30 giây tổng quan: Li Méu Shù không chỉ là một trong các nghệ sĩ được chọn lọc cho Triển lãm Đài Loan, mà còn là nghệ sĩ duy nhất của Đài Loan đưa lĩnh vực nghệ thuật học thuật điều khiển việc tái xây các ngôi chùa truyền thống. Từ năm 1947, anh dành 36 năm chủ trì việc tái xây chùa Tổ Chi tại Sơn Trà, tạo ra kỳ quan không từng có trước của phương pháp "dùng Tây, dùng Đông", khiến một ngôi chùa nông dân được khen ngợi là "hàng trường nghệ thuật phương Đông".
Vào một ngày năm 1947, sau khi trở về Đài Loan từ Nhật Bản cách đây ba năm, nghệ sĩ bẽ tranh Li Méu Shù (45 tuổi, được đào tạo đầy đủ về nghệ thuật Tây phương) đang thảo luận về việc sửa chữa chùa Tổ Chi tại Sơn Trà thì bất ngờ nhặt được một chiếc thư kinh: "Chỉ có một người thật sự sẽ xuất hiện, chính là vương đồa thiên thần, rồi thiên thần sẽ hít hẻm nước, đầu trần sẽ có một cánh hoa xuân." Với quyết định coi điều này là chỉ dẫn của đứng trời, Li Méu Shù chấp nhận giao nhiệm vụ chủ trì việc tái xây chùa Tổ Chi.
Quyết định này đã viết lại lịch sử nghệ thuật Đài Loan.
Từ giáo dân học đến làng thị trấe được chọn lọc
Li Méu Shù (1902-1983) sinh ra trong gia đình thương nhân ở Sơn Trà, lúc 17 tuổi đã khởi xướng triển lãm nghệ thuật toàn trường học tại Trường Thạnh Nguyên Học Hà Nội. Năm 1920, khi tinh sĩ Hoàng Thổ Thuânh được chọn vào Triển lãm Đế quốc về đồng nghiệp "Núi đồng bào" (山地牧童) - lần đầu tiên là nghệ sĩ Đài Loan được chọn vào Triển lãm Đế quốc, các thanh niên nghệ sĩ trẻ tuổi như Li Méu Shù đều cảm động mạnh mẽ.
Sau khi tốt nghiệp Trường Thạnh Nguyên Học vào năm 1922, Li Méu Shù giảng dạy tại Trường Công học Lâm Sơn. Anh ban đầu muốn đi Nhật Bản nghiên cứu nghệ thuật, nhưng bị cha mẹ phản đối. Vào năm 1924, anh tham gia vào buổi học nghệ thuật mùa hè do tinh sĩ Thạnh Nguyên Tân Nhất Trà (石川欽一郎) tổ chức, cùng Ngô Tịch Huy, Trần Trí Kỵ, Lý Thạch Hoả, Trần Thành Bảo làm quen.
Vào năm 1927, Li Méu Shù được chọn vào Triển lãm Nghệ thuật Đài Loan lần đầu tiên với bức tranh "Bình đẳng" (靜物), năm sau đó lại được chọn với "Phố sau Sơn Trà" (三峽後街). Việc liên tiếp được chọn khiến gia đình không thể không thừa nhận tài năng vẽ tranh của anh, và anh em trai bác sĩ Lý Thành Hương kiên quyết quyết định hỗ trợ chi phí học hành cho anh.
Vào tháng 11 năm 1928, Li Méu Shù và Trần Thành Bảo cùng tàu đến Nhật Bản, tham gia vào trường học nghệ thuật Thạnh Nguyên (川瑞畫學校) và đoàn viên tại Tokyo (新宿同舟舍) để tập luyện chất liệu. Vào tháng 3 năm 1929, anh dùng thử rồi đỗ vào Trường Nghệ thuật Tokyo, theo học các thầy cô nổi tiếng như Thạnh Nguyên Gốc Tứ (長原孝太郎), Ngô Vạn Ngọ (小林萬吾), và Trần Sóu Bảo (岡田三郎助).
💡 Bạn biết không
Li Méu Shù vào năm 1935 được chọn lọc vào Triển lãm Đài Loan với bức tranh đầu tiên là "Cô gái nghỉ ngơi" (小憩之女), trong đó nhân vật chính là em hú nữ của anh, Lý Tạng Mẹ. Tác phẩm này cho đến nay vẫn là một trong những bức tranh thực tế của hội họa phương Tây thế kỷ 20 của Đài Loan.
