Đạo đức của sở thú và động vật biểu diễn

Từ những con voi trong lồng sắt đến bức tường sứa tại Xpark, Đài Loan đang định nghĩa lại mối quan hệ giữa con người và các loài vật được trưng bày

Tổng quan 30 giây

Sở thú ở Đài Loan đang trải qua một cuộc cách mạng tư tưởng lớn nhất trong lịch sử trăm năm. Từ việc trưng bày bằng lồng sắt tại Sở thú Viên Sơn thời Nhật Bản, đến sự cải tạo đột phá "không có lồng" của Sở thú Tân Trúc vào năm 2019, và cuộc tranh luận lớn về phúc lợi động vật bùng nổ khi Xpark khai trương vào năm 2020, tất cả đã buộc chúng ta phải suy ngẫm lại tính hợp lý của việc "giam giữ động vật để người xem".

Sự chuyển đổi này bao hàm sự cập nhật các giá trị xã hội. Từ những con hổ biểu diễn trong rạp xiếc biến mất, đến tranh cãi về quán cà phê thú cưng trên mạng xã hội, người dân Đài Loan bắt đầu tự hỏi: "Ai mới là người quyết định niềm vui của động vật?"

Việc ban hành 《Quy chế Quản lý Biểu diễn Động vật》 vào năm 2016 và sự hết hạn giấy phép biểu diễn cá voi/cá heo vào năm 2026—một loạt các bước ngoặt về thể chế đã đưa cuộc tranh luận này từ triết học đạo đức thành quyết định pháp lý thực tế.

Tại sao điều này quan trọng?

Trên một hòn đảo ngày càng đô thị hóa, sở thú có thể là nơi duy nhất mà nhiều người tiếp xúc với động vật hoang dã. Nhưng khi giáo dục bảo tồn xung đột với phúc lợi động vật, khi lợi ích thương mại giằng co với các nguyên tắc đạo đức, làm thế nào chúng ta tìm được sự cân bằng giữa "giúp con người nhận biết về động vật" và "giúp động vật sống tốt"?

Vấn đề này không có câu trả lời tiêu chuẩn, nhưng quá trình khám phá của Đài Loan phản ánh cách một xã hội định nghĩa lại mối quan hệ giữa con người và động vật, và cũng là cách chúng ta tự định nghĩa mình.

Tốc độ thay đổi thái độ của Đài Loan đối với động vật biểu diễn—từ việc ban hành quy định đến tranh cãi trên mạng xã hội—là tương đối hiếm thấy trong khu vực châu Á.

Từ lồng sắt đến rừng: Sự tiến hóa trăm năm của Sở thú Đài Bắc

Năm 1914, chính quyền thuộc địa Nhật Bản đã thành lập "Sở thú Đài Bắc" tại Viên Sơn. Triết lý trưng bày thời đó rất đơn giản: nhốt những loài vật kỳ lạ vào lồng để người dân kinh ngạc. Sàn bê tông, hàng rào sắt, không gian chật hẹp—động vật là vật phẩm trưng bày, chứ không phải cá thể sống.

Năm 1986, sở thú được chuyển đến Mộc Sách (Xinzhuang), không gian được mở rộng và tư duy cũng bắt đầu thay đổi. Với việc làm phong phú môi trường, huấn luyện hành vi và nhân giống bảo tồn, Sở thú Thành phố Đài Bắc bắt đầu cố gắng để động vật sống giống loài hơn.

Hiệu ứng Viên Tử đã thay đổi tất cả. Năm 2013, chú gấu trúc lớn Viên Tử ra đời, khiến toàn đảo náo loạn, hàng vạn người đổ về sở thú mỗi ngày. Nhưng hào quang ngôi sao của Viên Tử cũng mang lại sự suy ngẫm: chúng ta yêu con vật hay chúng ta yêu sự giải trí mà chúng mang lại?

Câu chuyện của Đoàn Đoàn (Tuan Tuan) còn phức tạp hơn. Đây là món quà ngoại giao do Trung Quốc tặng cho Đài Loan, mang ý nghĩa biểu tượng chính trị. Khi Đoàn Đoàn qua đời vào năm 2022, người dân Đài Loan đã thương tiếc một con vật, nhưng cũng là cả một đoạn lịch sử. Tuy nhiên, đằng sau sự ấm áp đó, luôn có một câu hỏi sắc bén: Việc coi động vật như một quân bài ngoại giao có hợp lý không?

