Xã hội

Nhưng Đài Loan đã làm được. Kể từ ngày đó, trong chưa đầy 40 năm, Đài Loan chuyển mình từ một chế độ chuyên chế dưới lệnh thiết quân luật kéo dài nhất thế giới thành một xã hội dân chủ trưởng thành, đứng thứ 12 thế giới và thứ nhất châu Á trong Chỉ số Dân chủ của Economist Intelligence Unit. Tốc độ nhanh chóng và chất lượng cao của quá trình chuyển đổi đã đưa Đài Loan trở thành một trường hợp kinh điển trong giáo trình chính trị học, đồng thời thu hút nhiều quốc gia đang phát triển cử quan chức tới học hỏi “mô hình Đài Loan”.

Đáng kinh ngạc hơn, Đài Loan không chỉ xây dựng được thể chế dân chủ mà còn vượt qua nhiều nền dân chủ lâu đời về bảo đảm nhân quyền. Năm 2019, Đài Loan trở thành quốc gia đầu tiên tại châu Á hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới. Tỷ lệ nữ nghị sĩ đạt 41,6%, đứng thứ chín thế giới, trong khi chỉ số bình đẳng giới đứng thứ sáu toàn cầu. Trong đại dịch COVID-19, Đài Loan còn sử dụng công nghệ số để định nghĩa lại những khả năng của quản trị dân chủ, qua đó giới thiệu với thế giới những sáng tạo của mình về “dân chủ số”.

Tuy nhiên, phẩm chất cảm động nhất của xã hội Đài Loan không nằm ở những con số chói lọi ấy, mà ở sự kiên định trước những điều bị xem là “bất khả thi”. Khi thế giới nói với hòn đảo này rằng “không thể đồng thời có phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường”, Đài Loan đã tạo nên kỳ tích xanh. Khi thế giới cho rằng “vòng văn hóa Nho giáo không phù hợp với dân chủ”, Đài Loan đã chứng minh sự phi lý của thuyết quyết định luận văn hóa. Khi thế giới nói rằng “một quốc gia nhỏ không thể có ảnh hưởng quốc tế”, Đài Loan đã giành được sự tôn trọng toàn cầu bằng sức mạnh mềm.

Đó chính là mật mã cốt lõi của xã hội Đài Loan: từ chối chấp nhận mọi giới hạn định sẵn về điều “bất khả thi”. Từ chuyên chế đến dân chủ, từ bảo thủ đến tiến bộ, từ khép kín đến cởi mở, xã hội Đài Loan hết lần này đến lần khác chứng minh rằng thay đổi không chỉ khả thi mà còn có thể diễn ra tốt đẹp, hòa bình và bao dung. Khi màn đêm buông xuống, các chợ đêm trên khắp Đài Loan rực sáng, người dân thuộc nhiều cộng đồng, lứa tuổi và hoàn cảnh cùng tụ họp thưởng thức ẩm thực, cảnh tượng ấy chính là thành quả đẹp nhất của thí nghiệm “bất khả thi” này: một xã hội đa nguyên nhưng hài hòa, tự do nhưng có trật tự, tiến bộ và bao dung.

Thể chế dân chủ: kỳ tích từ im lặng đến muôn tiếng nói

Dỡ bỏ thiết quân luật chỉ là điểm khởi đầu, không phải đích đến của quá trình dân chủ hóa tại Đài Loan. Thách thức thực sự là làm thế nào xây dựng một thể chế và văn hóa dân chủ trưởng thành trong một xã hội không có truyền thống dân chủ. Khi 20 triệu người dân Đài Loan bước vào phòng bỏ phiếu trong cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp đầu tiên năm 1996, Đài Loan chính thức gia nhập hàng ngũ các quốc gia dân chủ. Tuy nhiên, quan trọng hơn cả là cuộc chuyển giao quyền lực hòa bình giữa các chính đảng vào năm 2000: Quốc dân đảng, lực lượng đã cầm quyền suốt 55 năm, trao lại chính quyền cho Dân Tiến đảng mà không xảy ra đảo chính quân sự hay bất ổn xã hội, chỉ có một cuộc cách mạng thầm lặng của một xã hội trưởng thành.

