Huyện Chương Hóa: Vùng nông nghiệp vĩ đại từng đánh bại DuPont, nhưng không giữ chân được người trẻ

Tóm tắt trong 30 giây: Năm 1709, Thí Thế Bảng đào Trại Thủy Bát Bảo, dẫn nước sông Trác Thủy tưới tiêu hơn 19.000 công mẫu, hoàn thành sớm hơn 211 năm so với Đại Trại Thủy của Gia Nam (thuộc huyện Gia Nam). Năm 1723, khi tách ra từ huyện Chư La vào đầu niên hiệu Ung Chính, Chương Hóa được thiết lập với ý nghĩa "xây dựng học vấn và giáo dục để thể hiện sự văn minh". Năm 1786, trong cuộc chiến của Lâm Sảng Văn, thành Chương Hóa bị tấn công nhưng Lộc Cảng thì không. Năm 1788, Ung Chính ban chiếu chỉ xây Thiên Hậu Cung (Tân Tổ Cung) tại Lộc Cảng bằng ngân sách quan triều đình. Năm 1922, Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa được sử dụng; năm 1986, người dân Lộc Cảng khởi xướng phong trào chống DuPont, phong trào bảo vệ môi trường đầu tiên của Đài Loan. Tháng 4 năm 2026, dân số Chương Hóa là 1,206,458 người, cách ngưỡng thành phố trực thuộc tỉnh 1,25 vạn chưa đầy 5 vạn. Lực hút của Đài Trung vẫn luôn kéo về, nhưng huyện này đã có thành thị từ năm 1723.

Thành phố không ngủ hoa cúc, hàng chục triệu bông mỗi năm

Nếu bạn hỏi một người Chương Hóa "Chương Hóa lúc nào lại khác với hình dung của bạn", họ sẽ không nói về ban ngày ở khu phố cổ Lộc Cảng (vì buổi sáng là dành cho khách du lịch). Họ sẽ nói về đêm ở Điền Vĩ.

Hoa Viên Điểu nằm hai bên Quốc lộ 145, với hơn 140 cơ sở kinh doanh trải dài trên con đường thương mại rộng 3,6 km. Năm 2021, Bộ Nông nghiệp đã phân định đây là khu nông nghiệp giải trí với tổng diện tích gần 297 công mẫu¹. Quốc lộ 1 là huyết mạch phía Tây Đài Loan, và Hoa Viên Điểu chính là cánh đồng hoa cúc mọc ra từ huyết mạch này.

Nhưng khi bạn đến vào ban đêm, bạn sẽ thấy một cảnh tượng kỳ lạ. Cả cánh đồng hoa cúc bừng sáng. Từng công mẫu hoa cúc đều được thắp đèn, nhìn từ xa giống như dải ngân hà rơi xuống ruộng.

Đây không phải là ánh đèn trang trí. Hoa cúc thuộc nhóm cây ưa ngày ngắn; khi số giờ nắng vượt quá 12 tiếng vào mùa hè sẽ ức chế sự ra hoa. Nông dân Đài Loan sử dụng hệ thống chiếu sáng nhân tạo để kéo dài "ban ngày", khiến hoa cúc lầm tưởng vẫn là mùa đông, tránh tình trạng cung cầu mất cân bằng do tập trung vào một thời điểm nở rộ. Toàn bộ cánh đồng hoa cúc Điền Vĩ vì thế thức trắng đêm, người dân địa phương gọi cảnh quan này là "Thành phố không ngủ hoa cúc". Diện tích cánh đồng hoa cúc lên tới 120 công mẫu, sản lượng các loại hoa cúc hàng năm đạt 40 triệu bông².

Bốn mươi triệu bông hoa cúc. Chỉ riêng thị trấn Điền Vĩ trong số 26 xã huyện của Chương Hóa đã gánh vác một nửa sự nghiệp ngành hoa của Đài Loan bằng cách "không cho hoa ngủ". Cùng thời điểm, trung tâm đấu giá hoa Hà Lan cách đó 120 km cũng đang sử dụng chiến lược tương tự để chiếm lĩnh thị trường toàn cầu. Đây chính là cấu trúc đương đại của Chương Hóa: một huyện nông nghiệp có thành thị từ năm 1723, mỗi ngày tìm kẽ hở để sinh tồn trong cuộc cạnh tranh nông nghiệp toàn cầu.

"Nam Trác Hồ Vĩ, Bắc Địch Đại Giáp"

Vào đầu niên hiệu Ung Chính (năm 1723), triều đình đã đưa ra một quyết định.

Bản gốc của "Ghi chép sự thành lập" trên trang thông tin toàn cầu của chính quyền huyện Chương Hóa ghi: "Triều đình chia vùng hơn trăm dặm giữa Chư La, phía Nam là Trác Hồ Vĩ, phía Bắc là Đại Giáp, thiết lập huyện Chương Hóa, đặt phủ huyện ở khu vực trung tâm, thành Chương Hóa bắt đầu từ đây."³ Wikipedia cũng ghi nhận: "Xét thấy địa bàn của huyện Chư La quá rộng và không đủ sức quản lý, Ung Chính Đế đã chia vùng phía Bắc sông Cựu Hồ Vĩ và phía Nam sông Đại Giáp vào năm 1723 (Ung Chính nguyên niên), tăng thêm huyện Chương Hóa."⁴

Nguồn gốc tên huyện là như sau. Ung Chính Đế lấy ý nghĩa "xây dựng học vấn và giáo dục để thể hiện sự văn minh" và "thể hiện sự thịnh vượng của thánh tử ở bốn phương biển", đặt tên vùng đất này là Chương Hóa³. "Khu vực trung tâm" (Bán tuyến) là cách phiên âm của người Hán đối với cộng đồng Báp Sát, một bộ tộc cùng hệ thống với Hồng Nhã, vốn là chủ nhân sinh sống trên đồng bằng ngàn năm này⁵. Sau khi thành lập huyện Chương Hóa, nơi đây lấy Thành Bán Tuyến làm phủ huyện, sau đó đổi tên thành Chương Hóa.

