Kinh tế

Ngày nay, khi lướt màn hình điện thoại thông minh, làm việc trên máy tính xách tay hay khởi động những con chip tiên tiến trong xe điện, rất có thể bạn đang sử dụng chất bán dẫn được sản xuất tại Đài Loan. Hòn đảo chỉ chiếm 0,025% diện tích đất liền toàn cầu này lại nắm giữ hơn 60% năng lực sản xuất bán dẫn của thế giới, trở thành “lá chắn silicon” không thể thiếu đối với thế giới số. Từ một xã hội nông nghiệp nghèo khó vươn lên thành cường quốc công nghệ thịnh vượng, lịch sử chuyển mình của kinh tế Đài Loan là một trong những chương đặc sắc nhất của lịch sử phát triển nhân loại.

Nguồn ảnh: Wikimedia Commons | CC BY-SA 3.0 | Nhiếp ảnh gia: Walter Siegmund

Những năm tháng kỳ tích từ hai bàn tay trắng

Kỳ tích kinh tế Đài Loan khởi đầu từ một hoàn cảnh tưởng chừng tuyệt vọng. Năm 1949, khi chính phủ Quốc dân Đảng chuyển sang Đài Loan, 1,2 triệu quân nhân và dân thường cũng đi theo, trong lúc nền kinh tế phải gánh chịu tình trạng sụp đổ với mức lạm phát tăng tới 3.400 lần. Tuy nhiên, chính ý thức khủng hoảng ấy đã thúc đẩy kinh tế Đài Loan hồi sinh từ tro tàn.

Cải cách ruộng đất là bước đi đầu tiên. Ba giai đoạn gồm “giảm tô xuống 37,5%”, “bán đất công cho nông dân” và “người cày có ruộng” không chỉ giải phóng sức sản xuất nông thôn, mà còn tích lũy vốn cho quá trình công nghiệp hóa sau đó. Khi nông dân không còn bị địa tô trói buộc, con cái họ có thể rời đồng ruộng để vào nhà máy, trở thành lực lượng lao động đầu tiên của tiến trình công nghiệp hóa Đài Loan.

Đọc thêm: Nông nghiệp và tái sinh nông thôn Đài Loan

Chiến lược công nghiệp hóa định hướng xuất khẩu được triển khai từ thập niên 1960 là quyết sách then chốt giúp kỳ tích kinh tế Đài Loan cất cánh. Chính phủ thành lập các khu chế xuất, thu hút vốn và công nghệ nước ngoài, đồng thời tận dụng nguồn lao động dồi dào với chi phí thấp để phát triển công nghiệp nhẹ. Từ dệt may, nhựa đến lắp ráp điện tử, nhãn “Made in Taiwan” bắt đầu xuất hiện tại các cửa hàng trên khắp thế giới. Đến thập niên 1970, Đài Loan đã chuyển đổi từ xã hội nông nghiệp sang xã hội công nghiệp; việc hoàn thành Mười công trình kiến thiết lớn tiếp tục đặt nền móng hạ tầng vững chắc cho phát triển kinh tế.

Trong giai đoạn này, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân của Đài Loan đạt 8,3%; thu nhập bình quân đầu người tăng vọt từ 146 USD năm 1962 lên 8.000 USD năm 1990. Tốc độ tăng trưởng chưa từng có ấy đưa Đài Loan đứng cùng Hàn Quốc, Hồng Kông và Singapore trong nhóm Bốn con rồng châu Á (亞洲四小龍), trở thành một trường hợp kinh điển của kinh tế học phát triển.

Sự ra đời và trỗi dậy của đảo silicon

Cuối thập niên 1980, khi ngành sản xuất truyền thống phải đối mặt với thách thức chi phí gia tăng, Đài Loan đưa ra lựa chọn chiến lược quyết định vận mệnh kinh tế: chuyển hướng sang công nghiệp công nghệ cao. Việc thành lập Công viên Khoa học Tân Trúc (新竹科學園區) đánh dấu bước chuyển ngoạn mục của Đài Loan từ một hòn đảo sản xuất thành một hòn đảo đổi mới sáng tạo.

