Mona Rudao: Anh hùng kháng Nhật trên đồng xu 20 Đài tệ, và một thế giới không có Trung Quốc cũng chẳng có Nhật Bản

Tóm tắt trong 30 giây: Có thể bạn đã từng sở hữu một đồng xu 20 Đài tệ trong ví, với gương mặt ở mặt trước chính là thủ lĩnh người Seediq - Mona Rudao. Ngày 27 tháng 10 năm 1930, ông đã dẫn dắt sáu bản làng người Seediq nổi dậy trong buổi lễ thể thao tại Trường Công lập Wushe, sát hại hơn 100 người Nhật, và cuối cùng tự sát trong một hang đá sâu giữa núi rừng; sau ba năm di hài của ông mới được tìm thấy. Sau đó, bộ hài cốt này đã trở thành mẫu vật nhân chủng học trong gần bốn mươi năm, rồi lần lượt bị ba chế độ chính trị viết lại thành "bằng chứng của sự dã man", "anh hùng kháng Nhật của dân tộc Trung Hoa", và "tinh thần bản địa Đài Loan". Thế nhưng, điều ông thực sự muốn trở thành là một "Seediq Bale" trong tiếng Seediq, nghĩa là "một con người thực thụ". Và thế giới mà ông dùng mạng sống để bảo vệ, không có Trung Quốc, cũng chẳng có Nhật Bản.

Vào tháng 7 năm 2001, Ngân hàng Trung ương Đài Loan đã phát hành một loại đồng xu 20 Đài tệ mới. Đồng xu hai màu, với vòng ngoài màu vàng và vòng trong màu bạc, mặt sau là hình thuyền độc mộc của người Yami (Tao), còn mặt trước khắc một gương mặt nhìn nghiêng: thủ lĩnh của Sự kiện Wushe thuộc tộc người Seediq, Mona Rudao. Đây là đồng tiền lưu thông đầu tiên tại Đài Loan lấy chủ đề về người bản địa¹.

Tuy nhiên, đồng xu này có một khởi đầu đầy trớ trêu. Khi các nhà thiết kế định khắc gương mặt của Mona Rudao lên khuôn đúc, họ mới phát hiện ra rằng sau khi tìm kiếm khắp các tài liệu lịch sử và văn hóa trong nước, hoàn toàn không có lấy một bức ảnh nào của ông. Cuối cùng, họ phải lật tìm trong một cuốn tạp chí tiếng Nhật để thấy được một tấm hình, từ đó các nhà thiết kế mới dựa vào đó để khắc họa chân dung từng nét một².

Nói cách khác, vị anh hùng kháng Nhật nổi tiếng nhất Đài Loan này, gương mặt mà cả nước nhận diện được, lại là thứ được "vớt" ra từ các ấn phẩm của người Nhật.

Sự trớ trêu còn nằm ở phía sau. Lượng lưu thông của đồng xu này cực kỳ ít, ít đến mức nhiều người cả đời chưa từng nhìn thấy. Đã có trường hợp người dân dùng nó để mua đồ ăn hay nước uống nhưng bị cửa hàng từ chối vì cho rằng đó là tiền giả³. Một vị anh hùng được quốc gia khắc lên tiền tệ để "thúc đẩy hòa hợp sắc tộc", vậy mà bản thân đồng xu mang hình ảnh ông lại không ai dám nhận.

Điều bài viết này muốn truyền tải chính là những chuyện nằm dưới ba tầng trớ trêu đó: Về một anh hùng kháng Nhật được khắc trên đồng xu 20 Đài tệ, trong thế giới mà ông thực sự phản kháng, vốn dĩ không có Trung Quốc, cũng chẳng có Nhật Bản.

📝 Ghi chú của người giám tuyển
Chúng ta thường quen đặt Mona Rudao vào một cấu trúc câu: "Ông đã dẫn dắt người bản địa anh dũng kháng Nhật." Câu nói này không sai, nhưng nó mặc định một sân khấu mà trên đó có sự hiện diện của "Nhật Bản" và "Trung Quốc" (hoặc "dân tộc Trung Hoa"), và Mona đã chọn đứng về phía chống lại Nhật Bản. Vấn đề là, sân khấu này là do những người đời sau dựng lên. Khi Mona cầm súng vào năm 1930, thế giới mà ông muốn bảo vệ trong tâm trí hoàn toàn khác biệt với cái sân khấu này. Chỉ khi hiểu được ông đang bảo vệ điều gì, chúng ta mới thấy được sự mỉa mai của đồng xu này.

Cây cầu mà ông ấy muốn bước qua, mang tên Cầu Vồng

Để thấu hiểu Mona Rudao (Mô Na Lỗ Đạo), trước tiên cần phải thoát khỏi khuôn khổ "kháng Nhật" để bước vào vũ trụ của người Seediq.

Mona Rudao là tộc trưởng của bản Mehebu thuộc nhóm Tgdaya của người Seediq, sinh vào khoảng năm 1880 (theo Wikipedia tiếng Trung và tiếng Anh), cũng có tài liệu ghi nhận là năm 1882 (Viện Nghiên cứu Quốc gia thuộc Bộ Giáo dục). Ông không để lại bất kỳ hồ sơ hộ tịch nào, ngay cả năm sinh cũng tồn tại hai luồng ý kiến khác nhau⁴. Từ thời thiếu niên, ông đã kế nhiệm vị trí tộc trưởng nhờ sự dũng mãnh, là người giàu có nhất bộ lạc và rất thành thạo trong việc chūcǎo (đi săn đầu người). Về ngoại hình, Wikipedia viết rằng "vóc dáng cao lớn, vạm vỡ, tương truyền cao gần 190 cm"; hãy lưu ý hai chữ "tương truyền". Chưa từng có ai đo đạc bộ xương của ông, chiều cao này là truyền thuyết chứ không phải sự thật⁵.

Trong thế giới của Mona, tồn tại một hệ thống gọi là Gaya. Đó là sự tổng hòa của tổ huấn, luật pháp, quy phạm xã hội và các điều kiêng kỵ, được cho là do tổ linh (Utux) định ra và không thể thay đổi. Cùng tế lễ, cùng săn bắn, cùng ăn uống, cùng tuân thủ kiêng kỵ và cùng gánh vác hình phạt — tất cả đều là những nghĩa vụ tập thể do Gaya quy định⁶.

Trong Gaya có một điều sau này đã trở thành mấu chốt bị hiểu lầm nhất trong Sự kiện Wushe: chūcǎo (săn đầu người, tiếng Seediq là mgaya). Trong mắt người Hán và người Nhật, chūcǎo chính là hành vi chặt đầu dã man. Nhưng trong bối cảnh của người Seediq, ý nghĩa của nó phức tạp hơn bạo lực rất nhiều, liên quan đến việc báo thù, phán quyết của thần linh (dùng sự thành bại của việc săn đầu người để phân xử tranh chấp), cầu mong mùa màng bội thu, an ủi tổ linh, và cũng là tiêu chuẩn để nam giới trưởng thành⁷.