📝 Ghi chú của người biên tập: Năm thành lập các khu hành chính ở Đài Loan thường bị nhầm lẫn. Huyện Chương Hóa được tách ra từ huyện Chư La vào năm 1723 (Ung Chính nguyên niên), sớm hơn gần 90 năm so với Thanh Gia Lạn đình năm 1812, và sớm hơn 152 năm so với phủ Đài Bắc do Thẩm Bảo Trân cải cách năm 1875. Nói cách khác, Chương Hóa là một trong những đơn vị hành chính được thành lập sớm nhất ở Đài Loan. Nhưng việc "đồng bằng Chương Hóa là đồng bằng lớn thứ mấy của Đài Loan" thường bị truyền thông sai lệch. Đồng bằng Gia Nam với diện tích 4.550 km² là đồng bằng lớn nhất Đài Loan, đồng bằng Bình Đông với 1.210 km² là lớn thứ hai⁶, còn đồng bằng Chương Hóa khoảng 900 km², xếp thứ ba hoặc nhỏ hơn. Bản thân huyện Chương Hóa là đơn vị có diện tích nhỏ nhất trên đảo (1.074,39 km²; Trang thông tin du lịch Chương Hóa tự nhận "diện tích nhỏ nhất nhưng mang danh hiệu 'vựa lúa và huyện nông nghiệp của Đài Loan'"), đồng bằng chiếm 87,68% diện tích toàn huyện⁷, mật độ nông nghiệp cao hơn nhiều so với diện tích.

Ranh giới được xác lập vào năm 1723 này vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. 26 xã huyện của Chương Hóa được chia thành ba loại địa hình: đồng bằng (Chương Hóa, Viên Lâm, Hòa Mỹ, Bắc Đẩu), ven biển (Lộc Cảng, Phúc Hưng, Nhị Lâm, Phương Uyển) và cao nguyên (phía Tây Bạch Quái). Cao nguyên Bạch Quái rộng khoảng 210 km², điểm cao nhất là Hoành Sơn với độ cao 440 mét, bắt đầu từ bờ Nam sông Đại Đỗ và kết thúc ở bờ Bắc sông Trác Thủy. Khu vực ven biển là Ao Điệp Vương Công, Ao Điệp Nhị Lâm; khu vực cao nguyên có tuyến ngắm chim Bạch Quái.

Ông Lâm: Truyền thuyết thủy lợi của Trại Thủy Bát Bảo năm 1709

Trước khi thành lập huyện, vùng đất này đã được một người viết lại.

Vào năm Khang Hi thứ 48 (năm 1709), Thí Thế Bảng bắt đầu đào Trại Thủy Bát Bảo tại khu vực Bán Tuyến, dẫn nước sông Trác Thủy để xây kênh, và công trình hoàn thành vào năm Khang Hi thứ 58 (năm 1719)⁸. Trại Thủy Bát Bảo sớm hơn Đại Trại Thủy của Gia Nam (hoàn thành năm 1930) tới trọn 211 năm.

Nhưng khi công trình mới bắt đầu, nó đã gặp bế tắc. Truyền thuyết được Wikipedia ghi lại như sau: "Tương truyền rằng trong giai đoạn đầu đào Trại Thủy Bát Bảo, việc dẫn nước vào kênh nhiều lần thất bại. Tương truyền sau đó có một ông lão đến gặp Thí Thế Bảng, đưa ra bản đồ thủy lợi; Thí Thế Bảng áp dụng phương pháp của ông và tiếp tục đào, sử dụng 'phương pháp kỹ thuật đất', quả nhiên thành công. Sau khi kênh hoàn thành, ông lão từ chối nhận thù lao và không tiết lộ tên, chỉ tự xưng là 'Ông Lâm'; hậu thế ghi nhớ ân đức của ông bằng cách xây miếu Ông Lâm tại đầu hai con kênh."⁸

![Nguồn nước Trại Thủy Bát Bảo, nằm ở thôn Nguyên Tuyền, xã Nhị Thủy, do Thí Thế Bảng đào năm 1709. Đây là xương sống tưới tiêu của toàn bộ đồng bằng Chương Hóa.] (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/%E5%85%AB%E5%A0%A1%E5%9C%B3.jpg/1280px-%E5%85%AB%E5%A0%A1%E5%9C%B3.jpg)
Trại Thủy Bát Bảo. Ảnh: Người đóng góp Wikimedia Commons, CC BY-SA qua Wikimedia.

Danh tính thực sự của Ông Lâm vẫn chưa được giải đáp cho đến ngày nay. Nhưng vào mỗi tháng 11 hàng năm, tại thôn Nguyên Tuyền, xã Nhị Thủy, con kênh Trại Thủy Bát Bảo tổ chức "Lễ chạy nước", nghi thức được tái hiện sau hoạt động "Truyền kỳ Trại Thủy Bát Bảo" của Ủy ban Văn hóa và Phát triển Hành chính vào năm 1995. Người dẫn nước "đội khăn đỏ, mặc áo tơi, đi dép cỏ," theo lễ cổ cởi trần chạy vào dòng nước vừa được mở cổng để đón nguồn nước tưới tiêu cho năm mới⁹.

Trại Thủy Bát Bảo cùng với Lư Công Trại ở Đài Bắc và Tào Công Trại ở Cao Hùng được gọi là "Ba hệ thống thủy lợi thời Thanh", trong đó Trại Thủy Bát Bảo là cái được khai mở sớm nhất. Tổng diện tích tưới tiêu của Trại Thủy Bát Bảo Một và Hai hiện nay khoảng 21.400 công mẫu¹⁰. Lúa ba vụ, quýt Viên Lâm, bưởi Nhị Thủy, hoa cúc Điền Vĩ, nho Nhị Lâm của đồng bằng Chương Hóa ngày nay đều được xây dựng trên con đường thủy 21.400 công mẫu từ năm 1709. Một công trình mà một ông lão trong truyền thuyết từ chối thù lao đã chống đỡ cho vùng đất có mật độ nông nghiệp cao nhất trong số 22 thành phố.