Cuộc cách mạng "Không lồng": Sự chuyển đổi của Sở thú Tân Trúc

Vào tháng 12 năm 2019, Sở thú Tân Trúc khai trương lại, tuyên bố mình là "sở thú không có lồng". Cuộc cải tạo này cũng sâu sắc ở cấp độ triết học. ¹

Quan điểm của Giám đốc Dương Gia Dân (Yang Jiamin) là động vật không nên là công cụ giải trí. Mọi thiết kế đều xuất phát từ nhu cầu của động vật: hà mã có hồ nước sâu để bơi lội, tê giác mập có bùn để lăn lộn, hổ Bengal có rừng cây để trốn trú.

Cái táo bạo hơn là Sở thú Tân Trúc không còn theo đuổi sự đa dạng loài. Họ tinh giản các loại loài, tập trung vào việc trưng bày thân thiện với động vật bản địa, chỉ giữ lại những cá thể thực sự sống tốt trong môi trường hiện có.

Sự chuyển đổi này chưa hoàn hảo. Những người chỉ trích nói rằng không gian vẫn còn quá nhỏ, và động vật vẫn bị giam cầm. Nhưng ý nghĩa của Sở thú Tân Trúc là nó đã chứng minh được Đài Loan có khả năng thoát ra khỏi khuôn khổ truyền thống để tái tưởng tượng mối quan hệ giữa con người và động vật.

Cơn bão Xpark: Bài kiểm tra đạo đức của thủy cung đô thị

Vào tháng 8 năm 2020, thủy cung đô thị mang phong cách Nhật Bản, Xpark, khai trương tại Trung tâm Thương mại Hoa Thái ở Cao Hùng. Với ánh sáng rực rỡ và thiết kế tiên tiến, sự kiện khai trương ngay lập tức gây ra cuộc thảo luận về phúc lợi động vật. Nhưng đằng sau vẻ đẹp đó là một lỗ đen về phúc lợi động vật.

Chưa đầy một năm kể từ khi mở cửa, các vấn đề liên tiếp bùng phát:

• Cá đuối bị thương, nghi ngờ do không gian quá nhỏ gây va chạm
• Hành vi của chim cánh cụt bất thường, bơi lội lặp đi lặp lại trong không gian hẹp
• Ánh sáng mạnh ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học của các loài vật sống về đêm
• Tiếng ồn quá lớn, động vật biển chịu áp lực giữa sự náo nhiệt của đám đông

Cuộc điều tra chuyên sâu của truyền thông Oa Oa (Wowa Media) đã châm ngòi cho cuộc thảo luận công chúng. ² Những người ủng hộ nói rằng Xpark mang lại giáo dục bảo tồn, trong khi những người chỉ trích nghi ngờ đây là "sự ngược đãi động vật được đóng gói thành giải trí".

Trọng tâm của tranh cãi về Xpark nằm ở: Mô hình kinh doanh của thủy cung đô thị bản thân có phù hợp với phúc lợi động vật không? Khi giá trị giải trí xung đột với phúc lợi động vật, chúng ta nên chọn bên nào?

Cuộc tranh luận này vẫn chưa kết thúc, nhưng nó đã thay đổi nhận thức của xã hội Đài Loan về động vật biểu diễn.

Rạp xiếc biến mất: Hoàng hôn của các màn trình diễn động vật

Bạn còn nhớ những con hổ nhào lộn lửa, khỉ đi xe đạp một bánh, hay hải cẩu tung bóng không? Những cảnh tượng này từng là hình ảnh kinh điển của rạp xiếc Đài Loan, nhưng giờ gần như đã tuyệt chủng.

Vào những năm 1990, các đoàn xiếc Mộc Lan và Châu Á lưu diễn khắp Đài Loan, và biểu diễn động vật là tiết mục chính. Nhưng khi nhận thức về quyền động vật được nâng cao, những màn trình diễn này ngày càng bị chất vấn: Quá trình huấn luyện có tàn nhẫn không? Động vật có thực sự "vui vẻ" khi biểu diễn không?

Bước ngoặt quan trọng là việc sửa đổi 《Luật Bảo vệ Động vật》 vào năm 2018, tăng cường quy định đối với động vật biểu diễn. Mặc dù không cấm hoàn toàn, nhưng các thủ tục xin cấp phép phức tạp và tiêu chuẩn kiểm tra nghiêm ngặt đã khiến các rạp xiếc truyền thống khó lòng tiếp nối.