Và tất cả những điều này đều kết nối với một cây cầu. Người Seediq tin rằng sau khi chết, con người phải bước qua một Cầu Vồng (Hakaw Utux), phía bên kia cây cầu là nơi tổ linh cư ngụ. Trên cầu có một linh hồn hình con cua (Utux Kalan) canh giữ, sẽ kiểm tra đôi bàn tay của bạn, hay chính xác hơn là kiểm tra vết xăm mặt của bạn. Nam giới phải săn được đầu người, nữ giới phải biết dệt vải thì mới có tư cách xăm mặt (Ptasan). Những người không có vết xăm mặt sẽ không thể vượt qua Cầu Vồng để đến với tổ linh⁸.

Đồ trang sức cổ chân bằng hạt cườm của Mona Rudao, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Đài Loan. Ảnh: Ujiko, 2019. CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons.

Vì vậy, khi người Nhật cấm chūcǎo và cấm xăm mặt, thứ họ cắt đứt không chỉ đơn thuần là hai phong tục. Đối với người Seediq, đó là việc tước đi tư cách được đoàn tụ với tổ linh sau khi chết, là sự tan rã của toàn bộ hệ thống bản sắc và ý nghĩa tồn tại. Học giả gốc Đài Loan Leo Ching (Kinh Tử Hinh) đã gọi hoàn cảnh của người bản địa thời thuộc địa là một dạng "xiềng xích kép của thực dân" (colonial double-bind): bị thuần hóa thành "nửa người văn minh", nhưng lại mãi mãi bị những kẻ thực dân coi là kẻ dã man, không được bên nào chấp nhận⁹.

Trong tiếng Seediq có một cụm từ, Seediq Bale, nghĩa là "con người thực thụ"¹⁰. Điều mà Mona Rudao muốn trở thành chính là điều này: một con người có vết xăm trên mặt, sau khi chết có thể vượt qua Cầu Vồng, và khi còn sống thì giữ vững được Gaya. Sau này chúng ta gọi ông là anh hùng, nhưng vị trí "anh hùng" đó là do người khác sắp đặt cho ông. Thứ mà bản thân ông dành cả đời để gìn giữ chính là vị thế của một "con người thực thụ".

Sau này có một bộ phim mang tên 《Seediq Bale》 đã tái hiện thế giới của Mona một cách đầy bi tráng. Tuy nhiên, những lời thoại như "dùng máu tế tổ linh" trong phim thực chất là do đạo diễn sáng tạo ra; trong tiếng Seediq hoàn toàn không tìm thấy từ ngữ tương ứng, điều này sau đó đã được chính cố vấn văn hóa người Seediq của bộ phim công khai chỉ ra¹¹. Điều này nhắc nhở chúng ta một việc: ngay cả phiên bản mà chúng ta tưởng là "gần gũi với người Seediq nhất" cũng có thể là do người khác nói thay họ. Thế giới của Mona, ngay từ đầu đã rất khó để người ngoài có thể diễn đạt một cách chính xác.

Bàn tay không sạch sẽ

Vào những năm 1930, Wushe (Vụ Xá) trong mắt người Nhật là một "vùng bản địa kiểu mẫu".

Sự cai trị của Nhật Bản đối với người bản địa Đài Loan đã trải qua một lộ trình từ mềm mỏng chuyển sang cứng rắn. Ban đầu là Cục Phù khẩn (撫墾署), đến năm 1906 được chuyển sang do cảnh sát quản lý. Từ năm 1910 đến 1915, dưới sự chủ đạo của Toàn quyền Sakuma Samata (佐久間左馬太), "Kế hoạch Quản lý người bản địa 5 năm" đã được thúc đẩy với ngân sách khoảng 16,3 triệu Yên, huy động cả quân đội và cảnh sát để chinh phạt. Từ năm 1915, Nhật Bản bắt đầu giải giới vũ khí của người bản địa, tịch thu súng ống, sau đó tiến vào giai đoạn đồng hóa bằng cách thiết lập các trường giáo dục trẻ em bản địa (蕃童教育所), trường công lập (公學校), thúc đẩy tiếng Nhật, đồng thời cấm các tập tục như săn đầu người (出草), xăm mặt và nhổ răng¹².

Đến năm 1930, Wushe đã được quy hoạch thành một khu phố có thể sánh ngang với các thị trấn tại Nhật Bản. Ngay cả nhà sử học theo trường phái xét lại Paul Barclay cũng thừa nhận rằng khoảng 95% người bản địa ở đây có thể giao tiếp bằng tiếng Nhật đơn giản với cảnh sát và giáo viên Nhật Bản¹³. Tuy nhiên, Barclay cũng cảnh báo rằng đằng sau sự "kiểu mẫu" này thực chất là một vùng đất bị bao vây bởi những kẻ ngoại lai cầm quyền; sự yên tĩnh và lòng trung thành của người dân địa phương cùng lắm cũng chỉ được xem là đáng nghi¹⁴. Dưới bề mặt của sự kiểu mẫu đó, nỗi oán hận đang âm thầm tích tụ.

Nguồn cơn của sự oán hận đến từ vài yếu tố. Thứ nhất là lao dịch. Trong khoảng thời gian từ năm 1928 đến 1930, người bản địa tại khu vực Wushe đã bị huy động đi làm việc công ích tới chín lần. Trong dự án xây dựng đền thờ năm 1928, họ không chỉ bị cắt xén tiền cơm mà còn bị cưỡng chế quyên góp. Tiền công cũng rất bất công: người bản địa chỉ nhận được 20 đến 30 sen mỗi ngày, trong khi người Hán nhận được tới 60 sen¹⁵.

Thứ hai là nỗi nhục nhã để lại từ một cuộc hôn nhân chính trị. Cảnh sát Nhật Bản Kondo Gizauburo (近藤儀三郎) đã cưới em gái của Mona là Dewas Rudao (狄娃斯·魯道), nhưng sau đó khi Kondo được điều chuyển đến Hualien (Hoa Liên), ông ta đã biến mất (có thuyết nói là do điều động công tác, có thuyết nói là bỏ rơi vợ). Dewas bị bỏ lại, mà theo luật Gaya, một người phụ nữ bị chồng ruồng bỏ không được phép quay về nhà mẹ đẻ¹⁶. Trong cuốn 《Kondo the Barbarian》, Barclay đã khảo cứu và chỉ ra rằng "Kondo Gizauburo" này chính là em trai của một nhân vật quan trọng khác trong chính sách quản lý người bản địa là Kondo Katsusaburo (近藤勝三郎)¹⁷. Một cuộc hôn nhân được sắp đặt nhằm mục đích "dùng người bản địa để trị người bản địa" cuối cùng đã trở thành một cái gai trong lòng gia tộc Mona.

Và thứ thực sự châm ngòi cho ngọn lửa chính là một bàn tay.

Ngày 7 tháng 10 năm 1930, con trai trưởng của Mona là Tado Mona (達多·莫那) đã mời rượu cảnh sát Nhật Bản Yoshimura Katsumi (吉村克己) trong một bữa tiệc cưới. Tado vừa mới mổ lợn xong nên tay vẫn còn dính máu thú vật. Yoshimura cho rằng bàn tay đó "không sạch sẽ", không những từ chối mà còn dùng dùi cui đánh vào tay đang mời rượu của Tado. Hai bên xảy ra xô xát và Yoshimura đã bị thương¹⁸. Theo mô tả trên Wikipedia:

Con trai trưởng của thủ lĩnh Mona Rudao là Tado Mona muốn mời rượu Yoshimura, nhưng đã bị Yoshimura từ chối với lý do "ghét những bữa tiệc không sạch sẽ như thế này...", đồng thời dùng dùi cui đánh vào tay đang mời rượu của Tado Mona, dẫn đến cuộc ẩu đả giữa hai bên¹⁹.

