Bối cảnh chính trị và chế độ bầu cử của Đài Loan

Tóm tắt 30 giây: Hệ thống chính trị của Đài Loan là một mô hình chuyển đổi dân chủ toàn cầu; từ thể chế quân phiệt thập niên 1980, nó đã hòa bình tiến hóa thành một trong những quốc gia dân chủ tự do nhất châu Á. Thông qua cấu trúc chính phủ "bán tổng thống" và kỹ thuật bầu cử "song song" kết hợp tính đại diện khu vực với tỷ lệ đảng phái, Đài Loan đã thiết lập một hệ sinh thái chính trị nơi sự tham gia của công dân rất tích cực (tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu trong bầu cử tổng thống thường đạt 70-75%, và khoảng 60-66% trong các cuộc bầu cử nghị viên và địa phương "Cửu Hợp Nhất"). Sự kiện Đảng Cánh Tả và Đảng Cánh Hữu hợp tác vào cuối năm 2023, sự cạnh tranh ba bên của Lại Thanh Đức trong cuộc bầu cử năm 2024, tranh cãi về dự luật cải cách quốc hội năm 2024, việc đề cử thẩm phán bị lập viện bác bỏ, và làn sóng bãi nhiệm lớn vào năm 2025 đã liên tiếp thử thách khả năng chống chịu của nền chính trị.

I. Cấu trúc hiến pháp: Tam quyền phân lập và chế độ song đầu não

Cơ cấu chính phủ Đài Loan bắt nguồn từ Hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc, sau bảy lần sửa đổi quan trọng, đã phát triển thành chế độ bán tổng thống (Semi-Presidentialism) hiện tại, còn gọi là chế độ hai nguyên thủ. ¹ Tổng thống được toàn thể nhân dân bầu trực tiếp mỗi bốn năm một lần, chịu trách nhiệm về quốc phòng, đối ngoại và quan hệ hai bờ eo biển, đồng thời có quyền bổ nhiệm Trưởng Nội các (mà không cần sự chấp thuận của Lập viện). Trưởng Nội các do Tổng thống bổ nhiệm; trưởng các bộ ngành do Trưởng Nội các đề nghị Tổng thống bổ nhiệm. Nội các phải chịu trách nhiệm trước Lập viện; nếu Lập viện thông qua một kiến nghị bất tín nhiệm, Trưởng Nội các phải từ chức. Lập viện là cơ quan lập pháp đơn nhất, có trách nhiệm xem xét luật pháp, thẩm định ngân sách và giám sát chính phủ.

Thiết kế hiến pháp bao gồm Tòa án Tư pháp (司法院), Viện Khảo thí (考試院) và Viện Giám sát (監察院), tạo thành cấu trúc tam quyền phân lập. Tuy nhiên, trong hoạt động thực tế, Đài Loan đã dần nghiêng về ba nhánh cốt lõi: hành pháp, lập pháp và tư pháp. Sự tồn tại và chức năng của hai viện Khảo thí và Giám sát là một chủ đề tranh luận lâu dài trong cải cách hiến pháp Đài Loan, nhưng hiện chưa có sáng kiến sửa đổi chính thức nào được đưa ra theo quy trình. Các học giả vẫn tiếp tục tranh luận về việc liệu "chế độ bán tổng thống có phù hợp với Đài Loan hay không" — các học giả hiến pháp như Ngô Ngọc Sơn (吳玉山) và Lâm Kế Văn (林繼文) chỉ ra rằng tình trạng bế tắc chính trị khi phe nhỏ thắng thế trong Quốc hội là một trong những vấn đề mang tính cấu trúc của chế độ bán tổng thống.