Phẩm chất quý giá nhất của nền dân chủ Đài Loan là “sức sống của xã hội dân sự”. Từ Phong trào Sinh viên Bách hợp Hoang dã năm 1990 đến Phong trào Hoa Hướng Dương năm 2014, các phong trào công dân tại Đài Loan thể hiện tính lý trí, hòa bình và đa nguyên. Những phong trào này không chỉ thúc đẩy cải cách chính trị mà còn nuôi dưỡng ý thức công dân của người Đài Loan. Khi sinh viên chiếm giữ Viện Lập pháp trong 23 ngày mà không xảy ra bất kỳ xung đột bạo lực nào, cả thế giới đã chứng kiến phẩm chất độc đáo của nền dân chủ kiểu Đài Loan.

Đáng chú ý hơn nữa là những thử nghiệm sáng tạo của Đài Loan về “dân chủ số”. Nền tảng vTaiwan cho phép người dân trực tiếp tham gia hoạch định chính sách; cộng đồng g0v, hay “chính phủ số không”, sử dụng mã nguồn để cải tạo xã hội; còn việc nhanh chóng xây dựng hệ thống phân phối khẩu trang theo danh tính cho thấy sức mạnh của quản trị số. Việc bổ nhiệm Audrey Tang đưa Đài Loan trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới có ủy viên chính vụ phụ trách lĩnh vực số, chứng minh rằng công nghệ và dân chủ có thể kết hợp nhuần nhuyễn.

Thể chế dân chủ (民主制度) | Phong trào Hoa Hướng Dương (太陽花學運) | Môi trường chính trị và chế độ bầu cử Đài Loan (台灣政治環境與選舉制度) | g0v — chính phủ số không (g0v零時政府) | Đổi mới dân chủ số (數位民主創新)

Nhân quyền và bình quyền: thí nghiệm tiến bộ của ngọn hải đăng châu Á

Ngày 17 tháng 5 năm 2019, khi hôn nhân đồng giới chính thức được hợp pháp hóa tại Đài Loan, tiếng reo mừng của cộng đồng cầu vồng vang lên trên đường phố Đài Bắc. Đây không chỉ là sự thay đổi của các điều khoản pháp luật mà còn là một bước chuyển sâu sắc trong hệ giá trị của xã hội Đài Loan. Từ khi phong trào nữ quyền manh nha vào thập niên 1980 đến tỷ lệ nữ ủy viên lập pháp đứng thứ chín thế giới hiện nay, Đài Loan đã đạt được bước tiến lớn về bình đẳng giới trong chưa đầy nửa thế kỷ.

Những thành tựu của Đài Loan về quyền LGBTQ+ còn là hình mẫu của châu Á. Cuộc diễu hành tự hào LGBTQ+ Đài Loan vào tháng 10 hằng năm thu hút hơn 200.000 người tham dự, trở thành sự kiện vận động bình quyền LGBTQ+ lớn nhất châu Á. Tuy nhiên, điều thực sự quý giá không nằm ở những con số ấy mà ở thái độ bao dung của xã hội Đài Loan đối với các giá trị đa nguyên. Khi một cặp đôi đồng giới có thể tổ chức hôn lễ tại một đền miếu truyền thống, khi lá cờ cầu vồng có thể tự do tung bay trong một cộng đồng bảo thủ, có thể thấy sự tiến bộ của xã hội Đài Loan không chỉ nằm trên bề mặt mà đã bén rễ sâu xa.

Việc bảo đảm quyền của các dân tộc bản địa cũng dẫn đầu châu Á. Cả 16 dân tộc bản địa đều có khu vực tự quản và các biện pháp bảo tồn văn hóa riêng; Luật Phát triển ngôn ngữ dân tộc bản địa tạo cơ sở pháp lý cho công cuộc phục hồi tiếng mẹ đẻ. Sự tôn trọng đối với đa dạng văn hóa phản ánh mức độ trưởng thành của xã hội Đài Loan: sức mạnh thực sự không nằm ở sự đồng nhất hóa, mà ở khả năng kiến tạo hài hòa giữa những khác biệt.