Sau sự việc, Mona đã dẫn theo tộc nhân, mang rượu đến để tạ lỗi nhưng Yoshimura không nhận, thậm chí còn đe dọa sẽ báo cáo lên cấp trên. Theo luật pháp Nhật Bản thời bấy giờ, hành vi làm bị thương cảnh sát là trọng tội. Thù mới chồng thù cũ, cộng thêm nỗi sợ hãi về sự trả đũa, Mona đã đưa ra quyết định: thay vì chờ đợi bị thanh trừng, chi bằng hãy nổi dậy.

📝 Ghi chú của người biên tập
Trong Sự kiện Wushe có ba cảnh sát Nhật Bản với những vai trò khác nhau, đáng để chúng ta ghi nhớ riêng biệt: Yoshimura Katsumi là người đã đánh Tado trong sự cố mời rượu; Kondo Gizauburo là người đã cưới rồi bỏ rơi em gái của Mona; và sau đó sẽ xuất hiện Kojima Genji (小島源治), người đã kích động nhóm người Taozai trong Sự kiện Wushe lần thứ hai. Sự kiện Wushe chưa bao giờ là câu chuyện về một cá nhân chống lại một đế chế, mà là một mạng lưới được dệt nên từ rất nhiều con người cụ thể và rất nhiều nỗi nhục nhã cụ thể. Và "bàn tay không sạch sẽ" kia, chỉ là cọng rơm cuối cùng làm gãy lưng lạc đà.

Buổi sáng của đại hội thể thao

Ngày 27 tháng 10 năm 1930, trường Tiểu học Wushe (Vụ Xạ) dự kiến tổ chức một đại hội thể thao liên hợp, nơi quân cảnh Nhật Bản, học sinh và gia quyến sẽ tập trung tại sân vận động. Mona Rudao (Mạc Na Lỗ Đạo) đã chọn ngày này. Vào sáng sớm, khoảng 300 tráng đinh từ sáu bản làng đã chia nhau tấn công 13 đồn cảnh sát quanh khu vực Wushe để đoạt súng ống và đạn dược, sau đó xông thẳng về phía sân vận động²⁰. Sáu bản làng tham gia khởi nghĩa gồm có Mahepo (Mã Hách Phố), Talowan (Tháp La Loan), Poalan (Ba A Luân), Suku (Tư Khố), Hogo (Hà Qua) và Rodauf (La Đa Phu). Bản Balan (Ba Lan) — nơi đông dân nhất và có thủ lĩnh là Walis Buni (Ngõa Lịch Tư Bố Ni) — đã không tham gia. Những người cổ xúy chính là Biho Sabu (Tỷ Hà Sa Bố) và Biho Waris (Tỷ Hà Ngõa Lịch Tư) thuộc bản Hogo²¹.

Ngày hôm đó, họ đã sát hại 134 người Nhật, bao gồm cả phụ nữ và trẻ em. Ngoài ra, họ còn giết nhầm hai người Hán đang mặc Kimono, một là cô gái tên Lý Thái Vân (Li Caiyun), người kia là chủ cửa hàng Lưu Tài Lương (Liu Cailiang) bị trúng đạn lạc²². Người dân tộc đã thu giữ được khoảng 180 khẩu súng trường và hơn 23.000 viên đạn²³.

Khi tin tức truyền đến Đài Bắc, Phủ Toàn quyền đã chấn động. Phía Nhật Bản điều động quân đội và lực lượng cảnh sát, do Thiếu tướng Kamata Yahiko (Cam Điền Di Nhĩ Hạng) đảm nhiệm chỉ huy tiền tuyến (Toàn quyền Ishizuka Hidezo [Thạch Xung Anh Tạng] là quan văn, nên việc chỉ huy tiền tuyến được giao cho Thiếu tướng Kamata), đồng thời sử dụng máy bay ném bom và pháo núi oanh tạc. Chiến dịch trấn áp kéo dài khoảng 50 ngày, đến đầu tháng 12 mới kết thúc²⁴.

Chỉ huy và tham mưu của đội trấn áp Sự kiện Wushe (1930). Photo: Ebihara Kohei, 《Wusha Tosa Shashin-cho》. Public domain via Wikimedia Commons.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung/tiếng Anh, Berry 《The Musha Incident: A Reader》, Taipei Times

Trang sử khó viết nhất và cũng gây tranh cãi nhất trong quá trình trấn áp chính là vấn đề khí độc. Nhiều tài liệu tiếng Trung cho rằng quân đội Nhật đã sử dụng khí độc gây bỏng (loại Lewis hoặc mù tạt), thậm chí cả bom phốt pho trắng. Người dân tộc sau đó đã có những nhân chứng về việc "da thịt bị thối rữa", và Đảng Dân chúng Đài Loan vào đầu năm 1931 cũng đã gửi điện tín tới Hội Quốc Liên để phản đối việc phía Nhật "dùng khí độc thảm sát"²⁵. Tuy nhiên, giới học thuật vẫn chưa có kết luận cuối cùng về việc này. Nhà sử học Nhật Bản Haruyama Akimitsu (Xuân Sơn Minh Triết) lập luận rằng quân đội Nhật thực tế chỉ dùng "hàng trăm quả lựu đạn cay cùng với ít nhất ba loại khí đặc biệt (chứa xyanua và thành phần gây cay)", chứ không phải khí mù tạt. Wikipedia tiếng Nhật thậm chí còn ghi là "đến nay vẫn chưa rõ ràng"²⁶.

Vì vậy, bài viết này sẽ không khẳng định chắc chắn rằng "quân đội Nhật dùng khí độc để thảm sát", vì điều đó vượt quá phạm vi chứng cứ có thể hỗ trợ. Tuy nhiên, có một hồ sơ ít nhất đã chứng minh được một điều: phía Nhật biết mình đang làm những việc mờ ám. Vào ngày 5 tháng 11 năm 1930, phó quan Bộ Lục quân đã gửi một bức điện mật cho Tham mưu trưởng Quân đội Đài Loan, nội dung đại ý là: việc sử dụng đạn gây bỏng sẽ không được thảo luận do những lo ngại về quan hệ đối ngoại; sau này, mọi vấn đề liên quan đến đạn khí gas đều phải truyền đạt bằng mật mã²⁷. Bức điện này được lưu trữ trong hồ sơ của Bộ Quốc phòng Nhật Bản (JACAR, S5-2-26). Yêu cầu ở đây không phải là ngừng sử dụng khí độc, mà là đừng để lại dấu vết về khí độc trên giấy tờ — đây chính là bằng chứng thép cho sự che giấu có chủ đích²⁸. Cũng chính vì cuộc phản đối này mà Đảng Dân chúng Đài Loan đã bị cưỡng chế giải tán vào tháng 2 năm 1931. Trong khi đó, phải mãi đến năm 1975 Nhật Bản mới ký Nghị định thư Geneva về việc cấm sử dụng khí độc²⁹.