Morris Chang (Trương Trung Mưu, 張忠謀) thành lập TSMC, khai mở mô hình kinh doanh hoàn toàn mới về chuyên sản xuất bán dẫn theo hợp đồng. Quyết định này không chỉ làm thay đổi TSMC mà còn định hình lại sự phân công trong ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu. Khi ấy, không ai nghĩ rằng mô hình gia công tưởng chừng đơn giản này lại giúp Đài Loan chiếm giữ vị trí then chốt đến vậy trong chuỗi cung ứng công nghệ thế giới. Ngày nay, giá trị vốn hóa của TSMC tương đương 99% GDP Đài Loan; thịnh suy của một doanh nghiệp đủ sức tác động đến vận mệnh kinh tế của cả hòn đảo.

Đọc thêm: Morris Chang ｜ Ngành công nghiệp bán dẫn

Thành công của ngành công nghiệp bán dẫn (半導體產業) đã thúc đẩy sự hình thành của toàn bộ hệ sinh thái công nghệ. MediaTek (聯發科) cạnh tranh ngang ngửa với Qualcomm trong lĩnh vực chip điện thoại di động; ASE Technology (日月光) vững vàng ở vị trí dẫn đầu thị trường đóng gói và kiểm thử bán dẫn; còn UMC (聯電) tạo dựng vị thế riêng trong lĩnh vực quy trình chuyên biệt. Từ thiết kế vi mạch, chế tạo wafer đến đóng gói và kiểm thử, Đài Loan đã xây dựng chuỗi công nghiệp bán dẫn hoàn chỉnh nhất thế giới, khiến “đảo silicon” không còn là một ẩn dụ lãng mạn mà trở thành một thực tế địa chính trị nghiêm túc.

Kỳ tích đổi mới của các cụm công nghệ

Công viên Khoa học Tân Trúc không chỉ là một khu công nghiệp mà còn là biểu tượng cho tinh thần đổi mới sáng tạo của Đài Loan. Kể từ khi được thành lập năm 1980, vùng đất vốn chỉ có ruộng lúa này đã trở thành nơi tập trung ngành công nghiệp bán dẫn với mật độ cao nhất thế giới. Công viên quy tụ hơn 500 doanh nghiệp công nghệ cao và có mật độ giá trị sản xuất trên mỗi kilômét vuông đứng đầu các khu công nghiệp toàn cầu.

Đọc thêm: Sự phát triển của các công viên khoa học

Hiệu ứng quần tụ công nghiệp này tạo ra sức mạnh hiệp đồng đáng kinh ngạc: quá trình thiết kế, chế tạo, đóng gói, kiểm thử và xác minh một con chip có thể được hoàn tất trong phạm vi bán kính 10 km, với hiệu suất khiến các đối thủ toàn cầu phải thán phục. Khi Apple cần bộ xử lý mới nhất, họ biết rằng chỉ Đài Loan mới có thể cung cấp sản phẩm chất lượng cao nhất trong thời gian ngắn nhất. Khi NVIDIA ra mắt thế hệ chip AI mới, đối tác đầu tiên họ nghĩ tới chính là TSMC.

Việc lần lượt thành lập Công viên Khoa học Trung Bộ (中部科學園區) và Công viên Khoa học Nam Bộ (南部科學園區) đã hình thành hành lang công nghệ trải dài từ bắc xuống nam Đài Loan. Ngành cơ khí chính xác ở Đài Trung, ngành quang điện tử ở Đài Nam và ngành bán dẫn tại Tân Trúc bổ trợ cho nhau thành một chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh. Cách bố trí công nghệ trên toàn đảo này giúp Đài Loan, dù có diện tích không lớn, vẫn sở hữu một trong những hệ sinh thái công nghiệp công nghệ hoàn thiện nhất thế giới.

