Lịch sử và phong trào chính danh của các dân tộc nguyên cư Đài Loan

Ngày 15 tháng 5 năm 1987, trại hành hình Đài Bắc. Bác sĩ pháp y bước tới một chàng trai 19 tuổi, chuẩn bị tiêm thuốc gây tê. Chàng trai đó lắc đầu. Anh nói: «Tôi có tội, nên phải chịu đựng hình phạt này.»

Anh tên là Thang Anh Thân, người tộc Trù, đến từ bộ lạc Đặc Phú Dã núi A Lý Sơn. Một năm trước, anh thấy quảng cáo tuyển dụng nhà hàng phương Tây trên báo, mang theo khuôn mặt còn mang vẻ học trò từ núi xuống Đài Bắc, bị lừa vào một tiệm giặt ủi. Phí giới thiệu NT$3.500, chủ tiệm tịch thu chứng minh nhân dân của anh, còn ép anh làm việc thêm vào đêm. Ngày 25 tháng 1 năm 1986, ngày làm việc thứ chín, anh say rượu, trong một cuộc xích mích đã giết chết cả gia đình chủ tiệm ba người, bao gồm một bé gái 2 tuổi, sau đó đến đồn công an đầu thú.

Cái chết dưới nòng súng ấy, không chỉ cướp đi mạng sống của một chàng trai trẻ phạm tội.

Tên gọi bốn trăm năm, khóa bốn trăm năm

Để hiểu được phong trào này, trước hết phải hiểu ý nghĩa của câu «Một cái tên, chính là một cái khóa».

Năm 1624, Công ty Đông Ấn Hà Lan đến Đài Loan, chia cư dân trên đảo thành «Quy hóa phiên» (歸化蕃) và «Dã phiên» (野蕃): Giáo hóa, thuận từ, thu nhập — đó là logic ba bước của quản lý thực dân. Nhà Thanh tiếp quản sau đó tiếp tục phân loại, tiêu chuẩn của «Thục phiên» (熟番) và «Sinh phiên» (生番) là cắt tóc đuôi, đổi họ Hán, nộp thuế — càng giống người Hán càng văn minh. Thực dân Nhật (1895—1945) hệ thống hóa hơn: gọi là «Phiên nhân» (蕃人), thiết lập cảnh sát «Lý phiên» (理蕃) trú thủ, thi hành di cư tập thể, tách rời, di dời, đổi tên các bộ lạc khỏi đất tổ tiên.

Năm 1930, thủ lĩnh tộc Sediq Mô-na Lư-đạo (莫那·魯道, Mona Rudao) lãnh ba trăm người tộc tại Vụ xã (霧社) khởi nghĩa. Nhật Bản điều động máy bay và khí độc trấn áp, toàn bộ bộ lạc gần như tuyệt chủng. Đây không phải sử thi anh hùng; đây là phản công của một dân tộc bị đẩy đến bờ vực, và bản ghi chép tàn khốc về việc phản công đó bị triệt để xóa bỏ.

Năm 1945, Chính phủ Quốc dân tiếp nhận Đài Loan, ban cho một cái tên mới: «Sân bào» (山胞). Nghe có vẻ thân thiết, thực chất ám chỉ «đồng bào người Hán sống trên núi» — cố ý làm mờ đi thân thể chủ thể của dân tộc nguyên cư, để chính sách đồng hóa thêm một lớp vỏ bọc tiến bộ. Cấm nói ngôn ngữ tộc, ép buộc họ Hán, đẩy mạnh «sơn địa bình địa hóa» (山地平地化), ở bộ lạc mở đường, di dời làng xã. Dân tộc nguyên cư Đài Loan就这样 thành những người xa lạ nhất trong chính quê hương mình.

📝 Năm cái tên, năm cái khóa

Phiên nhân (thời Nhật trị) → Sơn địa nhân (đầu sau chiến) → Sân bào (chính thức hóa thể chế) → Nguyên cư dân (1994 nhập hiến) → Nguyên cư dân tộc (2005 pháp cơ bản). Ba lần đầu, là người khác đặt tên cho bạn; hai lần sau, là bạn tự cướp lấy.