II. Cơ chế bầu cử: Công cụ quyết định phương hướng quốc gia

Tần suất bầu cử ở Đài Loan rất cao, chủ yếu chia thành hai hệ thống lớn: "Bầu cử công chức trung ương" và "Bầu cử công chức địa phương", thường xen kẽ nhau sau mỗi hai năm. ²

Cuộc bầu cử tổng thống áp dụng cơ chế "đa số tương đối," không có vòng bỏ phiếu thứ hai; người nhận được nhiều phiếu nhất sẽ đắc cử. Điều này khiến các cuộc bầu cử tổng thống Đài Loan thường thể hiện sự huy động đảng phái cao và chiến lược giữ lại (không ủng hộ ứng viên nào). Tổng cộng có 113 ghế nghị sĩ, áp dụng "hệ thống hai phiếu khu vực đơn" (song song): 73 ghế nghị sĩ khu vực được bầu theo hệ thống khu vực đơn; 34 ghế nghị sĩ không phân khu được bầu theo đảng, với ngưỡng 5% để giới thiệu các chuyên gia và đại diện nhóm thiểu số; 6 ghế nghị sĩ bản địa áp dụng "hệ thống khu vực đa số," dành cho người bản địa vùng đồng bằng và miền núi.

Ở cấp độ địa phương, cuộc "Bầu cử Cửu Hợp Nhất" bốn năm một lần bao gồm việc bầu lại chín loại chức vụ cùng lúc như thị trưởng/tỉnh trưởng, nghị viên, trưởng thôn (lý trướng), v.v., là chỉ số quan trọng để quan sát ý kiến của cơ sở. Chính quyền địa phương có quyền tự trị cao trong các lĩnh vực như thuế, quản lý đất đai và phúc lợi xã hội, khiến các thí nghiệm chính sách ở mỗi thành phố trở thành phòng thử nghiệm cho sự cải cách toàn đảo.

III. Bối cảnh chính trị: Từ nhị nguyên đối lập đến định hướng bằng vấn đề

Bối cảnh chính trị Đài Loan chịu áp lực kép từ ký ức lịch sử và vị thế quốc tế. Theo truyền thống, ranh giới được chia bởi "nhận thức về quốc gia" và "chính sách hai bờ eo biển," với Đảng Tiến bộ Dân chủ (Xanh) và Quốc dân Đảng Trung Hoa (Xanh lam) là các đảng chính, tạo ra thói quen chính trị "đối đầu Xanh-Lam." Tuy nhiên, khi cử tri trẻ ngày càng quan tâm đến các vấn đề nội địa như nhà ở, lương thấp, năng lượng, các thế lực thứ ba như Đảng Nhân dân Đài Loan (thành lập bởi Kha Văn Triết vào năm 2019, sau đó do Hoàng Quốc Xương kế nhiệm chức Chủ tịch) bắt đầu thách thức sự nhị nguyên này, khiến bản đồ chính trị trở nên lỏng lẻo về cấu trúc.

Phân tầng quang phổ Thống nhất - Độc lập

Sự phân chia nhị nguyên "Xanh-Lam" đã đơn giản hóa quá mức quang phổ nhận thức quốc gia của Đài Loan. Sự phân tầng chi tiết hơn trong thực tế bao gồm: Phe Thống nhất (nhấn mạnh sự thống nhất hai bờ eo biển, đại diện là Tân Đảng và Lao động Đảng); Phe Độc lập Đài Loan (ủng hộ hiện trạng Trung Hoa Dân Quốc tại Đài Loan, không theo đuổi đổi tên, chủ đạo của Quốc dân Đảng); Phe Hoa độc (Trung Hoa Dân Quốc là một quốc gia đã độc lập, một nhánh chính của Đảng Tiến bộ Dân chủ); và Phe Đài độc (nhấn mạnh việc thành lập quốc gia với tên gọi đúng đắn, tách rời khỏi Trung Hoa Dân Quốc, một số phe phái của Đảng Tiến bộ Dân chủ và các đảng nhỏ). Thế hệ trẻ thường tự nhận dạng là "Độc lập tự nhiên" hoặc "người Đài Loan," có sự khác biệt đáng kể so với thế hệ lớn tuổi với nhận thức "người Trung Quốc" hoặc "cả hai."