Trại Thủy Bát Bảo, vượt qua ranh giới Nam Đẩu và Chương Hóa, là di sản chung của hai huyện. Nguồn nước của Thí Thế Bảng đến từ đập chặn sông Trác Thủy giữa thị trấn Tập Tích và xã Nhị Thủy thuộc huyện Nam Đẩu, sau đó được phân nhánh vào đồng bằng Chương Hóa.

Sau khi "Nhất Phủ Nhị Lộc Tam Mã Giáp" kết thúc

Vào năm tiếp theo sau khi thành lập huyện (năm 1724), một cảng đã xuất hiện trên bản đồ của huyện Chư La: Lộc Cảng.

Cuốn "Ghi chép lịch sử huyện Chư La" hoàn thành vào năm 1717 (Khang Hi thứ 56) là ghi nhận sớm nhất về Lộc Cảng trên bản đồ. Trang web chính thức của trấn Lộc Cảng ghi vào năm 1728 (Ung Chính thứ 6): "Năm Ung Chính thứ 6, huyện Chương Hóa thiết lập kho trường tại phố thị gạo Lộc Tử, phía Tây cổng có biển hiệu: Thiên Du Chính Cung (bản Chương Hóa được Dao Quang ghi lại có 16 gian kho)."¹¹ 16 gian kho của Lộc Cảng đã định hình nên khu chợ gạo này.

Bước ngoặt thực sự là vào năm 1784. Bản gốc Wikipedia ghi: "Sự phát triển bắt đầu từ việc triều đình nhà Thanh mô phỏng mô hình Lộc Nhĩ Môn và Hạ Môn để thành lập cơ quan quản lý chuyên trách, mở giao thương giữa 'Cửa sông Cạp Giang thuộc huyện Tấn Giang của phủ Tuyền Châu, Phúc Kiến' và 'Lộc Tử Cảng, huyện Chương Hóa, Đài Loan'. Sau đó, các khu chợ ngoại ô tụ tập, thương mại phát triển, nhanh chóng trở thành cảng lớn nhất miền Trung."¹² Trong thời kỳ thịnh vượng của Ung Chính đến Đạo Quang, các thương hội "Bát Giao" và 300 chiếc thuyền buôn qua lại, Lâm Chấn Tùng là thương nhân giàu có nhất cảng. Khái niệm "Nhất Phủ Nhị Lộc Tam Mã Giáp" là bức tranh thương mại của Đài Loan từ cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19.

![Chùa Long Sơn Lộc Cảng, được di dời về địa điểm hiện tại năm 1786, với kiến trúc ba lối vào hai sân bảy gian; mái vòm phía trên sân khấu là tác phẩm cổ nhất và lớn nhất còn tồn tại ở Đài Loan.] (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Lukang_Longshan_Temple_in_2017.jpg/1280px-Lukang_Longshan_Temple_in_2017.jpg)
Chùa Long Sơn Lộc Cảng, 2017. Ảnh: Outlookxp, CC BY-SA 4.0 qua Wikimedia.

Năm 1786 (Ung Chính thứ 51), hai sự kiện đã xảy ra cùng lúc. Một là việc chùa Long Sơn Lộc Cảng được Tổng lý Lâm Chấn Tùng và Đô ty Trần Bang Quang di dời về địa điểm hiện tại. Wikipedia ghi lại đặc điểm kiến trúc: "Cấu trúc mái vòm phía trên sân khấu của chùa Long Sơn Lộc Cảng là tác phẩm cổ nhất và lớn nhất còn tồn tại ở Đài Loan. Mái vòm Bạch Quái được thiết lập phía trên sân khấu, có hiệu ứng cộng hưởng khi biểu diễn." Kiến trúc ba lối vào hai sân bảy gian¹³ là một trong những ngôi đền thời Thanh cổ xưa và hoàn chỉnh nhất còn sót lại ở Đài Loan. Sự kiện thứ hai là sự bùng nổ của vụ Lâm Sảng Văn; thành Chương Hóa bị tấn công, nhưng Lộc Cảng nhờ vị trí địa lý và sức mạnh thương mại nên không bị chiếm đóng. Triều đình nhà Thanh cử Phúc Khang An từ Lộc Cảng lên để dẹp loạn, trận chiến này đã trở thành cơ hội để triều đình đánh giá lại vị thế chiến lược của Lộc Cảng.

Năm 1788 (Ung Chính thứ 53), sau khi Phúc Khang An dẹp loạn, Ung Chính ban chiếu chỉ xây Thiên Hậu Cung tại Lộc Cảng bằng ngân sách quan triều đình để tôn vinh công đức Mẫu Tổ trong việc hỗ trợ dẹp loạn. Ngôi đền được xây dựng bằng ngân sách này gọi là "Tân Tổ Cung", tên đầy đủ là "Sắc Kiến Thiên Hậu Cung," là ngôi đền Mẫu Tổ duy nhất ở Đài Loan được hoàng đế ban chiếu chỉ và chi trả bằng tiền quan triều đình, phần chi phí thiếu hụt do Lâm Chấn Tùng của tập đoàn Nhật Mậu tài trợ¹⁴.