Song song với quá trình trấn áp, đã xảy ra một sự kiện sau này thường xuyên được viết lại và lãng mạn hóa: sự tự vẫn tập thể của phụ nữ và trẻ em. Các ghi chép về số lượng có sự khác biệt, tài liệu tiếng Trung ghi khoảng 296 người, Wikipedia tiếng Anh ghi khoảng 290 người³⁰. Họ đã treo cổ dưới những cây đại thụ để không trở thành gánh nặng cho những người đàn ông đang chiến đấu, giúp các tráng đinh không còn nỗi lo hậu phương để tiếp tục tác chiến. Điện ảnh thường khắc họa cảnh này như một sự hy sinh bi tráng. Nhưng đối với hậu duệ của các bộ tộc còn sống sót, họ hiểu đó là tình thế "không còn lựa chọn nào khác" dưới sự chi phối của Gaya: trong hang đá, giữa cơn đói và cái lạnh, con đường để sống vốn dĩ đã bị chặn đứng³¹.

📝 Ghi chú của người biên tập
Sự khác biệt giữa hai cách đọc này, suy cho cùng, là sự khác biệt về việc "ai có quyền gán ý nghĩa cho người đã khuất". "Hy sinh bi tráng" là từ ngữ mà những người ngồi trên khán đài chọn thay cho họ; còn "không còn lựa chọn nào khác" là điều mà con cháu hậu duệ hiểu được trong bối cảnh của hang đá. Bài viết này chọn đứng về phía sau, và cũng chọn không tái cấu trúc từng chi tiết của buổi sáng hôm đó, không viết về phương thức, không phóng đại di dung, mà chỉ ghi lại thời gian, địa điểm và những gì một tộc người đã làm khi bị dồn vào đường cùng. Đó là chuyện thuộc về Gaya, không phải là một kỳ quan để xem xét.

Riêng về phần Mona Rudao, ngày mất của ông là một ẩn số mang tính cấu trúc. Vì di hài của ông mãi đến năm 1933 mới được tìm thấy, nên ngày mất về bản chất chỉ là suy đoán, với các phiên bản khác nhau từ ngày 5 tháng 11, giữa tháng 11, ngày 28 tháng 11 cho đến ngày 1 tháng 12. Bài viết này sử dụng mốc "khoảng cuối tháng 11 năm 1930" và ghi chú rằng ngày này không chắc chắn³². Điều có thể xác định là: ông đã tự sát bằng một khẩu súng trường Type 38 trong hang đá ở bờ phải suối Mahepo.

Trong phim có một cảnh Mona tự tay nổ súng bắn chết vợ mình. Nhưng đó là sự hư cấu. Các ấn phẩm của phía Nhật năm 1936 cho rằng Mona đã giết vợ con, nhưng những người dân tộc trải qua sự kiện này sau đó đã xác nhận rằng vợ của Mona thực chất đã treo cổ tự vẫn, bởi vì việc giết vợ con vốn dĩ đã vi phạm Gaya của người Seediq (Tái Đức)³³. Wikipedia đã ghi lại sự đính chính này:

Vì việc giết vợ con là vi phạm Gaya của người Seediq, và sau đó được xác nhận bởi những người dân tộc trải qua sự kiện này, vợ của Mona Rudao thực tế đã treo cổ tự vẫn³⁴.

Về số lượng người chết, các nguồn khác nhau có sự mâu thuẫn. Thay vì im lặng chọn một, ở đây chúng tôi sẽ trình bày rõ các điểm khác biệt: Wikipedia tiếng Trung chia cái chết của sáu bản làng thành: 85 người do đao kiếm, 137 người do oanh tạc, 34 người do pháo, 87 người do săn đầu người và 296 người tự vẫn, tổng cộng là 639 người; ngoài ra còn có 265 tù binh và khoảng 500 người đầu hàng, tổng số người khởi nghĩa là 1.236 người. Wikipedia tiếng Anh lại ghi số người khởi nghĩa khoảng 1.200 người, tử vong 644 người, tự vẫn 290 người³⁵. Các con số không khớp nhau, nhưng hướng đi thì thống nhất: sáu bản làng khởi nghĩa có tổng cộng hơn một nghìn người, và gần một nửa trong số đó đã ngã xuống trong cuộc khởi nghĩa này.

Những phần không được dạy trong sách giáo khoa

Nếu câu chuyện kết thúc tại đây, nó sẽ là một bi kịch thuần khiết: một dân tộc đoàn kết lại để chống lại sự bạo ngược và hy sinh anh dũng. Thế nhưng, nửa sau thực sự của Sự kiện Wushe (Vụ thảm sát Wushe) là điều mà sách giáo khoa hầu như không hề nhắc tới, bởi vì nó chẳng hề thuần khiết chút nào. Vào ngày 25 tháng 4 năm 1931, "Sự kiện Wushe lần thứ hai" đã xảy ra. Sau khi những người sống sót từ sáu bản làng khởi nghĩa đầu hàng, họ bị giam giữ tại các trại tập trung dành cho "người bản địa được bảo hộ" ở Xibao và Rodolfo. Cảnh sát Nhật Kojima Genji (tên nhân vật đã đề cập trước đó) đã kích động nhóm người Doza để tạo thành một "đội tấn công của người bản địa thân Nhật" gồm khoảng 200 người, lợi dụng đêm tối để tấn công trại tập trung. Tổng cộng có 216 người bị giết hoặc tự sát (các nguồn khác nhau ghi nhận là 214, 216 hoặc 218 người), với 101 thủ cấp bị chặt xuống; con số này đã được chứng thực bởi các bức ảnh lưu trữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan (mã đăng ký 2017.025.0192.0019) ³⁶. Phía Nhật Bản còn treo thưởng: thủ cấp của tộc trưởng là NT$200, thanh niên là NT$100, phụ nữ là NT$30 và trẻ em là NT$20. Sau sự việc, nhóm người Doza đã được chia phần đất đai của sáu bản làng khởi nghĩa ³⁷.

Nguồn: Ảnh lưu trữ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan 2017.025.0192.0019, Wikipedia tiếng Trung, China Times

Nói cách khác, những người cuối cùng đã ra tay sát hại nhóm người khởi nghĩa Wushe lại chính là một nhóm người bản địa khác. Người bản địa giết người bản địa.

Đội quân "người bản địa thân Nhật" (người bản địa ủng hộ Nhật) được phía Nhật huy động (1931). Photo: Ebihara Kohei, 《霧社討伐寫眞帖》. Public domain via Wikimedia Commons.

Người dẫn đầu đội quân này là tộc trưởng tối cao của nhóm Doza, Timu Walisi (khoảng năm 1898 đến ngày 11 tháng 11 năm 1930). Ông gần như là một tấm gương phản chiếu của Mona. Giữa nhóm Doza và nhóm Tequdaya vốn có mối thâm thù về bãi săn tập thể, phía Nhật đã lâu dài dùng kế ly gián, và Kojima Genji chính là kẻ đã lợi dụng mối hận cũ này ³⁸. Vợ của Mona từng muốn chiêu mộ Timu cùng tham gia khởi nghĩa nhưng bị ông từ chối; ngược lại, ông còn che giấu Kojima. Cuối cùng, Timu dẫn đầu đội tấn công truy đuổi những người khởi nghĩa và đã bị nhóm Tequdaya phục kích chặt đầu tại thung lũng Habun, tử trận cùng với hơn mười thuộc hạ ³⁹.