Sự phá vỡ nhị nguyên Xanh-Lam cuối năm 2023

Vào tháng 11 năm 2023, phe của Hầu Hữu Nghi (侯友宜) thuộc Quốc dân Đảng và phe Kha Văn Triết (柯文哲) thuộc Nhân dân Đài Loan đã cố gắng đàm phán "Xanh-Lam" trước cuộc bầu cử lớn năm 2024, với hy vọng cùng nhau thúc đẩy một ứng viên phi Xanh. Vào ngày 23 tháng 11, hai bên đã có buổi gặp mặt công khai tại khách sạn Junghua ở Đài Bắc; Quách Đài Minh (郭台銘) cũng có mặt, nhưng do bất đồng về "phương thức khảo sát dư luận" và "sự phân bổ ứng viên chính/phó," cuộc đàm phán đã đổ vỡ ngay tại chỗ. Ngày hôm sau, 24 tháng 11, là ngày đăng ký kết thúc, hai bên tự mình đăng ký tranh cử. Sự phá vỡ nhị nguyên Xanh-Lam là tiền đề quan trọng cho kết quả bầu cử năm 2024 (Lại Thanh Đức đắc cử trong cuộc cạnh tranh ba bên với tỷ lệ 40%).

Đài Loan sở hữu năng lực giám sát công dân tích cực. g0v Zero Time Government thúc đẩy tính minh bạch của chính phủ thông qua công nghệ dân sự, giúp ngân sách và luật pháp trở nên trực quan. Đài Loan cũng có cơ chế bãi nhiệm và trưng cầu ý dân với ngưỡng tương đối thấp, khiến các nhân vật chính trị luôn phải chịu sự giám sát trực tiếp từ dư luận. Những công cụ dân chủ trực tiếp này đã được huy động đầy đủ trong làn sóng bãi nhiệm lớn năm 2025.

IV. Sau cuộc bầu cử năm 2024: Thử thách hiến pháp của tình trạng phe nhỏ thắng thế

Vào ngày 13 tháng 1 năm 2024, tổng thống và nghị viên được bầu trong cùng một ngày. Đảng Tiến bộ Dân chủ với Lại Thanh Đức đã đắc cử trong cuộc cạnh tranh ba bên với tỷ lệ phiếu 40% (lần thứ ba có sự cạnh tranh mạnh mẽ là vào năm 2000, khi Trần Thủy Biển đắc cử với 39.3%), nhưng Đảng Tiến bộ Dân chủ chỉ giành được 51 ghế tại Lập viện, thấp hơn ngưỡng đa số (57 ghế). ³ Quốc dân Đảng Trung Hoa giành được 52 ghế, Nhân dân Đài Loan giành được 8 ghế, tổng cộng hai đảng này chiếm ưu thế trong quốc hội với 60 ghế. Vào ngày 1 tháng 2 năm 2024, các nghị viên mới nhậm chức, và Hàn Quốc Du (韓國瑜) đắc cử Chủ tịch Lập viện nhiệm kỳ thứ mười một. Vào ngày 20 tháng 5 năm 2024, Lại Thanh Đức nhậm chức tổng thống nhiệm kỳ thứ mười sáu.

Trong tháng 5-6 năm 2024, phe đa số đối lập của Lập viện (Quốc dân Đảng + Nhân dân Đài Loan) đã thúc đẩy "Dự luật cải cách quốc hội," bao gồm các điều khoản gây tranh cãi như mở rộng quyền điều tra của Lập viện, hệ thống nghe chứng thực và chế độ báo cáo thông tin tình báo tổng thống theo yêu cầu, làm dấy lên nghi ngờ về tính hợp hiến của chính phủ và kích hoạt các cuộc biểu tình lớn của công dân (hành động Thanh Điểu). Cuối cùng, dự luật đã được Tổng thống Lại Thanh Đức và nhóm Đảng Tiến bộ Dân chủ yêu cầu xem xét tính hợp hiến. Vào ngày 25 tháng 10 năm 2024, Tòa án Hiến pháp đã đưa ra Phán quyết số 9 của năm thứ 113, xác định nhiều điều khoản là vi hiến, được gọi là "Hiến pháp 113 Số 9".