📝 Ghi chú của người biên tập: Lộc Cảng có hai ngôi đền Mẫu Tổ nổi tiếng thường bị nhầm lẫn. Một là "Lộc Cảng Thiên Hậu Cung", tiền thân từ cuối thời Minh, được mở rộng vào năm 1725 (Ung Chính thứ 3), là nơi thờ phụng "Mẫu Tổ khai cơ từ Mi Châu duy nhất ở Đài Loan," ngôi đền mà khách du lịch quen thuộc nhất ngày nay. Ngôi còn lại là "Tân Tổ Cung (Sắc Kiến Thiên Hậu Cung)", được xây dựng bằng ngân sách quan triều đình năm 1788. Ngôi thứ nhất là sự tích lũy của tín ngưỡng dân gian, ngôi thứ hai là đài tưởng niệm quyền lực quốc gia. Hai ngôi đền đại diện cho việc Lộc Cảng đồng thời sở hữu cả "thần bảo hộ hàng hải dân gian" và "công thần dẹp loạn đế quốc" trong văn hóa Mẫu Tổ. Nếu coi "Tân Tổ Cung năm 1788" như một ngôi đền, sẽ làm phẳng hai mạch lịch sử hoàn toàn khác biệt này.

Sau đó Lộc Cảng bắt đầu suy thoái. Ba cú sốc liên tiếp ập đến.

Cú sốc thứ nhất là cảng bị bồi lấp. Bản gốc Wikipedia ghi: "Lợi thế cảng của Lộc Cảng dần suy tàn do bùn cát lắng đọng. Sau thời Gia Khánh, các tàu buôn qua lại đã chuyển sang cảng Vương Công phía Nam."¹² Cú sốc thứ hai là tuyến đường sắt xuyên suốt. Tuyến đường sắt hoàn thành năm 1908 đi qua thị trấn Chương Hóa nhưng không đi qua Lộc Cảng. Trang web của con cái Lộc Cảng viết: "Lộc Cảng thời Nhật Bản, do cấp bậc hành chính thấp (lúc đó là 'phố' Lộc Cảng, thuộc tầng cơ sở phân chia hành chính), và các hệ thống giao thông công cộng chính như Quốc lộ 1 và tuyến đường sắt xuyên suốt đều không đi qua."¹⁵ Cú sốc thứ ba là chiến lược thu hẹp hoạt động cảng của Nhật Bản năm 1934: người Nhật tập trung chức năng cảng vào Keelung và Cao Hùng, chức năng cảng của Lộc Cảng bị hủy bỏ.

✦ "Sau này sự thịnh suy của Lộc Cảng, nguyên nhân chính là do cảng bị bồi lấp, khó neo đậu; cộng thêm việc tuyến đường sắt và đường bộ xuyên suốt không đi qua nơi này, gây bất tiện giao thông." (Tạp chí Quang Hoa Đài Loan - Lộc Cảng¹⁶)

Thời kỳ "Nhị Lộc" của "Nhất Phủ Nhị Lộc Tam Mã Giáp" đã kết thúc vào giữa thế kỷ 19. Thời kỳ thịnh vượng nhất của Lộc Cảng chỉ kéo dài khoảng 70 năm.

![Ngõ nhỏ khu phố cổ Lộc Cảng. Đoạn hẹp nhất của Mạc Nhũ Hạng (tên chính thức là 'Quân Tử Tương') là 70 cm, thiết kế uốn lượn của Cửu Khúc Tương chống gió mùa Đông Bắc; tinh thần thân ái tại Bán Bán Tỉnh (số 12, phố Dao Lâm) vẫn còn nguyên vẹn trong cấu trúc đô thị 200 năm này.] (/article-images/geography/changhua-02.webp)
Ngõ nhỏ khu phố cổ Lộc Cảng. Ảnh: Người đóng góp Wikimedia Commons, CC BY-SA qua Wikimedia.

Năm 1986, người dân Lộc Cảng nói "Không"

Nhưng Lộc Cảng chưa kết thúc. Nó còn một cơ hội để lên tiếng.

Năm 1985, công ty Mỹ DuPont dự định xây dựng nhà máy tại khu công nghiệp Chương Hóa-Tam Bình để sản xuất titan dioxide. Đây là hóa chất gây ô nhiễm cao, nguyên liệu từ cát quặng, phụ phẩm là axit sulfuric và nước thải kim loại nặng. Vùng ven biển Lộc Cảng là nơi có Ao Điệp Vương Công và Đầm lầy Phúc Hưng, người dân lo ngại ô nhiễm biển sẽ trực tiếp phá hủy nghề cá.

Cuộc đấu tranh bùng nổ vào năm 1986. Người dân Lộc Cảng phát động kiến nghị, biểu tình trên phố và đối đầu trực tiếp với công ty DuPont. Đó là thời kỳ Đài Loan chưa dỡ bỏ lệnh giới nghiêm (dỡ bỏ là ngày 15 tháng 7 năm 1987), người dân xuống đường phản kháng đầu tư nước ngoài, điều này không dễ dàng trong thời đại đó. Tháng 3 năm 1987, DuPont tuyên bố rút khỏi Lộc Cảng. Cùng năm, Hành chính viện thành lập Cục Bảo vệ Môi trường.

Bản ghi chép của Cục Bảo vệ Môi trường về bản đồ kiến thức hóa học là: "Phong trào bảo vệ môi trường đầu tiên xuống đường ở Đài Loan—phong trào chống DuPont"¹⁷. Bài viết đó tiếp tục ghi: "Sau khi Lộc Cảng chống DuPont thành công, các nơi khác lần lượt bùng phát cuộc chiến chống hóa chất, bao gồm Hậu Kính chống Ngũ Kinh, Lâm Viên chống Tam Kinh, Nghi Lan chống Lục Kinh, Thất Cổ chống Thất Kinh."