Phim ảnh thường xây dựng mối thù cá nhân không đội trời chung giữa Mona và Timu, nhưng đó là hư cấu. Iwan Pering, một người dịch tiếng Seediq, chỉ ra rằng theo quy tắc Gaya, Mona hoàn toàn không thể xâm phạm bãi săn của nhóm khác, thậm chí hai người có thể còn có quan hệ thông gia ⁴⁰. Timu không phải là nhân vật phản diện; ông là một tộc trưởng khác cũng tuân theo cùng một logic của Gaya, chỉ là đứng ở phía đối diện. Việc bôi nhọ ông thành "kẻ phản bội thân Nhật" là cách nhìn nhận mang tính tiện lợi của hậu thế. Cố vấn văn hóa người Seediq Quách Minh Chính (Dakis Pawan) đã từ chối cách nhìn nhận như vậy về nhóm Doza. Ông nói rằng, một khi đã hứa với ai đó, người Seediq phải làm đến cùng, đó cũng chính là tinh thần của Seediq Bale ⁴¹.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung "Timu Walisi", khảo chứng của người dịch tiếng Seediq Iwan Pering

Giữa hai thái cực Mona và Timu, còn có một nhóm người thứ ba: Hanaoka Ichiro và Hanaoka Jiro.

Hai người này không có quan hệ huyết thống nhưng đều xuất thân từ bản làng Hogo, là những "hình mẫu bản địa hóa" do Nhật Bản trực tiếp đào tạo: những tinh anh được giáo dục theo kiểu Nhật và trở thành cảnh sát Seediq. Học giả Nakao Eki Pacidal gọi họ là "những người kẹt ở giữa" (inbetweener) ⁴². Khi sự kiện bùng nổ, họ đã đưa ra lựa chọn đau đớn nhất. Hanaoka Ichiro (tên Seediq là Dakis Nobing), từng học tại Trường Sư phạm Đài Trung, sau khi lo liệu xong cho gia đình đã dùng dao bản địa tự đâm vào bụng để chết (không phải kiểu mổ bụng seppuku của võ sĩ Nhật). Hanaoka Jiro (Dakis Nawi) thì dẫn dắt tộc nhân treo cổ tự tử ⁴³. Họ để lại một bức di thư bằng tiếng Nhật, mở đầu rằng:

我等は此の世を去らねばならぬ／蕃人のこうふんは出役の多い為にこんな事件になりました (Chúng tôi buộc phải rời bỏ thế gian này / Sự nổi dậy của người bản địa là do chế độ lao dịch quá nặng nề mới dẫn đến sự kiện này) ⁴⁴.

Vợ của Hanaoka Jiro là Takayama Hatsuko (tên Seediq là Ebin Tadao) đã sống sót, sau này trở thành nhân chứng quan trọng nhất trong các nghiên cứu của nhà văn Đặng Tương Dương về Sự kiện Wushe ⁴⁵. Đứa con chưa kịp chào đời của bà là Cao Quang Hoa (Awi Dakis, 1930–2001), sau này trở thành trưởng xã Nhân Ái, và chính là người đã đón đưa di hài của Mona trở về vào năm 1973 ⁴⁶. Phía Nhật không tin tưởng họ, và người Seediq cũng chưa chắc đã chấp nhận họ. Anh em nhà Hanaoka đã chết trong kẽ hở giữa hai thế giới, ngay cả những dòng chữ cuối cùng họ để lại cho hậu thế cũng được viết bằng tiếng Nhật.

Sau khi sự kiện kết thúc, những người sống sót phải trả cái giá cuối cùng. Vào ngày 6 tháng 5 năm 1931, khoảng 298 người còn sống sót từ sáu bản làng khởi nghĩa (các tài liệu tiếng Nhật ghi con số khác là 278 người) bị cưỡng chế di dời đến "Kawanashima". Dù cái tên có chữ "đảo" (shima), nhưng thực chất đó là một vùng cao nguyên được bao quanh bởi suối Bắc Cảng, suối Miyuan và suối Abis. Họ bị cấm trở về quê hương; có 4 người cố gắng quay về và 3 người đã bị hành quyết. Bệnh kiết lỵ và sốt rét lan rộng tại nơi tập trung ⁴⁷. Chính quyền Nhật Bản cũng phải chịu trách nhiệm: Tổng đốc Ishizuka Hidezo và Trưởng ban Tổng vụ Hitomi Jiro đã bị cách chức vào ngày 16 tháng 1 năm 1931, Cục trưởng Cục Cảnh sát Ishii Tamotsu và Thống đốc châu Đài Trung Mizukoshi Koichi cũng phải rời ghế ⁴⁸.

📝 Ghi chú của người giám tuyển
Tại sao sách giáo khoa chỉ dạy nửa đầu mà không dạy nửa sau? Bởi vì nửa đầu có thể đưa vào khung cảnh "dân tộc Trung Hoa kháng Nhật" một cách sạch sẽ, nhưng nửa sau thì không. Sự kiện Wushe lần thứ hai, nhóm Doza, việc người bản địa giết người bản địa — một khi những điều này được phơi bày, huyền thoại về "một dân tộc đoàn kết chống bạo tàn" sẽ tan vỡ. Nhà sử học theo chủ nghĩa xét lại Barclay đã đập tan sự "sạch sẽ" đó: nhóm Doza và nhóm Thái Lỗ Cách từng hợp tác với Nhật để săn lùng những người khởi nghĩa; ngòi nổ của Sự kiện Wushe là sự nhục mạ và lao dịch trước mắt, chứ không phải một kế hoạch diệt chủng có hệ thống ⁴⁹. Tuy nhiên, Barclay đồng thời nhấn mạnh rằng ông không hề tẩy trắng cho thực dân; phản ứng của phía Nhật đối với những người khởi nghĩa thực sự là một kiểu "genocidal fury" (sự cuồng nộ mang tính diệt chủng). Điều ông đập tan chính là lớp vỏ bọc sạch sẽ mà chủ nghĩa dân tộc đã khoác lên cuộc khởi nghĩa này, chứ không phải tính chính đáng của bản thân cuộc khởi nghĩa.

Một mẫu vật đã trôi qua bốn mươi năm

Mona Rudao (Mạc Na Lỗ Đạo) đã mất, nhưng câu chuyện của ông vẫn chưa kết thúc. Bởi vì hài cốt của ông sắp sửa bước vào một hành trình kỳ lạ kéo dài gần bốn mươi năm. Vào ngày 6 tháng 7 năm 1933, những thợ săn thuộc bộ tộc Poaalu đã phát hiện ra một bộ hài cốt trong một hang đá ở bờ phải suối Mahepo. Con gái của Mona là Mayung Mona (Mã Hồng Mạc Na) đã dựa vào trang phục, vòng tay bạc và dao bản địa để xác nhận đó chính là cha mình⁵⁰.