Sau khi trở về Đài Loan vào năm 1934, Li Méu Shù không chỉ tiếp tục sáng tác mà còn cùng Hoàng Tam Long và các nghệ sĩ khác thành lập Hiệp hội Nghệ thuật Đài Bắc (台陽美術協會). Nhưng khác với các nghệ sĩ thuần túy, anh đồng thời tham gia vào chính trị địa phương - từng giữ các chức vụ như Ủy viên hội đồng Sơn Trà, Trưởng phường, Chủ tịch hội đồng dân sinh, Giám đốc Hội nông nghiệp và Uỷ viên hội đồng tỉnh Hà Nội.
Thí nghiệm không tiên lượng của phương pháp dùng Tây dùng Đông
Vào năm 1946, sau chiến tranh, chùa Tổ Chi tại Sơn Trà đã bị hủy hoại do bom đạn và cần phải sửa chữa ngay. Khi đó, Li Méu Shù đang giữ chức vụ Phó Trưởng phường đi trú Sơn Trà, anh được đề nghị chủ trì việc tái xây chùa. Ban đầu, các nhà lãnh đạo địa phương chỉ muốn dùng khoảng hai ba năm để "sửa chữa lại" chùa, nhưng dưới sự chủ trì của Li Méu Shù, chùa Tổ Chi đã được tái xây lớn mạnh, kế hoạch dự kiến khoảng 24 năm hoàn thành.
Dự án này cuối cùng kéo dài đến 36 năm, đến ngày Li Méu Shù qua đời năm 1983 vẫn chưa chính thức hoàn thành.
Với nền tảng đào tạo nghệ thuật Tây phương, Li Méu Shù đã chủ trì việc tái xây các ngôi chùa truyền thống, mở ra một trang sử mới trong lịch sử nghệ thuật Đài Loan. Anh chia sẻ trang trí chùa Tổ Chi thành ba loại: một là các tác phẩm do anh thiết kế, được các nghệ nhân truyền thống thực hiện khắc; hai là các bản vẽ do các nghệ sĩ trong lĩnh vực nghệ thuật cung cấp; ba là các tác phẩm của các học sinh trong chuyên ngành nghệ thuật dưới sự chỉ dẫn của anh.
Điều nổi bật nhất là cột đá trung tân "Hàng trăm chim đêm hạ" (百鳥朝梅) trên chùa. Li Méu Shù đã bác bỏ hình dạng truyền thống của các cột rồi, yêu cầu các nghệ nhân thiết kế lại, mỗi cột có 50 con chim khác nhau về kiểu hình, và tham khảo từ sách tranh thiên nhiên để chắc chắn. Nghệ nhân Tràn Thiên kể lại: "Thầy Li yêu cầu chúng tôi phải bỏ qua nền đá truyền thống, khắc chỉ từng con chim bằng phương pháp vẽ số trước khi đến chối."
📝 Ghi chú của người dẫn xuất hồ sơ
Đây là một điểm chuyển mình trong lịch sử thủ công Đài Loan - các nghệ nhân truyền thống lần đầu tiên dưới sự chỉ dẫn của một nghệ sĩ học thuật, chuyển từ phương pháp "sao chép cổ pháp" sang "quan sát và vẽ số thực tế". Li Méu Shù đã nhập khẩu ý tưởng vẽ số của phương Tây vào công nghiệp thủ công dân gian.
Li Méu Shù cũng mời Ngô Nhị Thành, Hoàng Thổ Hồ, Trần Thành Kỵ, Trần Thị Huyền Hồ... các nghệ sĩ hiện đại khác cùng vẽ phác thảo cho chùa, sau đó chuyển thành khắc đá ngang. Bộ tác phẩm này phản ánh đầy đủ góc sắc của lĩnh vực hội họa thực tế của Đài Loan trong thập kỷ 1950-1970.
Hơn nữa, anh còn đưa các học sinh của Khoa Tạo hình, Trường Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan vào bên trong chùa, để họ tạo ra các bức tranh bằng đá nổi và tròn nhọn hình thần. Các học sinh như Ngô Hiên Hồng, Hoàng Kim Trông, Ngô Văn Đức... đã tạo ra các bức tranh bằng đá nổi như "Thầy Kinh hỏi lễ với Thánh Lão" và "Ngọc Phúc báo quốc" với phong cách thực tế, trở thành một trong những điểm đặc sắc nhất của chùa Tổ Chi.
Sự chênh lệch giữa thẩm mỹ lý tưởng và thực tiễn
Li Méu Shù rất kiên quyết về chùa Tổ Chi, tự mình vẽ bản thiết kế và không bao giờ dám giảm thiểu chất lượng, dù phải chậm lại tiến độ. Ông bảo Thạnh Nguyên Trưởng bảo tàng Nghệ thuật Đài Loan (trước khi di chuyển) so sánh: "Tình cảm và quyết tâm mà Li Méu Shù bày tỏ như việc Galileo dùng toàn bộ sức mạnh của tri thức để xây dựng nhà thờ Sơcini."