📝 Ghi chú của người biên tập: Vị trí lịch sử của phong trào chống DuPont thường bị đánh giá thấp. Đặt nó trong khuôn khổ "vấn đề địa phương Chương Hóa" là chưa đủ: đây là sự khởi đầu của phong trào môi trường Đài Loan. Trước năm 1986, các phong trào xã hội ở Đài Loan chủ yếu xoay quanh thể chế chính trị (phong trào ngoài đảng, vụ Mỹ Lệ Đảo); chống DuPont lần đầu tiên đưa "quyền môi trường" ra đường phố, và các sự kiện sau như Hậu Kính chống Ngũ Kinh (1987), Lâm Viên chống Tam Kinh (1988), Nghi Lan chống Lục Kinh (1990), Thất Cổ chống Thất Kinh (1998) đều là sự tiếp nối của con đường này. Người dân Lộc Cảng bằng chữ "Không" vào năm 1986 đã mở ra một chiều kích khác của xã hội công dân Đài Loan: không chỉ là dân chủ, mà còn là môi trường. Lộc Cảng năm 1986 có ý nghĩa tương đương với Trịnh Nam Dung và phong trào ngoài đảng cùng thời, nhưng cả nước lại nhớ đến các phong trào chính trị nhiều hơn, và ít người nhắc đến Lộc Cảng.

40 năm sau, vào năm 2026, Lộc Cảng vẫn đang lên tiếng, nhưng lời nói đã khác.

Trương Kính Nghiệp của Con cái Lộc Cảng (thành lập năm 2012) đã nói trong một cuộc phỏng vấn: "Nhiều người đến thành phố để sinh sống vì công việc, còn chúng tôi chọn công việc hiện tại là để ở lại Lộc Cảng."¹⁸ Trang web của Con cái Lộc Cảng tiếp tục ghi: "Ngoài tình cảm hoài niệm và nền tảng văn hóa khá vững chắc, mấu chốt quan trọng nhất mà Lộc Cảng có thể nói về sự sáng tạo địa phương chính là cơ sở 'công nghiệp'."¹⁹ Từ năm 2015, họ cùng tổ chức "Lễ hội Nghệ thuật Thu này", với cốt lõi biên tập là "trước phải có sự tham gia của địa phương thì mới nói đến lễ hội nghệ thuật địa phương". Năm 2020, họ thành lập "Trung tâm Tương lai Lộc Cảng" để hướng dẫn thanh niên khởi nghiệp và ở lại quê nhà.

Thị trấn nhỏ này đã đánh bại thương nhân nước ngoài DuPont bằng tư duy công nghiệp tương tự để giữ chân người trẻ. Năm 1986 trục xuất ô nhiễm, năm 2020 muốn giữ lại việc làm. Nhưng hai sự kiện này có độ khó hoàn toàn khác nhau. Sự kiện sau không có kẻ thù bên ngoài để tập trung vào, mà phải đối phó với lực hút của Đài Trung, chênh lệch lương ở phía Bắc và sự dịch chuyển trọng tâm công nghiệp của toàn bộ Đài Loan.

12 tuyến đường sắt hình bán nguyệt

Nếu bạn muốn xem một thành phố xử lý di sản công nghiệp của mình như thế nào, hãy đến Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa.

Một bài báo chuyên sâu khác trong loạt bài "Keelung Cảng 130 Năm" ghi lại: "Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa, được sử dụng vào tháng 10 năm 1922, chính thức bước sang trăm năm tuổi"²⁰. Sàn Hình Xa Kho thời Nhật Bản là trung tâm quay của đầu máy hơi nước: 12 tuyến đường sắt tỏa ra theo hình bán nguyệt, ở giữa là bàn quay có đường kính 18 mét. Tàu hỏa tiến vào và quay trên bàn quay, sau đó được phân bổ đến các đường ray khác để bảo trì hoặc tiếp tế. Mái nhà của mỗi đường ray đều có ống khói than vì khói từ đầu máy hơi nước phải được thải lên cao.

Sau chiến tranh, Đài Loan có sáu Sàn Hình Xa Kho (Keelung, Đài Bắc, Tân Trúc, Gia Nghĩa, Chương Hóa, Cao Hùng), năm nơi còn lại đã bị phá dỡ và cải tạo thành nhà ga kiểu mới trong những năm 1990. Chương Hóa là nơi duy nhất còn sót lại.

Lý do nó tồn tại là nhờ sự đấu tranh. Người báo chí ghi: "27 năm trước, cùng với một nhóm các đối tác quan tâm đến di sản văn hóa đường sắt, nhìn thấy Sàn Hình Xa Kho Gia Nghĩa bị phá dỡ... họ không nỡ để Sàn Hình Xa Kho và bàn quay bị phá hủy thành nhà ga kiểu mới nên đã cùng nhau phát động phong trào bảo tồn Sàn Xa Kho, cuối cùng Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa được chỉ định là di tích cấp huyện vào năm 2000."²⁰ Ngày 1 tháng 8 năm 2022, Bộ Văn hóa công bố nâng cấp lên di tích quốc gia.

![Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa, sử dụng năm 1922, 12 tuyến đường sắt tỏa ra theo hình bán nguyệt. Sàn Hình Xa Kho duy nhất còn sót lại ở Đài Loan.] (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Changhua_Roundhouse_07.jpg/1280px-Changhua_Roundhouse_07.jpg)
Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa. Ảnh: Người đóng góp Wikimedia Commons, CC BY-SA qua Wikimedia.

Nhưng cuộc đấu tranh vẫn chưa kết thúc. Kế hoạch nâng cấp đường sắt khu vực thành phố Chương Hóa được thông qua nghiên cứu khả thi vào năm 2021, với tổng kinh phí là 39,95 tỷ Đài tệ, trong đó trung ương chịu trách nhiệm 29,63 tỷ Đài tệ. Kế hoạch này sẽ "loại bỏ 'bàn than nước', 'kho dầu' và 'xưởng bảo trì'—ba cơ sở chứng kiến sự chuyển đổi từ động lực hơi nước, diesel sang điện khí hóa của đường sắt, và coi chúng là khu vực thi công cho việc nâng cấp đường sắt Chương Hóa."²⁰ Bản thân di tích quốc gia được giữ lại, nhưng ba cơ sở phụ trợ quan trọng xung quanh không có chỗ trong dự án nâng cấp.