Chuyển đổi và nâng cấp nền kinh tế dịch vụ

Bước vào thế kỷ XXI, kinh tế Đài Loan đối mặt với những thách thức chuyển đổi mới. Dù ngành chế tạo vẫn giữ vai trò quan trọng, khu vực dịch vụ (服務業) đã trở thành trụ cột chính của nền kinh tế, chiếm hơn 60% GDP. Sự thay đổi cơ cấu này phản ánh quá trình Đài Loan chuyển từ xã hội công nghiệp sang xã hội hậu công nghiệp.

Ngành tài chính (金融業) là một bộ phận quan trọng của khu vực dịch vụ. Các ngành ngân hàng, bảo hiểm và chứng khoán của Đài Loan đều có quy mô đáng kể; đặc biệt trong hợp tác tài chính giữa hai bờ eo biển Đài Loan, Đài Loan giữ vai trò cầu nối quan trọng. Ngành logistics (物流業) tận dụng lợi thế vị trí địa lý để đưa Đài Loan trở thành trung tâm trung chuyển của khu vực châu Á–Thái Bình Dương. Sản lượng hàng hóa qua sân bay Đào Viên thuộc nhóm cao nhất châu Á, còn cảng Cao Hùng cũng là một cảng container quan trọng.

Sự trỗi dậy của các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo (文化創意產業) đã tiếp thêm sức sống mới cho kinh tế Đài Loan. Từ mô hình không gian văn hóa của Nhà sách Eslite đến đế chế công nghiệp văn hóa sáng tạo của nghệ thuật múa rối bao tay Pili, từ ngành điện ảnh xoay quanh Giải Kim Mã đến ngành xuất bản gắn với Hội sách Quốc tế Đài Bắc, Đài Loan thể hiện năng lực cạnh tranh đặc sắc trong lĩnh vực kinh tế văn hóa.

Sức sống đổi mới của hệ sinh thái khởi nghiệp

Trong những năm gần đây, Đài Loan tích cực xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp, nhằm nuôi dưỡng thế hệ doanh nghiệp kỳ lân mới trên nền tảng lợi thế sẵn có của ngành chế tạo thuộc khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ. “Kế hoạch đổi mới công nghiệp 5+2” do chính phủ thúc đẩy tập trung vào bảy lĩnh vực: Thung lũng Silicon châu Á, công nghiệp y sinh, công nghệ năng lượng xanh, máy móc thông minh, công nghiệp quốc phòng, nông nghiệp mới và kinh tế tuần hoàn.

Đọc thêm: Hệ sinh thái khởi nghiệp ｜ Doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng các nhà vô địch ẩn danh của Đài Loan

Với mô hình đổi mới về xe máy điện và hệ thống đổi pin, Gogoro (Gogoro) không chỉ làm thay đổi hệ sinh thái giao thông Đài Loan mà còn xuất khẩu mô hình kinh doanh sang thị trường nước ngoài. Sau nhiều năm chuyên sâu trong lĩnh vực thương mại điện tử SaaS, 91APP (91APP) đã trở thành một trong những nền tảng công nghệ bán lẻ lớn nhất châu Á. Các chương trình tăng tốc khởi nghiệp như AppWorks (AppWorks) cung cấp vốn và hoạt động cố vấn cho doanh nghiệp khởi nghiệp, qua đó xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh từ ý tưởng đến IPO.

Dù khởi đầu tương đối muộn trong lĩnh vực phần mềm và dịch vụ internet, nhờ nền tảng sản xuất phần cứng vững chắc cùng nguồn nhân lực kỹ thuật dồi dào, các doanh nghiệp khởi nghiệp Đài Loan đã thể hiện lợi thế riêng trong những lĩnh vực như Internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học–y tế.