Ảnh chụp hiện trường sự kiện được lưu lại trong 《Ảnh tập cuộc thảo phạt Wushe》 (1930). Việc biến cuộc chinh phục thành vật trưng bày, cũng giống như việc biến hài cốt của Mona thành mẫu vật, đều cùng một loại xung động. Photo: Ebihara Kohei, 《Ảnh tập cuộc thảo phạt Wushe》. Public domain via Wikimedia Commons.

Những gì xảy ra tiếp theo, khi đọc lại ngày nay vẫn thấy thật nhức nhối. Ngày 13 tháng 6 năm 1934, khi văn phòng quận Nengao khánh thành, hài cốt của Mona đã được đưa ra trưng bày công khai như một vật phẩm triển lãm, thu hút gần mười nghìn khán giả. Ngày 1 tháng 7 cùng năm, tại cuộc triển lãm cảnh sát ở vườn bách thảo, ông lại bị đặt trong tủ kính để trưng bày. Theo ghi chép, vật phẩm khiến khán giả quan tâm nhất chính là hài cốt của Mona⁵¹. Ngày 28 cùng tháng, hài cốt được đưa vào Đại học Đế quốc Đài Bắc, do giáo sư Utsukawa Kojiro (Di Xuyên Tử Chi Tạng) thuộc chuyên ngành Nhân chủng học dân tộc tiếp nhận, sau đó lại được nhà giải phẫu học Kanagari Takeo (Kim Quan Trượng Phu) thực hiện nghiên cứu về cái gọi là "bàn chân lớn". Kể từ đó, Mona Rudao trở thành một mẫu vật nhân chủng học có số hiệu, và bị để mặc như vậy trong khoảng bốn mươi năm⁵².

Nguồn: Các tư liệu lịch sử và nghiên cứu liên quan đến Sự kiện Wushe cũng như việc tìm thấy, trưng bày và an táng hài cốt Mona Rudao⁵⁰⁵¹⁵²

Người đã cứu Mona ra khỏi tủ mẫu vật là một nhà nhân chủng học. Ngày 17 tháng 9 năm 1973, Lý Diệc Viên, Quyền Trưởng khoa Nhân chủng học Khảo cổ thuộc Đại học Quốc gia Đài Loan (NTU), đã viết thư cho Hiệu trưởng Diêm Chấn Hưng đề nghị hoàn trả hài cốt. Ngày 24 tháng 12 cùng năm, Mona Rudao đã rời khỏi NTU⁵³.

Ở đây có một vòng lặp cay đắng: Nhân chủng học là thứ ban đầu biến ông thành mẫu vật "để nghiên cứu", và cuối cùng cũng chính nhân chủng học là thứ đưa ông ra khỏi tủ mẫu vật. Một người đã đứng lên khởi nghĩa để không bị coi là "chứng cứ của một dân tộc nguyên thủy", vậy mà sau khi chết lại trở thành chứng cứ như thế suốt bốn mươi năm, và đó chính xác là thứ mà những kẻ thực dân đã dùng để "chứng minh" về Sự kiện Wushe ngay từ đầu: rằng người bản địa "nguyên thủy" và "man rợ" đến mức nào⁵⁴.

Và cách ông trở về vẫn không phải theo cách của riêng mình. Lễ an táng được chủ trì bởi Chủ tịch Tỉnh Đài Loan Tạ Đông Mẫn (Hsieh Tung-min), sử dụng toàn bộ một hệ thống nghi lễ của người Hán: linh đường, vòng hoa, nhạc hiếu, xe tang, và trước mộ còn dựng một cổng chào màu trắng kiểu Trung Hoa với các dòng chữ "Bích huyết anh phong" (Hào khí máu đào) và "Nghĩa đảm trung can" (Gan dạ trung thành)⁵⁵. Ngay cả việc về nhà, ông cũng không được bước qua cây cầu cầu vồng của chính mình.

_Một góc nhìn khác của cùng một chiếc vòng chân bằng vỏ sò, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Đài Loan. Một người cả đời gìn giữ Gaya, cuối cùng đến cả thân thể và đồ vật cũng trở thành vật trưng bày trong tủ kính. Photo: Ujiko, 2019. CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons._

📝 Ghi chú của giám tuyển
Từ năm 1934 đến 1973, cùng một bộ hài cốt đã bị ba thế lực luân phiên định nghĩa. Người Nhật coi ông là "bằng chứng của sự man rợ" và biến ông thành mẫu vật triển lãm; Chính quyền Quốc dân coi ông là "anh hùng kháng Nhật của dân tộc Trung Hoa", lập bia, đưa vào đền Trung liệt và ban lệnh biểu dương; còn sau khi bản địa hóa, ông lại trở thành biểu tượng của "ý thức bản địa Đài Loan". Cuốn 《The Musha Incident: A Reader》 do Michael Berry chủ biên (Nhà xuất bản Đại học Columbia, 2022) đã giải thích rất rõ quá trình này: ba chính quyền, ba cách sử dụng, và mỗi cách đều đẩy người Seediq ra khỏi vị trí chủ thể của câu chuyện. Việc Mona được khắc trên đồng xu 20 Đài tệ thực chất là lần chiếm dụng thứ ba.

Berry đã khái quát ba cách sử dụng này trong sách như sau (bản dịch):

Người Nhật dùng nó để chứng minh sự "man rợ" của người bản địa; Chính quyền Quốc dân viện dẫn cuộc khởi nghĩa này làm bằng chứng cho thấy người Đài Loan anh dũng và đoàn kết với người Trung Quốc để kháng Nhật; còn các nhóm ủng hộ độc lập thì coi đó là ví dụ về truyền thống văn hóa "nguyên bản"⁵⁶.

Sợi dây chiếm dụng này kéo dài cho đến tận ngày nay. Năm 1969, Mona Rudao được đưa vào đền Trung liệt, theo ghi chép ông là người bản địa đầu tiên được làm như vậy. Năm 1970, Viện Hành chính ban hành lệnh biểu dương do Bộ trưởng Nội vụ Từ Khánh Chung (Hsu Ching-chung) ký tên⁵⁷. Đài tưởng niệm Wushe thậm chí còn bị thay đổi hết lần này đến lần khác: năm 1950, Cao Vĩnh Thanh (Kao Yung-ching) đã dỡ bỏ đền thờ Thần đạo và dựng lên "Đài tưởng niệm Dư sinh". Năm 1953, cổng chào "Bích huyết anh phong" và đài tưởng niệm liệt sĩ được dựng lên với chữ ký của Chủ tịch Tỉnh Đài Loan Ngô Quốc Trừng (Wu Kuo-chen). Sau khi Ngô Quốc Trừng vướng vào bê bối chính trị, văn bia lại được đổi thành "Đài tưởng niệm khởi nghĩa kháng Nhật của dân tộc Wushe", và chuyển sang chữ ký của Hoàng Kiệt (Huang Chieh)⁵⁸. Nhà sử học Cố Hằng Trạm (Gu Heng-zhan) trong bài viết 〈Ký ức luân chuyển〉 đã chỉ ra rằng, mỗi khi chính quyền thay đổi, người ký tên sẽ thay đổi, văn bia sẽ được khắc lại, và quốc gia cứ thế khắc ghi chính trị ký ức vào cùng một tảng đá⁵⁹.