Đây là trạng thái đương đại của Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa: một kiến trúc hình bán nguyệt do người Nhật xây dựng để quay đầu máy hơi nước cách đây 100 năm, vào năm 2026 vẫn đang đàm phán ranh giới với một dự án nâng cấp trị giá 40 tỷ. Nước trên bàn quay vẫn tiếp tục quay những đầu máy diesel hiện hành mỗi ngày.

Nhị Lâm năm 1925: Giá mía do người Nhật thu mua

Chương Hóa còn một vấn đề khác bị đánh giá thấp. Đó là khởi điểm của phong trào nông dân Đài Loan.

Vào tháng 6 năm 1925, bác sĩ Lý Ứng Chương (thành viên Hội Văn hóa) đã thành lập "Liên hiệp mía đường Nhị Lâm", yêu cầu Công ty Đường Lâm Bản Nguyên tăng giá thu mua mía và bãi bỏ chế độ "khu vực nguyên liệu" (mía ở khu vực cụ thể chỉ được bán cho nhà máy đường chỉ định). Ngày 21 tháng 10, nhà máy đường Lâm Bản Nguyên cử người cưỡng bức thu hoạch mía của các hộ không thuộc liên hiệp. Ngày 23 tháng 10, một nhóm tuần tra bao vây phòng khám bác sĩ Lý Ứng Chương và bắt giữ ông ta.

Wikipedia ghi lại "Vụ Nhị Lâm": "Tổng cộng đã bắt giữ 93 người," và "sau đó tiếp tục truy nã, tổng số bị bắt vượt quá 400 người"²¹. Sau sự kiện này, các liên hiệp nông dân địa phương cũng được thành lập ở phố Phượng Sơn, phố Mã Đầu; vào tháng 6 năm 1926, "Liên hiệp Nông dân Đài Loan" cấp toàn đảo đã được thành lập, đây là tổ chức nông dân toàn đảo đầu tiên của Đài Loan.

Vụ Nhị Lâm thường bị giản lược trong sách giáo khoa lịch sử Đài Loan, nhưng ý nghĩa của nó gắn liền với phong trào chống DuPont. Cả hai phong trào đều xảy ra ở Chương Hóa, và cả hai đều là khởi điểm của một phong trào xã hội nào đó của Đài Loan: năm 1925, Nhị Lâm là sự khởi đầu của phong trào nông dân; năm 1986, Lộc Cảng là sự khởi đầu của phong trào môi trường. Huyện Chương Hóa là nơi liên tục xuất hiện "lần đầu tiên" trong lịch sử các phong trào xã hội Đài Loan. Một huyện nông nghiệp có kênh đào từ năm 1709, làm sao lại trở thành điểm khởi đầu của hai phong trào xã hội? Có lẽ chính vì sự phụ thuộc quá cụ thể của người dân nơi này vào nước, đất đai và cây trồng, nên khi những thứ đó bị ngoại nhân uy hiếp, phản ứng cũng nhanh nhất.

36 năm sau vụ Nhị Lâm, Đài Loan đã trải qua thời kỳ hậu chiến, sự kiện 228, khủng bố trắng, và Đại Xã Kiến Thiết Mười. Sau đó, một sự kiện khác lại xảy ra trong phạm vi Chương Hóa.

Phật lớn Bạch Quái Sơn: Bồ Tát bê tông 22 mét

Sau chiến tranh, Chương Hóa đã làm một việc đặc biệt. Họ xây dựng một pho tượng Phật lớn trên đỉnh núi Bạch Quái.

Thời gian là năm 1956. Tân chức thị trưởng huyện Chương Hóa Trần Tích Khanh khởi xướng xây dựng "Tượng Phật lớn nhất Viễn Đông", công trình bị gián đoạn trong trận lũ lụt năm 1958, và hoàn thành vào năm 1961²². Tượng cao 22 mét (bảy trượng hai thước), đài sen có đường kính 14 mét, bằng bê tông cốt thép, do nhà thiết kế Lâm Khánh Nghiêu thiết kế. Bên trong tượng có 6 tầng không gian, người ta có thể đi vào tham quan.

Bản tin của Thời báo Trung Quốc ghi lại: "Sau khi Phật lớn hoàn thành vào năm 1961," người dân địa phương đã hình thành một nhận định: "Chương Hóa 'có gió mà không bão, có mưa mà không tai họa', đều tin rằng đó là phúc lành của Phật lớn."²²

![Phật lớn Bạch Quái Sơn, hoàn thành năm 1961, cao 22 mét, bằng bê tông cốt thép, nhà thiết kế Lâm Khánh Nghiêu. Bên trong tượng có thể đi tham quan 6 tầng.] (/article-images/geography/changhua-04.webp)
Phật lớn Bạch Quái Sơn. Ảnh: Người đóng góp Wikimedia Commons, CC BY-SA qua Wikimedia.

Bồ Tát bê tông cao 22 mét, cùng với tượng gỗ ở chùa Long Sơn Lộc Cảng năm 1786, Mẫu Tổ bằng ngân sách quan triều đình năm 1788, và miếu Thổ Địa bên cạnh cánh đồng hoa cúc Điền Vĩ, không có một vật thể tín ngưỡng nào trong phạm vi Chương Hóa được tiếp nối cùng một dòng thời gian từ thời Thanh đến hậu chiến. Mỗi ngôi đền là câu trả lời cụ thể của người dân lúc bấy giờ về "chúng ta cần được bảo vệ bằng sức mạnh gì".

✦ "Nhiều người đến thành phố để sinh sống vì công việc, còn chúng tôi chọn công việc hiện tại là để ở lại Lộc Cảng." (Trương Kính Nghiệp, Con cái Lộc Cảng¹⁸)

1,2 triệu người, dưới ngưỡng nâng cấp

Tháng 4 năm 2026, tổng dân số huyện Chương Hóa là 1.206.458 người, đã giảm xuống dưới ngưỡng 1,25 vạn để trở thành thành phố trực thuộc tỉnh²³.