Thay thế chúng là các rạp xiếc không có động vật. Đoàn kịch Thái Dương (Taiyang Troupe), Rạp xiếc Formosa FOCA đã thay thế biểu diễn động vật bằng hình thể và sự sáng tạo của con người. Người dân Đài Loan nhận ra rằng rạp xiếc không có động vật cũng tuyệt vời như vậy.

Tình cảnh của công viên hải dương

Các cơ sở trình diễn biển tại Đài Loan đang đứng trước ngã ba đường lịch sử.

Hiện chỉ còn hai đơn vị biểu diễn cá voi/cá heo ở Đài Loan: Công viên Hải dương Viễn Hùng (Hualien) (4 con cá heo mũi chai + 1 con cá heo hoa văn) và Thế giới Biển Dã Liễu Tân Bắc (New Taipei Wild Life Ocean World) (10 con cá heo mũi chai). Giấy phép biểu diễn của cả hai đơn vị sẽ hết hạn vào năm 2026. Đồng hồ đếm ngược "các màn trình diễn cá heo sắp trở thành lịch sử" đã bắt đầu.

Vào tháng 7 năm 2024, Bộ Nông nghiệp công bố 《Quy chế Quản lý Biểu diễn Động vật》 phiên bản mới, chính thức đưa việc biểu diễn cá voi/cá heo vào quản lý. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hải dương (Hai Bao) cũng thành lập "Nhóm Hỗ trợ Chuyển đổi Biểu diễn Cá voi/Cá heo", với sự tham gia của các học giả, tổ chức dân sự và chính quyền địa phương, định hướng cốt lõi rất rõ ràng: dần loại bỏ các màn trình diễn giải trí, chuyển sang mô hình trưng bày giáo dục.

Phản ứng của Viễn Hùng là chuyển đổi thành "Cơ sở Bảo trợ Cá heo": không còn biểu diễn, nhưng cũng không thả tự nhiên (những con cá heo đã được nuôi nhốt nhiều năm không thể trở về biển), mà sử dụng phương thức trưng bày giáo dục để công chúng nhận biết cá heo. Ban quản lý nhấn mạnh: "Cá heo sẽ không biến mất, người dân vẫn có thể nhìn thấy chúng."

Nhưng bên Dã Liễu thì lại gây chuyện. Năm 2024, Thế giới Biển Dã Liễu đã sinh ra những con cá heo nhỏ trong môi trường nuôi nhốt, trực tiếp va chạm với sự đồng thuận xã hội về "dần rút lui". Những nghi vấn của các tổ chức bảo vệ động vật rất gay gắt: Trong thời đại mà xã hội đã bắt đầu phản đối biểu diễn cá heo, việc tiếp tục để cá heo sinh con trong bể không phải là đang định sẵn cho nhiều cá thể phải sống trong lồng ngay từ khi chào đời sao?

Do ngày sinh của đàn con đã vượt quá thời hạn cấp phép sinh sản, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hải dương đã phạt Dã Liễu theo 《Luật Bảo tồn Động vật Hoang dã》, nhưng số tiền phạt chỉ là mười nghìn Đài tệ. Con số này tự nó đã là một sự phi lý: cái giá của một sinh mạng, mười nghìn.

Trâu Cẩm San (Zhou Jinshan), Phó Giám đốc Hiệp hội Quan tâm Sinh mệnh, đã nói trong nhóm chuyển đổi: "Chúng vốn dĩ nên sống trên biển, lại bị ép lên đất liền, thì con người làm sao hiểu được những cá thể nuôi nhốt này đã hy sinh như thế nào vì con người?"

Bà ấy cũng nhấn mạnh: "Chúng là những sinh mạng sống động, không phải dụng cụ để người ta chiêm ngưỡng."

Sự rút lui của màn trình diễn cá heo này đánh dấu một thời điểm then chốt trong việc xã hội Đài Loan định nghĩa lại "mối quan hệ giữa con người và động vật biển".

Quy định và thực tế: Thách thức của Quy chế Quản lý Biểu diễn Động vật

《Quy chế Quản lý Biểu diễn Động vật》 được ban hành vào năm 2016, lần đầu tiên Đài Loan có quy định chuyên biệt về động vật biểu diễn. ³ Các quy định bao gồm:

• Địa điểm biểu diễn cần giấy phép
• Môi trường nuôi dưỡng động vật phải đạt tiêu chuẩn tối thiểu
• Cần bố trí bác sĩ thú y chuyên nghiệp
• Định kỳ được kiểm tra phúc lợi động vật

Nhưng việc thực thi pháp luật đối mặt với những thách thức thực tế. Toàn đảo chỉ có chưa đến 20 thanh tra viên phúc lợi động vật, để giám sát hàng trăm địa điểm biểu diễn. Tần suất kiểm tra thấp, nhân sự chuyên môn không đủ, hình phạt còn nhẹ, khiến quy định trở thành chuyện trên giấy tờ.