Bố cục toàn cầu của một nền kinh tế lập quốc bằng thương mại

Đài Loan là một nền kinh tế điển hình theo mô hình “lập quốc bằng thương mại”, với kim ngạch xuất khẩu tương đương hơn 70% GDP—một trong những tỷ lệ cao nhất trong số các nền kinh tế lớn trên thế giới. Ngoại thương (外貿) không chỉ là huyết mạch của kinh tế Đài Loan mà còn là cầu nối giữa Đài Loan với thế giới.

Các đối tác thương mại của Đài Loan hiện diện trên toàn cầu, từ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc ở châu Á đến Hoa Kỳ ở châu Mỹ và Đức ở châu Âu; hàng hóa Đài Loan có mặt khắp thế giới. Đặc biệt trong lĩnh vực sản phẩm công nghệ cao, Đài Loan là nhà cung cấp không thể thiếu đối với nhiều quốc gia. Ngoại giao chip (晶片外交) mang lại cho Đài Loan sức ảnh hưởng trong chính trị quốc tế vượt xa quy mô của quốc gia này.

Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc cao vào xuất khẩu cũng khiến kinh tế Đài Loan dễ chịu tác động từ những biến động của kinh tế quốc tế. Khủng hoảng tài chính năm 2008, đại dịch COVID-19 năm 2020 và khủng hoảng lạm phát năm 2022—mỗi cú sốc kinh tế toàn cầu đều thử thách sức chống chịu của kinh tế Đài Loan. Dẫu vậy, cả doanh nghiệp lẫn chính phủ Đài Loan đều đã hình thành năng lực ứng phó khủng hoảng mạnh mẽ, có thể tìm thấy cơ hội mới trong nghịch cảnh.

Thách thức và cơ hội hướng tới tương lai

Tại thời điểm năm 2026, kinh tế Đài Loan đang đứng trước những thách thức và cơ hội chưa từng có. Căng thẳng địa chính trị (地緣政治) khiến “trung lập kinh tế” trở thành một giấc mơ bất khả thi; Đài Loan buộc phải đưa ra lựa chọn trong cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ–Trung. Đạo luật CHIPS của Hoa Kỳ và Đạo luật Chip châu Âu của Liên minh châu Âu đều nhằm giảm sự phụ thuộc vào ngành bán dẫn Đài Loan, qua đó tạo nên mối đe dọa tiềm tàng đối với vị thế thống lĩnh công nghệ của quốc gia này.

Tuy nhiên, khủng hoảng thường đi kèm cơ hội. Kế hoạch xây dựng nhà máy của TSMC tại bang Arizona, Hoa Kỳ, không chỉ là một quyết định kinh doanh mà còn là sự vươn ra toàn cầu của năng lực công nghệ Đài Loan. Khi tổng thống Hoa Kỳ đích thân tham dự lễ lắp đặt thiết bị tại nhà máy TSMC ở nước này, cả thế giới đều chứng kiến tính không thể thay thế của công nghệ Đài Loan. Hình thức “ngoại giao công nghệ” ấy đã đem lại cho Đài Loan không gian chiến lược quý giá trong chính trị quốc tế.

Phát triển bền vững (永續發展) là một thách thức lớn khác đối với kinh tế Đài Loan. TSMC cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và sử dụng năng lượng tái tạo trên quy mô lớn. Đây không chỉ là biểu hiện của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp mà còn là định hướng quan trọng trong quá trình chuyển đổi và nâng cấp kinh tế Đài Loan. Sự phát triển của công nghệ xanh (綠色科技) có thể là chìa khóa giúp Đài Loan giành ưu thế trong vòng cạnh tranh toàn cầu tiếp theo.

Trí tuệ nhân tạo (人工智慧) và chuyển đổi số (數位轉型) mở ra không gian tưởng tượng mới cho kinh tế Đài Loan. Dù vẫn còn nhiều dư địa cải thiện trong lĩnh vực phần mềm và thuật toán, lợi thế về phần cứng AI cùng các môi trường ứng dụng thực tế đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển tương lai. Từ sản xuất thông minh đến thành phố thông minh, từ y tế số đến tài chính số, Đài Loan đang tận dụng ưu thế phần cứng hiện có để chiếm lĩnh lợi thế tiên phong trong nền kinh tế số.