⚠️ Lưu ý con số này sẽ tiếp tục giảm. Dân số Chương Hóa liên tục suy giảm trong giai đoạn 2024-2026, dự kiến sẽ giảm xuống dưới 1,2 triệu vào cuối năm 2026. Chương Hóa vẫn giữ vị thế là "huyện đông dân nhất ngoài sáu thành phố" (thành phố thứ bảy của toàn Đài Loan), nhưng khoảng cách giữa khung "huyện đông dân nhất" và "thành phố trực thuộc tỉnh" đang ngày càng xa.

Phân bố dân số (dữ liệu cuối tháng 10 năm 2024):

• Thành phố Chương Hóa: 223.933 người (nhiều nhất toàn huyện, nơi có thủ phủ)
• Thành phố Viên Lâm: 122.733 người (lớn thứ hai)
• Thị trấn Hòa Mỹ: 87.509 người
• Trấn Lộc Cảng: khoảng 80.000 người

Mối quan hệ giữa thủ phủ Chương Hóa và thành phố Viên Lâm, nơi đông dân thứ hai, là một mối quan hệ thường bị hiểu lầm. Thành phố Chương Hóa là trung tâm hành chính, còn thành phố Viên Lâm là trung tâm thương mại dọc tuyến đường sắt ở miền Trung. Văn hóa xe bánh gà của Viên Lâm hoàn toàn khác với văn hóa xe sườn heo ở phía Bắc; quýt Viên Lâm và chuối Viên Lâm là sản phẩm của nền nông nghiệp. Hai thành phố này có chức năng không đối xứng, nhưng đã cạnh tranh về dân số trong 30 năm.

Nguyên nhân di cư rõ ràng nhưng khó giải: "lực hút của Đài Trung" (người trẻ chuyển đến Đài Trung làm việc và sinh sống), tỷ lệ sinh thấp, ít cơ hội việc làm, thiếu nguồn lực y tế. Chương Hóa không có một ngành công nghiệp duy nhất như Khu khoa học Tân Trúc, nó được chống đỡ bởi ba chân: nông nghiệp, truyền thống (dệt may Hòa Mỹ, giày da Viên Lâm), và du lịch (Lộc Cảng, Điền Vĩ), nhưng mỗi chân đều bị áp lực cạnh tranh toàn cầu.

📝 Ghi chú của người biên tập: Câu chuyện phổ biến là "Chương Hóa là huyện nông nghiệp". Câu chuyện này đúng nhưng chưa đầy đủ. Mặt khác của Chương Hóa là "trục trung tâm của thành phố chưa được nâng cấp". Vị trí của nó (kẹp giữa Đài Trung và Vân Lâm), quy mô dân số (thứ nhất ngoài sáu thành phố), lịch sử (thành lập huyện năm 1723 sớm hơn sự thành lập phủ Đài Bắc) đều khiến nó đáng lẽ phải được nâng cấp. Nhưng nó vẫn chưa. Khi cải cách ngũ đô vào năm 2010 (Thành phố Đài Bắc giữ lại / Tân Bắc / Cao Hùng chưa được nâng cấp / Đài Trung sáp nhập huyện thị / Đài Nam sáp nhập huyện thị / Cao Hùng sáp nhập huyện thị), Chương Hóa là một ứng cử viên "suýt soát"; khi Tân Trúc được nâng cấp vào năm 2014, Chương Hóa lại bị bỏ qua. Kinh tế chính trị của việc nâng cấp liên quan đến ba khía cạnh: dân số, cơ sở thuế và nguồn lực hành chính; vấn đề cốt lõi là liệu chiếc mũ "thành phố trực thuộc tỉnh" có thể mang lại tài nguyên hay không. Và Chương Hóa luôn nằm trong bóng râm của Đài Trung, người trẻ làm việc ở Đài Trung nhưng sống ở Chương Hóa, thuế chảy về Đài Trung, dân số ghi nhận Chương Hóa. Đây là một huyện mãi mãi "suýt soát".

Đại bàng xám Bạch Quái Sơn

Nếu bạn muốn biết một huyện nông nghiệp đang suy thoái chung sống với thiên nhiên như thế nào, hãy đến núi Bạch Quái.

Vào khoảng thời gian Thanh Minh (tháng 3-4) hàng năm, đại bàng xám (tên địa phương là "Nam Lộ Ưng", "Chim quét mộ", "Chim Thanh Minh") sẽ di cư qua núi Bạch Quái. Số lượng đi qua có thể lên tới hai ba vạn con, cảnh tượng bay lượn rất hùng vĩ. Vào ngày 22-23 tháng 3 năm 2025, Chương Hóa đã tổ chức hoạt động ngắm chim "Ưng Dương Bạch Quái"²⁴.

Những loài chim săn mồi này bay từ Philippines, Indonesia về Đông Á để sinh sản, và núi Bạch Quái là trạm nghỉ của chúng trên hành lang phía Tây. Dưới pho tượng Phật cao 22 mét, mỗi mùa xuân hàng năm có hai ba vạn đại bàng xám vẽ nên những vòng cung trên bầu trời. Tượng được hoàn thành vào năm 1961, nhưng tuyến di cư của đại bàng đã sớm hơn tượng hàng vạn năm. Tuy nhiên, hình ảnh song hành (bồ tát bê tông và chim săn mồi) là một cảnh quan đặc trưng của huyện Chương Hóa trong mùa xuân.

Quay lại hình ảnh mở đầu.

Cánh đồng hoa cúc Điền Vĩ lại bừng sáng. Từng công mẫu đèn nhân tạo biến toàn bộ đồng bằng thành thành phố không ngủ. Dòng người tan sở từ khu công nghiệp Đài Trung cách đó 150 km đang kẹt xe, xe bánh gà ở ga Viên Lâm vẫn đang bán, khu phố cổ Lộc Cảng đóng cửa lúc 9 giờ rưỡi tối, bàn quay của Sàn Hình Xa Kho sẽ tiếp tục vận hành đầu máy diesel vào ngày mai.