Lời nói dối của Ngô Phụng, và bức tượng đồng ấy

Sau khi Tang Anh Thân bị thi hành án tử hình, xã hội Đài Loan rơi vào trạng thái tự tỉnh hiếm thấy.

Giám mục Giáo phận Hoa Liên của Công giáo, Trần Quốc Chi, đứng đầu vận động ủng hộ, dẫn đoàn đến kiến nghị với Tưởng Kinh Quốc (Chiang Ching-kuo) xin "giữ người dưới nòng súng". Truyền thông chủ lưu lần đầu tiên báo đạo rộng rãi về hoàn cảnh đô thị của đồng bào nguyên cư: bẫy tìm việc, bóc lột tiền lương thấp, chứng minh nhân dân bị tịch thu. Vụ án của một thanh niên tộc Tsou đã bóc mở một vết thương bị che kín nhiều thập kỷ.

Xã quê của Tang Anh Thân tên là "Xã Ngô Phụng". Tên này xuất phát từ một câu chuyện truyền rộng thời nhà Thanh: người Hán Ngô Phụng chủ động lấy mình làm của lễ, cảm hóa những người nguyên cư thèm giết người lấy đầu. Câu chuyện này trong thời kỳ Nhật trị và thời kỳ Chính phủ Quốc dân đều bị quốc gia chuyển dụng, viết vào sách giáo khoa, đắp tượng đồng, truyền đạt thông điệp rất rõ ràng: người nguyên cư là những kẻ man rợ cần được khai hóa.

Năm 1988, một nhóm thanh niên nguyên cư đi vào trước ga Chiayi, đẩy ngã bức tượng đồng Ngô Phụng. Ngày 1 tháng 3 năm 1989, xã Ngô Phụng chính danh thành xã A Li Sơn. Năm 1990, câu chuyện Ngô Phụng bị xóa khỏi sách giáo khoa. Đồng bào của Tang Anh Thân lấy lại tên gọi Tsou (thời Nhật trị bị ép gọi là "Tào tộc" — 曹族).

Đây không phải phá hoại lịch sử. Đây là chỉnh sửa một lời nói dối được quốc gia công nhận suốt vài chục năm.

Cùng năm 1988, hàng nghìn người nguyên cư ra đường ở Đài Bắc, hô hào "Trả lại đất đai", yêu cầu chính phủ trả lại lãnh thổ truyền thống. Đây là lúc phong trào chính danh lần đầu tiên bước lên sân khấu chính trị với danh tính tập thể, cũng là tiền đề cho cuộc sửa đổi hiến pháp bốn năm sau.

1984: Người nguyên cư, hay "người anh em núi"?

Để tìm điểm khởi đầu thể chế của phong trào chính danh, phải quay về tháng 12 năm 1984.

Hội Thúc đẩy Quyền lợi Người Nguyên dân Đài Loan (Hội Nguyên Quyền) thành lập, là tổ chức nguyên cư đầu tiên quy mô toàn quốc tại Đài Loan. Một trong những mục đích thành lập, là thúc đẩy chính danh: "Chúng tôi không phải 'người anh em núi', chúng tôi là người nguyên dân Đài Loan." Câu nói này tại Đài Loan thời bấy giờ cần một chút can đảm chắc chắn.

Vụ việc Tang Anh Thân đã cho yêu cầu này có năng lượng xã hội. Khó khăn đô thị, bóc lột việc làm, mất gốc văn hóa của người nguyên cư, lần đầu tiên được dư luận chủ lưu nhìn nhận thẳng mặt. Đó không phải lòng thương cảm, mà là một xã hội bắt đầu cảm thấy bất an trước những nợ lịch sử của chính mình.

1994: Hai chữ được viết vào Hiến pháp

Năm 1993, hàng nghìn người bản địa tụ tập tại Đại lộ Ketagalan, mặc trang phục truyền thống của các bộ tộc diễu hành. Năm sau, yêu cầu này thành hiện thực: năm 1994, 《Các điều khoản sửa đổi Hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan)》 được sửa đổi, chính thức thay đổi từ 「Sơn bào」 (đồng bào núi) thành 「người bản địa」.