Vấn đề căn bản hơn là: các quy định hiện hành vẫn lấy "quản lý" làm xuất phát điểm, chứ không phải "quyền động vật". Động vật trong pháp luật vẫn là "vật thể", chứ không phải chủ thể có quyền. Định vị này không thay đổi, dù quy chế quản lý có nghiêm ngặt đến đâu cũng chỉ là chữa bệnh bề mặt mà không giải quyết tận gốc.

Thách thức mới của thời đại mạng xã hội

Instagram và TikTok đã thay đổi hệ sinh thái biểu diễn động vật. Các hoạt động tiếp xúc với động vật "nhẹ nhàng" như quán cà phê thú cưng, nhà hàng động vật, trải nghiệm tương tác với chuột lang nước (capybara) đã trở thành mã lưu lượng truy cập trên mạng xã hội.

Sự cố nhà hàng thú cưng Bát Lý là hồi chuông cảnh tỉnh mới nhất. Đầu năm 2026, cơ quan bảo vệ động vật của Tân Bắc đã kiểm tra một nhà hàng ở Bát Lý lấy việc tương tác với thỏ làm điểm bán hàng và phát hiện số lượng lớn thỏ chết, nhiều con bị nhiễm bệnh ghẻ, nguyên nhân cái chết là do nuôi dưỡng không đúng cách trong thời gian dài, suy dinh dưỡng, và bệnh tật không được chữa trị. ⁴

Thuật toán của mạng xã hội ưu tiên sự "dễ thương" và "vui nhộn", khiến động vật trở thành hàng hóa lưu lượng truy cập. Một video về chuột lang nước tắm suối nước nóng có thể đạt hàng triệu lượt xem, nhưng không ai quan tâm liệu chúng có thích nghi được với khí hậu Đài Loan hay không.

Những "động vật biểu diễn thu nhỏ" này rải rác khắp Đài Loan, nhưng lại hoạt động ở vùng xám của pháp luật. Chúng không giống như sở thú có sự giám sát nghiêm ngặt, cũng không giống như rạp xiếc cần giấy phép, nhưng chúng vẫn đối mặt với các vấn đề phúc lợi động vật.

Phổ sở thú trong xã hội Đài Loan

Đánh giá của xã hội Đài Loan về sở thú chưa bao giờ đồng nhất; những người thuộc các thế hệ và nền tảng giáo dục khác nhau đứng ở những vị trí hoàn toàn khác biệt.

Thái độ của Đài Loan đối với câu hỏi "sở thú có nên tồn tại không" thể hiện sự khác biệt rõ rệt về thế hệ và giá trị:

Phe ủng hộ truyền thống cho rằng sở thú có chức năng giáo dục, giúp trẻ em thành thị nhận biết động vật và nuôi dưỡng ý thức bảo tồn. "Nếu không đến sở thú, con tôi làm sao biết voi trông như thế nào?"

Phe bảo tồn hiện đại ủng hộ các sở thú đã cải cách, nhấn mạnh việc nhân giống bảo tồn, tái thả tự nhiên và giáo dục môi trường. Sở thú nên là "trung tâm cứu hộ động vật", chứ không phải nơi giải trí.

Phe quyền động vật chủ trương bãi bỏ mọi hình thức giam cầm động vật, cho rằng dù môi trường có tốt đến đâu cũng không thể thay thế được sự tự do. "Động vật có quyền lựa chọn không? Chúng có đồng ý bị trưng bày không?"

Phe thực dụng thừa nhận những hạn chế của thực tế, ủng hộ cải cách dần dần. "Lý tưởng hoàn hảo rất đẹp, nhưng động vật trong thực tế cần sự cải thiện ngay lập tức."

Phổ này không có đúng hay sai, nhưng nó phản ánh sự suy ngẫm sâu sắc của xã hội Đài Loan về mối quan hệ giữa con người và động vật.