Hôn nhân đồng giới và bình đẳng giới tại Đài Loan (台灣同婚與性別平權) | Nhân quyền và bình đẳng giới (人權與性別平等) | Công lý đất đai và lãnh thổ truyền thống của các dân tộc bản địa Đài Loan (台灣原住民族土地正義與傳統領域) | Sự bao dung và tôn trọng trong một xã hội đa nguyên (多元社會的包容與尊重)

Tham gia công dân: hệ sinh thái NGO có mật độ cao nhất thế giới

Mật độ các tổ chức phi chính phủ (NGO) tại Đài Loan đứng đầu châu Á, với trung bình 2,4 tổ chức phi lợi nhuận trên mỗi 1.000 dân. Con số này không chỉ phản ánh số lượng tổ chức mà còn cho thấy sự tham gia nhiệt thành của người Đài Loan vào các vấn đề công cộng. Từ hoạt động cứu trợ nhân đạo toàn cầu của Quỹ Từ Tế đến phong trào bảo vệ môi trường của Liên minh Các bà nội trợ; từ vận động bình đẳng giới của Quỹ Lệ Hinh đến công tác bảo tồn sinh thái của Hiệp hội Bảo vệ Hoang dã, các NGO tại Đài Loan hiện diện trong mọi phương diện của đời sống xã hội.

Văn hóa tình nguyện là một điểm sáng khác của xã hội Đài Loan. Dù trong công tác cứu trợ những thảm họa lớn như trận động đất ngày 21 tháng 9 hay bão Morakot, hay trong các hoạt động thường nhật như phục vụ cộng đồng và bảo vệ môi trường, tình nguyện viên Đài Loan đều thể hiện tinh thần cống hiến đáng khâm phục. Truyền thống văn hóa vị tha này giúp xã hội Đài Loan phát huy sức mạnh đoàn kết khi đối mặt với thử thách.

Cảm động nhất là mức độ bén rễ sâu rộng của phong trào “kiến tạo cộng đồng”. Từ thử nghiệm học tập suốt đời tại Đại học Cộng đồng Bắc Đầu đến công cuộc phục hưng nông thôn của Hiệp hội Ái Hương Mỹ Nùng, hoạt động kiến tạo cộng đồng tại Đài Loan đã đưa dân chủ từ chính trị vào đời sống, mở rộng sự tham gia của công dân từ lá phiếu sang sinh hoạt hằng ngày. Thực tiễn “dân chủ hóa đời sống” này là một đóng góp quan trọng của Đài Loan đối với sự phát triển của xã hội dân sự toàn cầu.

Văn hóa tình nguyện và hoạt động công ích tại Đài Loan (台灣志工文化與公益參與) | Phong trào xã hội và sự tham gia của công dân (社會運動與公民參與) | Văn hóa cộng đồng và đơn vị lý tại Đài Loan (台灣社區與里文化) | Các cô bán đồ ăn sáng và mạng lưới thông tin cộng đồng (早餐店阿姨與社區情報網)

Công lý môi trường: trách nhiệm với Trái Đất của một đảo quốc nhỏ

Những thành tựu của Đài Loan trong bảo vệ môi trường vượt xa quy mô địa lý của quốc gia này. Từ sự trỗi dậy của phong trào phản đối điện hạt nhân trong thập niên 1980 đến những thử nghiệm chuyển đổi năng lượng những năm gần đây, Đài Loan đã chứng minh rằng phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường có thể song hành. Khi phần lớn các quốc gia vẫn còn tranh luận về tính xác thực của biến đổi khí hậu, Đài Loan đã luật hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050.

Phong trào công lý môi trường là một chỉ dấu quan trọng cho sự tiến bộ của xã hội Đài Loan. Từ cuộc đấu tranh chống ô nhiễm hóa dầu của phong trào phản đối Tổ hợp lọc hóa dầu số 6 đến lập trường kiên định về an toàn hạt nhân của phong trào phản đối Nhà máy điện hạt nhân số 4, các phong trào môi trường tại Đài Loan cho thấy sức mạnh giám sát chính phủ và doanh nghiệp của xã hội dân sự. Những phong trào ấy không chỉ bảo vệ môi trường mà còn xây dựng một hình mẫu mới về “dân chủ môi trường”: các chính sách môi trường quan trọng phải trải qua quá trình tham gia của công dân và thảo luận xã hội.