Đây là lần đầu tiên, hai chữ 「người bản địa」 được viết vào pháp luật cao nhất của quốc gia.

Nhưng vẫn còn thiếu một chữ. 「Người bản địa」 là nhận diện danh tính cá nhân; 「dân tộc bản địa」 là chủ thể tập thể, công nhận ngôn ngữ, đất đai, và chủ trương tự trị của toàn bộ nhóm dân tộc. Khoảng cách một chữ này mất 11 năm mới lấp đầy. Năm 2005, 《Luật cơ bản về dân tộc bản địa》 được thông qua, chữ 「dân tộc」 chính thức nhập pháp, thiết lập khung pháp lý về quyền tự trị, quyền đất đai, và nghĩa vụ truyền承 văn hóa.

📝 Trọng lượng chính trị của việc thêm một chữ 「dân tộc」

「Người bản địa」 là nhãn dán của cá nhân; 「dân tộc bản địa」 là chủ thể của dân tộc. Thay đổi năm 2005, về mặt pháp lý công nhận là chủ trương đất đai tập thể, nghĩa vụ phục hưng ngôn ngữ, cũng như cơ chế 「đàm phán đối等」 giữa chính phủ và dân tộc bản địa. Đó không phải là một chữ, mà là một bộ cam kết hiến chính hoàn chỉnh — dù việc hiện thực hóa cho đến nay vẫn còn khoảng cách.

Từ 9 tộc đến 16 tộc: Những khuôn mặt bị chôn vùi tên tuổi, lần lượt tìm về

「Chính danh」 đối với nhiều nhóm dân tộc而言, không chỉ là việc đổi tên từ 「Sơn bào」, mà là được tìm lại từ trong tộc tịch của người khác.

Sau chiến tranh, chính quyền chỉ công nhận 9 dân tộc nguyên dân, nhiều nhóm dân tộc bị gộp vào các đại tộc láng giềng, ngôn ngữ và tế nghi tan biến trong sự im lặng. Từ những năm 1990, các đơn xin chính danh lần lượt được triển khai:

Đến năm 2014, chính quyền công nhận dân tộc nguyên dân đạt 16 tộc. Dân tộc Sa Kỳ Lai Nha dưới danh tính A Mĩ tộc đã ẩn giấu hơn 130 năm, mới gọi lại được tên của mình. Mỗi lần chính danh, phía sau là vài năm, thậm chí vài chục năm tự cứu văn hóa: thu thập giọng nói người cao tuổi, xây dựng lại tế nghi, truy tìm tộc phả, rồi nộp hồ sơ cho chính phủ, chờ kết luận.

2016: Lời xin lỗi của Phủ Tổng thống

Ngày 1 tháng 8 năm 2016, Ngày Dân tộc bản địa Đài Loan, Thái Anh Văn tại Sảnh Kinh Quốc Phủ Tổng thống, thay mặt chính phủ chính thức xin lỗi toàn thể đồng bào bản địa. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan), nguyên thủ nhà nước công nhận bất công lịch sử suốt bốn trăm năm đối với đồng bào bản địa.

Văn bản xin lỗi liệt kê trách nhiệm: chính quyền Hà Lan và chính quyền Trịnh Thành Công tàn sát người Pingpu, triều Thanh trấn áp đẫm máu, chính sách Lý Phiên của Nhật Bản, chính sách hóa đồng bằng vùng núi sau chiến tranh, cấm nói tiếng tộc, cũng như việc chứa chất thải hạt nhân tại Lan Lệ mà người Nga Mỹ không hề hay biết.

Bà trong văn bản xin lỗi trích dẫn tiếng Tây Ngã:

「Trong ngôn ngữ của người Tây Ngã, 『chân lý』, gọi là Balay. Còn 『hòa giải』 gọi là Sbalay, tức là thêm âm S trước Balay. Chân chính hòa giải, chỉ có thể đạt được khi trung thành đối mặt với chân lý.」
— Thái Anh Văn, 1 tháng 8 năm 2016

Cùng ngày, bà tuyên bố thành lập «Uỷ ban Công lý lịch sử và Công lý chuyển型 cho Dân tộc bản địa» (viết tắt: Uỷ ban Bản địa-Chuyển型), với tư cách Tổng thống tự thân đảm nhiệm chủ tịch, cam kết hàng năm ngày 1 tháng 8 báo cáo tiến độ thực hiện cho toàn quốc.