Ý nghĩa toàn cầu của nền kinh tế lớn trên một hòn đảo nhỏ

Thành công của kinh tế Đài Loan không chỉ là thành tựu phát triển của một quốc gia hay khu vực, mà còn mang lại bài học quan trọng trong lịch sử phát triển nhân loại. Thành công ấy chứng minh rằng các quốc gia nhỏ có thể tìm được vị trí của mình trong một thế giới toàn cầu hóa; chính sách kinh tế mở cửa và thể chế chính trị dân chủ có thể thúc đẩy lẫn nhau; đổi mới sáng tạo và sự cần cù có thể vượt qua những hạn chế về tài nguyên.

Khi các chuyên gia Ngân hàng Thế giới nhìn lại kinh nghiệm Đài Loan, điều họ thấy là một bước chuyển ngoạn mục từ chỗ phụ thuộc vào viện trợ sang cung cấp viện trợ. Đài Loan không chỉ tạo dựng sự thịnh vượng cho chính mình mà còn đóng góp trở lại cho cộng đồng quốc tế thông qua chuyển giao công nghệ, hợp tác đầu tư và viện trợ nhân đạo. “Vòng tuần hoàn thiện lành” ấy chính là giá trị quý báu nhất của kinh tế Đài Loan.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu được tái cấu trúc, kinh tế số trỗi dậy và biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, thế giới cần trí tuệ cùng kinh nghiệm của Đài Loan hơn bao giờ hết. Hòn đảo này sẽ duy trì sức sống đổi mới ra sao giữa những biến động, gìn giữ tinh thần hợp tác thế nào trong cạnh tranh và kiên trì với lý tưởng bền vững như thế nào trong quá trình tăng trưởng—đó đều là những vấn đề chung của nhân loại. Chương tiếp theo của kinh tế Đài Loan không chỉ là câu chuyện của Đài Loan mà còn là câu chuyện của thế giới.

Nguồn ảnh: Wikimedia Commons | CC BY-SA 3.0 | Nhiếp ảnh gia: Andreas Krebs

Đọc thêm

• Doanh nghiệp Đài Loan: TSMC (台灣企業：台積電): Lịch sử phát triển của doanh nghiệp dẫn đầu ngành bán dẫn toàn cầu
• Công viên Khoa học Tân Trúc (新竹科學園區): Nơi khai sinh ngành công nghệ cao Đài Loan
• Bốn con rồng châu Á (亞洲四小龍): So sánh quốc tế về kỳ tích kinh tế Đài Loan
• Ngành công nghiệp bán dẫn (半導體產業): Nền tảng công nghệ cho vị thế đảo silicon của Đài Loan
• Công nghiệp hóa định hướng xuất khẩu (出口導向工業化): Chiến lược phát triển đưa kinh tế Đài Loan cất cánh
• Cải cách ruộng đất (土地改革): Điểm khởi đầu của quá trình hiện đại hóa kinh tế Đài Loan
• Mười công trình kiến thiết lớn (十大建設): Nền tảng hạ tầng cho phát triển kinh tế Đài Loan
• Khu vực dịch vụ (服務業): Quá trình chuyển đổi hiện đại hóa cơ cấu kinh tế Đài Loan
• Hệ sinh thái khởi nghiệp (新創生態圈): Quá trình xây dựng môi trường đổi mới và khởi nghiệp tại Đài Loan
• Phát triển bền vững (永續發展): Định hướng mới cho quá trình chuyển đổi xanh của kinh tế Đài Loan

---

Kỳ tích của kinh tế Đài Loan nằm ở việc dùng trí tuệ của một hòn đảo để chinh phục đại dương và dùng lòng can đảm đổi mới để giành được sự tôn trọng của thế giới.