Đáng quý hơn nữa là những giải pháp sáng tạo của Đài Loan đối với “hiệu ứng NIMBY”, tức tâm lý phản đối các công trình không mong muốn được đặt gần nơi cư trú. Trong khi nhà máy xử lý chất thải độc hại và cơ sở lưu trữ chất thải hạt nhân tại nhiều quốc gia khác đều gây ra các cuộc phản đối quyết liệt, Đài Loan đã phát triển những phương thức mới như “ra quyết định có sự tham gia” và “cơ chế bồi thường, hoàn trả lợi ích”, qua đó chứng minh rằng có thể cân bằng công lý môi trường với phát triển kinh tế.

Công lý môi trường và tranh cãi NIMBY tại Đài Loan (台灣環境正義與鄰避爭議) | Biến đổi khí hậu và chuyển đổi phát thải ròng bằng không tại Đài Loan (台灣氣候變遷與淨零轉型) | Lịch sử phong trào môi trường Đài Loan (台灣環境運動史) | Chuyển đổi kinh tế xanh (綠色經濟轉型)

Văn hóa cộng đồng: phòng thí nghiệm dân chủ ở tầng sâu nhất

Văn hóa cộng đồng là nền tảng sâu xa nhất của nền dân chủ Đài Loan. Trong tổng số 7.755 thôn và lý trên toàn quốc, mỗi đơn vị đều là một phòng thí nghiệm dân chủ thu nhỏ. Chế độ bầu trực tiếp trưởng lý đưa sự tham gia dân chủ xuống tận cấp cơ sở, còn đại hội cư dân thôn, lý trao cho mỗi người dân quyền phát biểu. Thực tiễn “dân chủ cơ sở” này đã bồi dưỡng năng lực dân chủ của người Đài Loan.

Các cô bán đồ ăn sáng là một hiện tượng độc đáo trong văn hóa cộng đồng Đài Loan. Họ không chỉ bán bữa sáng mà còn là những nút trung tâm của mạng lưới thông tin cộng đồng. Từ chuyện con nhà ai thi đỗ đại học đến con đường nào sắp thi công, mật độ thông tin mà các cô bán đồ ăn sáng nắm giữ thậm chí còn vượt qua truyền thông chính thức. Mạng lưới xã hội dựa trên những “liên kết yếu” này đã tạo nên sức gắn kết cộng đồng đặc trưng của Đài Loan.

Văn hóa đền miếu giữ một vai trò quan trọng trong cộng đồng Đài Loan. Khoảng 12.000 ngôi đền, miếu trên toàn quốc không chỉ là địa điểm tôn giáo mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, trạm cứu trợ thiên tai và nơi truyền thừa văn hóa. Từ sự tham gia rộng khắp của người dân trong các cuộc tuần hành rước Thiên Hậu đến bản sắc cộng đồng gắn với miếu Thổ Địa Công, văn hóa tôn giáo đã trở thành một trong những nguồn lực gắn kết ấm áp nhất của xã hội Đài Loan.

Văn hóa cộng đồng và đơn vị lý tại Đài Loan (台灣社區與里文化) | Các cô bán đồ ăn sáng và mạng lưới thông tin cộng đồng (早餐店阿姨與社區情報網) | Khả năng ước lượng tính tiền bí ẩn của các cô ở quán cơm tự chọn (自助餐阿姨的謎之目測精算能力) | Tôn giáo và bản sắc cộng đồng (宗教與社區認同)

---

Điều cảm động nhất ở xã hội Đài Loan nằm trong hành trình không ngừng thách thức những điều “bất khả thi”. Từ chuyên chế đến dân chủ, từ bảo thủ đến tiến bộ, từ đối đầu đến hòa giải, Đài Loan đã dùng thực tiễn để chứng minh rằng thay đổi không chỉ khả thi mà còn có thể diễn ra tốt đẹp, hòa bình và bao dung.