Còn về đồng xu 20 Đài tệ kia, lý do chính thức mà Ngân hàng Trung ương đưa ra là "để tôn trọng văn hóa lịch sử của người bản địa Đài Loan, thúc đẩy sự hòa hợp giữa các tộc người"⁶⁰. Lời nói nghe thật hay. Chỉ là khi bạn biết khuôn mặt đó được lấy từ một tạp chí tiếng Nhật, rằng không ai dám nhận đồng xu đó, và bộ hài cốt kia đã làm mẫu vật suốt bốn mươi năm, thì sáu chữ "thúc đẩy sự hòa hợp giữa các tộc người" nghe ra lại mang một sức nặng hoàn toàn khác.

Người hùng của ai

Năm 2011, bộ phim 《賽德克·巴萊》 (Seediq Bale) do đạo diễn Wei Te-sheng (Ngụy Đức Thánh) thực hiện đã được công chiếu, chia làm hai phần: tập đầu 《太陽旗》 (Cờ Mặt Trời) và tập sau 《彩虹橋》 (Cầu Vồng). Tổng doanh thu phòng vé tại Đài Loan đạt khoảng NT$880 triệu. Bộ phim đã lọt vào danh sách tranh giải chính thức tại Liên hoan phim Venice, giành giải Phim truyện hay nhất tại Giải Kim Mã, và lọt vào top 9 ứng cử viên cho hạng mục Phim ngoại ngữ hay nhất tại Oscar⁶¹. Đối với thế hệ người Đài Loan sinh sau năm 1985, gương mặt của Mona Rudao (Mạc Na Lỗ Đạo) kể từ đó chính là gương mặt của mục sư người tộc Seediq Lin Ching-tai (Lâm Khánh Đài), người thủ vai Mona trưởng thành.

Trailer chính thức của ARS Film. Đối với thế hệ sinh sau năm 1985, gương mặt trong đoạn trailer này kể từ đó chính là gương mặt của Mona Rudao.

Công lao của bộ phim là đã giúp Mona được cả một thế hệ ghi nhớ. Tuy nhiên, đây cũng là phiên bản bị các học giả nghi ngờ nhiều nhất về việc "lãng mạn hóa".

Người chỉ trích mạnh mẽ nhất chính là cố vấn văn hóa của chính bộ phim, hậu duệ của bộ tộc Qingliu (Thanh Lưu), tác giả cuốn 《真相·巴萊》 (Sự thật về Seediq Bale) Kuo Ming-cheng (Quách Minh Chính - Dakis Pawan). Ông chỉ ra rằng những cụm từ như "hiến tế máu tổ tiên" hay "kiêu hãnh" là do Wei Te-sheng tự sáng tác, không có từ tương đương trong tiếng Seediq; việc Mona nổ súng giết vợ đã vi phạm quy tắc Gaya, ông đã cảnh báo Wei Te-sheng nhưng đạo diễn vẫn quyết định quay theo cách đó; và các cuộc săn đầu người (chucai) đã bị mỹ hóa thành thành tựu cá nhân của nam giới⁶². Nhà văn bản địa Walis No-kan (Ngõ Lịch Tư) cũng chỉ trích chủ nghĩa anh hùng cá nhân trong phim đã vi phạm truyền thống quyết định tập thể: sự lãnh đạo bộ tộc truyền thống tuân theo quyết định chung, không một cá nhân nào có thể tự mình quyết định⁶³. Học giả Lin Chin-ju (Lâm Tân Như) trong luận văn đăng trên CLCWeb (2018) đã hệ thống hóa những sai lệch văn hóa này⁶⁴.

Nếu nói 《賽德克·巴萊》 là một kỳ quan thị giác, thì bộ phim tài liệu 《餘生—賽德克·巴萊》 (Sống sót — Seediq Bale) năm 2014 của Tang Hsiang-chu (Thang Tương Trúc) chính là mặt đối lập của nó. Bộ phim đã được đề cử giải Phim tài liệu hay nhất và Âm thanh hay nhất tại Giải Kim Mã lần thứ 50 (nhưng không giành giải). Bộ phim đi theo hậu duệ của những người sống sót để tìm về nguồn cội của tổ tiên tại Pusu Qhuni (Đậu Đan Nham), dùng góc nhìn của những người còn sống để đáp lại sự bi tráng trên màn ảnh⁶⁵. Ai cũng có thể viết về cao trào của cuộc kháng chiến, nhưng "sau khi sống sót, phải sống thế nào" thì hầu như không ai viết tới. Tiểu thuyết 《餘生》 (Sống sót) của nhà văn Wu He (Vũ Hạc) cũng đi theo con đường này; ông phỏng vấn những hậu duệ sống sót và chỉ trích việc Lý Đăng Huy lập bia mộ hay Trần Thủy Biển phát hành tiền xu là đang chính trị hóa Mona thay vì thực sự tưởng niệm ông; những người sống sót thực chất đang phải sống trong một sự im lặng đầy tủi hổ⁶⁶.

Trailer phim tài liệu 《餘生》 (2014, Tang Hsiang-chu) do ARS Film phát hành. Thay vì sự kỳ quan của 《賽德克·巴萊》, bộ phim này hướng ống kính vào những người còn sống.

Những mảnh ghép đương đại vẫn đang tiếp diễn. Ngày 23 tháng 4 năm 2008, tộc Seediq đã tách khỏi tộc Atayal (Thái Gia) để trở thành dân tộc bản địa thứ 14 của Đài Loan, bao gồm ba nhóm ngôn ngữ là Daho, Truku và Seediq⁶⁷. Vào Ngày Người bản địa 1 tháng 8 năm 2016, Tổng thống Thái Anh Văn (Tsai Ing-wen) đã thay mặt chính phủ xin lỗi các dân tộc bản địa:

Trong suốt bốn trăm năm qua, mỗi chính quyền từng đến Đài Loan, thông qua chinh phạt bằng vũ lực và cướp bóc đất đai, đã xâm phạm nghiêm trọng các quyền lợi vốn có của người bản địa⁶⁸.

Bà đồng thời thành lập Ủy ban Công lý Lịch sử và Công lý Chuyển đổi cho người bản địa, với Tiến sĩ Luật học tộc Seediq Tsai Chih-wei (Thái Chí Vĩ - Awi Mona, tiến sĩ luật đầu tiên là người bản địa của Đài Loan) đảm nhiệm vai trò điều phối viên nhóm đất đai⁶⁹. Tuy nhiên, công lý vẫn chưa hoàn tất. Quy định về việc phân định vùng lãnh thổ truyền thống năm 2017 đã loại trừ các vùng đất tư nhân, khiến phạm vi có thể phân định giảm từ 1,8 triệu héc-ta xuống còn khoảng 800.000 héc-ta, gây ra những cuộc biểu tình kéo dài nhiều năm trên đường phố chính⁷⁰.