Nhưng sự kiên trì này cũng mang lại những tranh cãi. Do thời gian kéo dài, chi phí tăng thêm, các nhà lãnh đạo địa phương từng là những người ủng hộ đã bắt đầu nghi ngờ. Vào năm 1982, Sơn Trà Sở hội đồng đề xuất xây cầu trên bãi đỗ xe trước chùa để giải quyết vấn đề giao thông, nhưng Li Méu Shù kiên quyết phản đối, cho rằng việc xây cầu sẽ phá hủy cảnh quan của chùa. Các nhà nghiên cứu như Lý Hiên Lâm đã đến thăm xin lời hỗ trợ, cuối cùng Sở hội đồng đã chuyểt đổi cầu thành cầu đi bộ.
Sau khi Li Méu Shù khuất, Ủy ban quản lý chùa Tổ Chi quyết định mua các cột đá nhập khẩu từ Trung Quốc, khiến chùa xuất hiện hai phong cách khắc khác nhau, và thậm chí cũng gây tranh cãi vì cột răng chuồn bằng đá nhập khẩu.
Di sản nghệ thuật vượt qua các thế kỷ
Chùa Tổ Chi do Li Méu Shù chủ trì tái xây, trở thành chùa duy nhất của Đài Loan được điều khiển bởi một nghệ sĩ học thuật. Nó không giống như các chùa truyền thống do các nghề nhân thủ công điều khiển, cũng không giống như các chùa sử dụng bê tông với công nghệ phương Tây sau này, nên tạo nên một vị trí độc đáo.
✦ "Đây không chỉ là một ngôi chùa, mà là một sân thí nghiệm vô tiên lượng trong lịch sử nghệ thuật Đài Loan - cách thức kết hợp truyền thống và hiện đại trên nền tảng tín ngưỡng dân gian."
Phong cách vẽ của Li Méu Shù có thể chia thành ba giai đoạn: giai đoạn sớm (1924-1948) là "giai đoạn hội họa ngoại sáng", với các tác phẩm như "Cô gái nghỉ ngơi" và "Vẽ tranh bằng vật liệu tự làm" mô tả về đời sống và thiên nhiên Đài Loan; giai đoạn trung gian là "giai đoạn bản địa Đài Loan", trở lại trải nghiệm thực tế về mắt thấy; giai đoạn cuối cùng là "giai đoạn trở về thiên nhiên", nhấn mạnh vào việc cân bằng giữa ánh sáng và màu sắc.
Vào năm 1967, anh giảng dạy tại Trường Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan, đồng thời thành lập khoa Tạo hình và giữ chức vụ trưởng khoa, kết hợp giữa giáo dục học thuật và công nghiệp thủ công dân gian. Học sinh Ngô Ngọc Long nhớ lại: "Thầy Li yêu cầu rất khắt khe, mong muốn chúng tôi trở thành các nghệ sĩ có quan điểm riêng, chứ không phải là những người không có quan điểm như các nghề nhân truyền thống."
Vào ngày 6 tháng 2 năm 1983, Li Méu Shù qua đời tại Bệnh viện Đại học Đài Loan do suy giảm hô hấp chặn động mãn tính, chỉ 80 tuổi. Ngày nay, tại Sơn Trà có Bảo tàng Kỷ niệm Li Méu Shù (thành lập năm 1990) và hàng năm vào tháng 3 tổ chức Lễ hội Nghệ thuật Méu Shù, tiếp tục lan tỏa tinh thần nghệ thuật của anh.
Li Méu Shù bằng một cuộc đời số đã chứng minh: một nghệ sĩ không cần phải cách ly với xã hội. Anh dùng bút vẽ tham gia vào thời đại, dùng nghệ thuật để biến đổi tín ngưỡng, để lại một "hàng trường nghệ thuật phương Đông" không thể sao chép lại.
Tham khảo
- Li Méu Shù - Wikipedia
- Bảo tàng Kỷ niệm Li Méu Shù
- Chùa Tổ Chi - Bản đồ Văn hóa Tín ngưỡng Đài Loan
- Kho dữ liệu Nghệ thuật Đài Loan, Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan
- Hồng Trào Zhen, "Sơn Trà - Thực tế - Li Méu Shù", Nhà xuất bản Hổ Phùng, 1998
- Trương Bảo Hạ, "Vẽ tranh đá chùa Tổ Chi", "Tạp chí Nghệ thuật Hổ Phùng" số 107, 1980