Khủng hoảng nhân sự thẩm phán là thách thức hiến pháp nghiêm trọng nhất trong giai đoạn này. Vào tháng 10 năm 2024, Tòa án Hiến pháp có 7 vị thẩm phán hết nhiệm kỳ (bao gồm Chủ tịch đương nhiệm Hứa Tông Lực và Phó Chủ tịch Thái Trấn Đốn). Lại Thanh Đức đã đề cử 7 người thay thế vào tháng 8 năm 2024, nhưng Lập viện với đa số Xanh-Lam đã bác bỏ toàn bộ vào ngày 24 tháng 12 năm 2024, khiến Tòa án Hiến pháp hoạt động trong thời gian dài chỉ với 8 thành viên. Sau đó, Lập viện sửa đổi "Luật kiện tụng hiến pháp" để nâng ngưỡng tính tổng số thẩm phán hiện tại, càng thu hẹp không gian hoạt động của Tòa án Hiến pháp, gây ra tranh cãi về hiệu lực hiến pháp sau này. ⁴

Vào năm 2025, Đảng Tiến bộ Dân chủ và các tổ chức xã hội dân sự đã phát động làn sóng bãi nhiệm quy mô lớn, khởi xướng các kiến nghị bãi nhiệm đối với một số nghị viên thuộc phe đối lập, được gọi là "Làn sóng bãi nhiệm lớn." Nhiều vụ kiện bãi nhiệm vượt qua ngưỡng kiến nghị và bước vào giai đoạn bỏ phiếu, trở thành hành động bãi nhiệm đồng bộ lớn nhất trong lịch sử dân chủ Đài Loan, và một lần nữa thử thách thiết kế quy trình của chế độ bãi nhiệm. ⁵

V. Những thách thức và khả năng chống chịu

Chiến tranh thông tin là áp lực bên ngoài mà nền dân chủ Đài Loan phải đối mặt lâu dài. Do ảnh hưởng địa chính trị, Đài Loan thường trở thành chiến trường tấn công bằng thông tin giả từ nước ngoài, buộc chính phủ và người dân phải hợp tác phát triển cơ chế kiểm chứng sự thật; giáo dục về khả năng đọc truyền thông công dân cũng đã trở thành một phần của chương trình giảng dạy ở trường học.

Bế tắc hiến pháp là thách thức nội bộ. Khi đảng tổng thống khác với phe đa số quốc hội (tình trạng phe nhỏ thắng thế), việc thẩm định ngân sách và thúc đẩy chính sách đều gặp phải sự giằng co. Ngưỡng sửa đổi hiến pháp của Đài Loan cực kỳ cao; để một sự đồng thuận bằng phiếu bầu công dân có hiệu lực, cần vượt quá một nửa tổng số cử tri ⁶, dẫn đến một số quy định cũ khó được điều chỉnh nhanh chóng theo thời đại.

Khả năng chống chịu của nền dân chủ Đài Loan bắt nguồn từ thiết kế phân quyền của chính hệ thống, và cũng đến từ sự đầu tư cao của xã hội dân sự vào chính trị. Mỗi cuộc khủng hoảng hiến pháp đều đi kèm với sự tụ tập tại quảng trường công dân và sự huy động trên mạng xã hội; áp lực từ dưới lên này là một tuyến phòng thủ quan trọng trong hoạt động dân chủ Đài Loan.

Tài liệu tham khảo

Đọc thêm

• Quốc phòng và hiện đại hóa quân sự Đài Loan — Tình trạng phe nhỏ thắng thế ảnh hưởng đến chính sách quốc phòng trong thực tế như thế nào
• Quan hệ ngoại giao của các nước công nhận với Đài Loan — Sự khác biệt về lập trường đảng phái kéo theo sự dao động trong đường lối đối ngoại ra sao
• [Cuộc gặp Trịnh - Tú năm 2026: Mười phút hội ngộ của lãnh đạo Quốc và Cộng] (/vi/society/2026-cheng-xi-meeting-kmt-ccp-decade-reunion) — Cuộc tranh luận về đường lối trong cuộc bầu cử Chủ tịch Quốc dân Đảng năm 2025
• Kỷ Lân Liên — Trung tướng nghỉ hưu làm Phó Chủ tịch Quốc dân Đảng, sự kiện chia rẽ Ban Thường trực vào năm 2026 tiết lộ cấu trúc của đảng Hoàng Phục Hưng
• [Bãi nhiệm lớn] (/vi/history/great-recall-movement-2024) — Làn sóng bãi nhiệm với 33 vụ không thành công trong năm 2025, bài kiểm tra quy mô toàn quốc lần đầu tiên đối với chế độ bãi nhiệm trong bối cảnh tình trạng phe nhỏ thắng thế.