Các đại biểu dân tộc bản địa phản ứng không đồng nhất trước lời xin lỗi: có người xúc động, có người cho rằng thiếu cam kết cụ thể, có người nói «Xin lỗi không có ý nghĩa, phải trả đất». Việc quy hoạch lãnh thổ truyền thống đến nay tiến triển chậm chạp, các điều khoản về tự trị trong Luật cơ bản dân tộc bản địa khó triển khai. Sbalay, là việc chỉ có thể xảy ra sau khi đã nói hết sự thật — nhưng sự thật đó, vẫn còn đang được kể.

Ngôn ngữ là đường phòng thủ cuối cùng

Sau khi chính danh thành công, vấn đề không giảm đi mà tăng.

Đài Loan có 16 dân tộc với 42 phương ngôn, hơn một nửa bị Liên Hợp Quốc liệt kê là «nguy cấp» hoặc «nghiêm trọng nguy cấp». Người sử dụng thành thạo ngôn ngữ Thao, theo thống kê thập niên 2020 không đầy 10 người. Lớp học ngôn ngữ dân tộc Kanakanavu, những vị lão trong tộc đủ tiêu chuẩn truyền承 trọn vẹn đếm trên đầu ngón tay. Ngôn ngữ chết, ký ức dân tộc cũng chết. Phục hưng khó hơn chính danh, nó đòi hỏi gia đình, trường học, bộ lạc, chính sách đồng bộ phối hợp, cần thanh niên dũng cảm mở miệng nói một thứ ngôn ngữ trong đời thường gần như không có chỗ dùng.

Từ năm 1984 Hội quyền lợi bản địa thành lập, đến 1994 chính danh nhập hiến, đến 2005 Luật cơ bản dân tộc nguyên dân, đến 2016 xin lỗi chính thức, mỗi trạm dừng đều khó khăn hơn trạm trước.

Nhưng nếu muốn tìm điểm khởi đầu của con đường này, xấp xỉ là ngày 15 tháng 5 năm 1987, Đài Bắc, một thanh niên Tsou 19 tuổi ở trường hành quyết từ chối chất gây tê.

Anh nói mình có tội, phải tỉnh táo chịu đựng nỗi đau ấy.

Nhân tộc anh kêu la ngoài cửa, tên tuổi anh lan truyền trong xã hội, rồi một phong trào bắt đầu. Quê hương sau này đổi tên về xã An Lịch Sơn (Alishan), dân tộc anh đổi tên về Tsou, tên tuổi người tộc người được viết vào Hiến pháp, viết vào Luật cơ bản, có một lời xin lỗi quốc gia đến muộn mươi năm.

Hôm nay bạn còn nhớ tên của anh không?

Tài liệu tham khảo

• Sự kiện Thang Anh Thân (Tang Ying-sheng) — Wikipedia
• Toàn văn lời xin lỗi của Tsai Ing-wen (Cài Anh Văn) thay mặt chính phủ đối với đồng bào bản địa — Phủ Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan)
• Luật Cơ bản về Dân tộc Bản địa — Cơ sở dữ liệu Pháp quy Toàn quốc
• Dân tộc Sakizaya — Wikipedia
• Dân tộc Thao — Wikipedia
• Ủy ban Dân tộc Bản địa — Giới thiệu các dân tộc
• Dân tộc Bản địa Đài Loan — Ủy ban Dân tộc Bản địa

Mở rộng đọc: Mona Rudao (Mạc Na·Lộ Đạo) · Công bằng về đất đai và lãnh thổ truyền thống của dân tộc bản địa Đài Loan · Bản đồ văn hóa 16 dân tộc bản địa Đài Loan · Phong trào phục hưng ngôn ngữ dân tộc bản địa Đài Loan · Văn hóa ẩm thực dân tộc bản địa Đài Loan · Trí tuệ sinh thái và bảo vệ môi trường của dân tộc bản địa Đài Loan · Nghệ thuật đương đại của dân tộc bản địa Đài Loan