Tạ Băng Oánh đã viết về ý nghĩa của mưa đối với người Keelung trong Rainport Keelung. Đối với người Keelung, mưa là một phần cơ thể. Mối quan hệ của người Chương Hóa với "nước" thì khác, nước là huyết mạch nông nghiệp, là truyền thuyết Trại Thủy Bát Bảo năm 1709, là diện tích tưới tiêu 21.400 công mẫu của sông Trác Thủy, là hệ thống tưới nhỏ giọt ban đêm của cánh đồng hoa cúc Điền Vĩ. Không có nước thì không có danh tính huyện nông nghiệp Chương Hóa.

Mối quan hệ của huyện này với toàn quốc phụ thuộc vào cách bạn nhìn nhận. Nhìn từ Đài Bắc, Chương Hóa là sự kết hợp của ba từ du lịch: "khu phố cổ Lộc Cảng" + "Phật lớn Bạch Quái Sơn" + "xe bánh gà Viên Lâm". Nhìn từ Đài Trung, Chương Hóa là "vùng dân cư ngoại vi" + "nguồn cung lao động giá rẻ". Nhìn từ góc độ người dân Lộc Cảng năm 1986, Chương Hóa là nơi chúng ta có thể nói "Không". Nhìn vào con số 1,206.458 sắp giảm dưới 1,2 triệu này vào năm 2026, Chương Hóa là một nơi "có thành thị từ năm 1723 và vẫn đang học cách giữ người".

Lần tới khi đến Chương Hóa, đừng chỉ đi dạo phố cổ Lộc Cảng. Hãy đến Điền Vĩ, tốt nhất là vào lúc 8 giờ tối. Xem từng công mẫu hoa cúc bừng sáng. Rồi bạn sẽ ghi nhớ một điều: Chương Hóa là cấu trúc vật lý của hành lang phía Tây Đài Loan, và Lộc Cảng chỉ là một nhãn hiệu của một thời đại.

Đọc thêm

• Văn hóa phố cổ và khu thương mại Đài Loan — Bối cảnh so sánh mô hình chợ cảng thời Thanh của phố cổ Lộc Cảng với các khu phố cổ khác ở Đài Loan
• Hệ thống sông ngòi và đặc điểm thủy văn Đài Loan — Sông Trác Thủy, sông Đại Đỗ đã định hình đồng bằng Chương Hóa như thế nào, bối cảnh thủy văn của Trại Thủy Bát Bảo
• Địa hình nông nghiệp và phân bố công nghiệp Đài Loan — Vị trí của Chương Hóa với tư cách là huyện nông nghiệp trong bản đồ nông nghiệp toàn Đài Loan
• Phân chia hành chính Đài Loan — Toàn bộ lịch sử hành chính: thành lập năm 1723, cải tạo thành Châu Trung năm 1920, tái thiết Chương Hóa năm 1945
• Phong trào xã hội và sự tham gia của công dân — Vị trí của vụ Nhị Lâm năm 1925 và phong trào chống DuPont năm 1986 trong lịch sử các phong trào xã hội Đài Loan
• Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững — Phong trào chống DuPont Lộc Cảng năm 1986 là điểm khởi đầu của phong trào bảo vệ môi trường đầu tiên ở Đài Loan
• Văn hóa bánh ngọt Đài Loan — Nguồn gốc Bánh Nhân Thịt Bắc Đẩu năm 1898, truyền thống tiệm bánh Lộc Cảng trăm năm
• Đường sắt Đài Loan (Taicyang) — Công ty Đường Lâm Bản Nguyên đằng sau vụ Nhị Lâm năm 1925, đế chế đường sắt thời Nhật Bản
• Thành phố Keelung — Một thành phố được định hình bởi cảng khác trong chuỗi 22 thành phố, so sánh các ranh giới lỗi của hai "cảng suy tàn"
• Huyện Tân Trúc — Chuỗi 22 thành phố: người Khách Gia tập trung quanh khu công nghệ, tạo ra cấu trúc dân số khác biệt bên trong hành lang miền Trung so với Chương Hóa

Nguồn hình ảnh

Bài viết này sử dụng 5 hình ảnh được cấp phép từ Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0), điều khoản cấp phép: CC BY-SA 4.0.

Ảnh chính (frontmatter) sử dụng tác phẩm của nhiếp ảnh gia Outlookxp về Chùa Long Sơn Lộc Cảng năm 2017 (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lukang_Longshan_Temple_in_2017.jpg), thể hiện diện mạo đương đại của chùa Long Sơn Lộc Cảng được di dời vào năm 1786, một trong những ngôi đền thời Thanh cổ xưa và hoàn chỉnh nhất còn sót lại ở Đài Loan. Trong phần §Ông Lâm, có nhúng Trại Thủy Bát Bảo, ghi lại hệ thống thủy lợi lớn đầu tiên của Đài Loan do Thí Thế Bảng đào năm 1709. Trong phần §Sau khi "Nhất Phủ Nhị Lộc Tam Mã Giáp" kết thúc, hình ảnh chính được sử dụng lại để tăng cường nhịp điệu tường thuật về chùa Long Sơn. Trong phần §Ngõ nhỏ khu phố cổ Lộc Cảng, có nhúng Ngõ nhỏ khu phố cổ Lộc Cảng 07, ghi lại cấu trúc đô thị 200 năm của Mạc Nhũ Hạng, Cửu Khúc Tương và Bán Bán Tỉnh. Trong phần §12 tuyến đường sắt hình bán nguyệt, có nhúng Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa 07, ghi lại Sàn Hình Xa Kho Chương Hóa được sử dụng năm 1922 và nâng cấp thành di tích quốc gia vào năm 2022. Trong phần §Phật lớn Bạch Quái Sơn, có nhúng Phật lớn Bạch Quái Sơn 31, thể hiện Bồ Tát bê tông cao 22 mét hoàn thành năm 1961.

Tài liệu tham khảo