Sự thật đáng kinh ngạc

Sở thú Thành phố Đài Bắc đã tồn tại hơn 110 năm kể từ khi thành lập vào năm 1914, là một trong những sở thú lâu đời nhất châu Á. Cách tiếp cận của Sở thú Tân Trúc trong việc tinh giản các loại loài và tập trung vào trưng bày thân thiện với động vật bản địa gần như chưa có tiền lệ trong giới sở thú châu Á. Các màn trình diễn động vật truyền thống của Đài Loan hầu như đã biến mất sau những năm 2010, được thay thế bằng rạp xiếc không có động vật.

Chỉ còn hai đơn vị biểu diễn cá voi/cá heo ở Đài Loan, và giấy phép biểu diễn đều sẽ hết hạn vào năm 2026. Việc Dã Liễu vi phạm quy định sinh sản cá heo nhỏ vào năm 2024 với mức phạt chỉ mười nghìn—con số này tự nó đã là một sự phi lý. 《Quy chế Quản lý Biểu diễn Động vật》 được ban hành năm 2016, nhưng nhân lực thực thi còn rất thiếu thốn, thanh tra viên phúc lợi động vật trên toàn đảo đếm trên đầu ngón tay.

• 🐰 Sự cố nhà hàng thỏ Bát Lý đầu năm 2026: Thỏ chết số lượng lớn, phơi bày khoảng trống pháp lý của "biểu diễn thu nhỏ"
• 📱 Nội dung tương tác động vật phổ biến nhất trên mạng xã hội, thường là bối cảnh có rủi ro phúc lợi động vật cao nhất
• 🌏 Đài Loan là một trong số ít khu vực châu Á có quy định chuyên biệt về động vật biểu diễn, nhưng pháp luật vẫn coi động vật là "vật thể" chứ không phải chủ thể có quyền

Mặc dù các quy định về động vật biểu diễn của Đài Loan được xem là tiên tiến ở châu Á, nhưng vẫn còn sự chênh lệch đáng kể giữa thiết kế hệ thống và thực thi trên thực tế.

Tương lai: Định nghĩa lại mối quan hệ giữa con người và động vật

Sự tiến hóa của sở thú Đài Loan thực chất là một lát cắt về sự tiến bộ đạo đức của toàn xã hội. Chúng ta bắt đầu hiểu rằng động vật có nhu cầu và quyền lợi riêng, và cần được tôn trọng.

Trong thập kỷ tới, Đài Loan có thể chứng kiến:

Nhiều sở thú có thể chuyển đổi thành trung tâm bảo tồn hoặc trại cứu hộ động vật hoang dã; "tái thả tự nhiên" có thể trở thành một trong những nhiệm vụ cốt lõi của sở thú. Công nghệ thực tế ảo (VR) có thể thay thế một phần trưng bày động vật vật lý, giúp giáo dục bảo tồn không còn phụ thuộc vào việc trình diễn cơ thể động vật. Đồng thời, các nền tảng mạng xã hội và cơ quan quản lý đều phải đối mặt với áp lực về việc giới hạn nội dung biểu diễn động vật.

Nhưng thay đổi quan trọng nhất có lẽ là sự thay đổi trong nhận thức: từ "động vật phục vụ con người" chuyển sang "con người chung sống với động vật".

Con đường này còn rất dài. Mỗi lựa chọn (đi sở thú nào, ủng hộ loại hình biểu diễn nào, nhấn thích hay báo cáo trên mạng xã hội) đều là một lá phiếu cho phúc lợi động vật của Đài Loan.

Tương lai của sở thú chính là sự lựa chọn của chúng ta.

Đọc thêm

• Tranh cãi về thuốc thú y ở Đài Loan — Từ tranh cãi đạo đức về động vật biểu diễn đến lỗ hổng pháp lý trong việc sử dụng thuốc cho thú cưng, tất cả đều là các khía cạnh khác nhau của cùng một vấn đề: luật pháp Đài Loan vẫn chưa học được cách nhìn nhận những sinh mạng "không phải người cũng không phải tài sản" này.

Tài liệu tham khảo

• Truyền thông Oa Oa (Wowa Media) - Truyền thông độc lập quan trọng nhất về các vấn đề động vật ở Đài Loan
• Hiệp hội Nghiên cứu Xã hội Động vật Đài Loan — Tổ chức vận động lâu năm về các vấn đề động vật biểu diễn
• Sở thú Thành phố Tân Trúc — Thực hành "sở thú không có lồng"
• Sở thú Thành phố Đài Bắc — Sở thú lâu đời nhất lịch sử Đài Loan