Và câu hỏi sắc bén nhất được để lại cho thời đại ngày nay. Năm 2025, 《賽德克·巴萊》 được công chiếu trở lại tại Trung Quốc dưới danh nghĩa "Kỷ niệm 80 năm khôi phục lãnh thổ". Một hậu duệ tộc Seediq là Walis Pawan đã phản hồi như sau khi được phỏng vấn (dịch từ báo cáo tiếng Anh):

Đây là chuyện giữa Trung Quốc và Nhật Bản. Họ dùng một bộ phim về chúng tôi để nói lên cảm nhận của chúng tôi, nhưng Trung Quốc chưa bao giờ đến hỏi ý kiến chúng tôi cả⁷¹.

Câu nói này gần như có thể coi là chìa khóa cho toàn bộ bài viết. Mona Rudao đang bị ba bên tuyên bố chủ quyền: chủ nghĩa dân tộc của người Hán/Đài Loan, diễn ngôn về dân tộc Trung Hoa, và sự im lặng của hậu duệ các bộ tộc bản địa. Ba bên đối với cùng một con người lại có ba mối quan hệ không thể dung hòa. Trong khi đó, chính con người bị đem ra sử dụng lặp đi lặp lại ấy, chưa bao giờ được hỏi ý kiến⁷².

Con người thực thụ

Trở lại bộ lạc Thanh Lưu (Qingliu).

Hậu duệ của những người sống sót sau thảm kịch bị cưỡng chế di dời đến Kawanishima năm xưa, ngày nay vẫn đang sinh sống tại đây. Nơi này có tên địa danh là Gluban, về mặt hành chính thuộc xã Nhân Ái, huyện Nam Đầu. Tại đây trồng một loại lúa gọi là "Gạo Kawanishima" (giống Đài Canh số 9), vốn từng được dùng để tiến cống cho Thiên hoàng trong thời kỳ Nhật thuộc; truyền thông thường nói rằng đây là "bộ lạc người bản địa có trình độ học vấn cao nhất và mật độ công chức dày đặc nhất", mặc dù cách nói này không tìm thấy sự hỗ trợ từ các thống kê chính thức, mà chỉ được coi là một quan niệm phổ biến⁷³. Trong làng có dựng đài tưởng niệm và nhà lưu niệm những người sống sót. Những cánh đồng lúa vàng óng chín rồi lại được thu hoạch qua từng năm. Ở phần cuối cuốn 《Dư sinh》 của Thang Tương Trúc (Tang Xiangzhu), các hậu duệ vẫn đang miệt mài tìm kiếm vùng đất nguồn cội của tổ tiên mang tên Pusu Qhuni⁷⁴.

Tượng đồng Mona Rudao tại Wushe và Đài kỷ niệm Khởi nghĩa Wushe. Photo: Từ Phương Lan (fanglan), 2012. CC BY 2.0 via Wikimedia Commons.

Chúng ta cần những anh hùng. Cần một câu chuyện sạch sẽ để đưa vào sách giáo khoa, cần một đồng xu có thể cầm trong lòng bàn tay, cần một gương mặt có thể treo trên tường. Vì vậy, chúng ta khắc hình Mona Rudao lên tờ tiền 20 Đài tệ, đưa ông vào dòng chảy "Dân tộc Trung Hoa kháng Nhật", và biến cuộc đời ông thành một bản anh hùng ca bi tráng.

Nhưng điều Mona Rudao muốn trở thành chưa bao giờ là một anh hùng. Điều ông khao khát là trở thành một Seediq Bale — một con người thực thụ. Một người có hình xăm trên mặt, giữ vững được Gaya (quy tắc truyền thống), và sau khi chết có thể bước qua cầu vồng. Trong thế giới đó, không có Trung Quốc, cũng chẳng có Nhật Bản, chỉ có tổ tiên, bãi săn, cây cầu ấy, và linh hồn cua đứng ở đầu cầu để kiểm tra đôi bàn tay của bạn.

Gương mặt trên đồng xu kia được lấy từ một tạp chí của người Nhật. Bộ hài cốt kia đã trở thành mẫu vật trong khoảng 40 năm, cuối cùng lại được chôn cất theo nghi thức của người Hán, ngay cả khi trở về nhà cũng không phải là đi qua cây cầu vồng của chính mình. Chúng ta đã trao cho ông mọi thứ, trừ một điều — coi ông như một con người, chứ không phải một đài tưởng niệm.

Có lẽ bước đầu tiên để thực sự hiểu về Mona Rudao không phải là ghi nhớ ông đã giết bao nhiêu người Nhật, mà là thấu hiểu rằng thế giới mà ông đã dùng mạng sống để bảo vệ vốn dĩ không cần chúng ta phải chọn phe thay cho nó.

Đọc thêm:

• Ngụy Đức Thánh (Wei De-sheng) — Đạo diễn của bộ phim 《Seediq Bale》 đưa Mona Rudao lên màn ảnh, cũng là một khía cạnh khác về việc "điện ảnh tái cấu trúc ký ức" trong bài viết này.
• Lịch sử và phong trào xác lập danh tính dân tộc bản địa Đài Loan — Cách người Seediq tách khỏi người Atayal vào năm 2008 để trở thành dân tộc thứ 14 của Đài Loan.
• Thời kỳ Nhật thuộc — Chính sách Lý phiên (quản lý người bản địa) và 50 năm Đài Loan bị thực dân hóa, bối cảnh thời đại của Sự kiện Wushe.
• Công lý đất đai và lãnh thổ truyền thống của người bản địa Đài Loan — Bãi săn mà Mona Rudao đã bảo vệ, liên hệ với những tranh chấp về việc phân định lãnh thổ truyền thống ngày nay.

Nguồn hình ảnh và video

Bài viết này sử dụng 7 hình ảnh thuộc phạm vi công cộng / được cấp phép CC, tất cả đã được lưu trữ (cache) tại public/article-images/people/ để tránh liên kết trực tiếp (hotlinking); ngoài ra còn đính kèm hai video chính thức từ ARS Film (sử dụng theo nguyên tắc sử dụng hợp lý - fair use nhằm mục đích bình luận báo chí):

• Ảnh chụp Mona Rudao cùng thủ lĩnh người Seediq (ảnh bìa) — Trích từ 《霧社討伐寫眞帖》 (Wushe Subjugation Photo Album) của Ebara Kōhei (Kyōshin Shōkai, 1931), thuộc phạm vi công cộng (PD-Japan-oldphoto). Ảnh gốc là ảnh dọc, bài viết này đã cắt thành hình vuông để làm ảnh bìa.
• Vòng chân xà cừ của Mona Rudao (2019) — Hiện vật lưu trữ của Bảo tàng Quốc gia Đài Loan, nhiếp ảnh: Ujiko, CC BY-SA 4.0.
• Ảnh hiện trường Sự kiện Wushe (1930) — Trích từ 《霧社討伐寫眞帖》 của phía Nhật Bản, thuộc phạm vi công cộng (PD-Japan-oldphoto).
• Chỉ huy và tham mưu đội thảo phạt Sự kiện Wushe (1930) — Trích từ 《霧社討伐寫眞帖》 của phía Nhật Bản, thuộc phạm vi công cộng (PD-Japan-oldphoto).
• Đội quân người Mikata (1931) — Trích từ 《霧社討伐寫眞帖》 của phía Nhật Bản, thuộc phạm vi công cộng (PD-Japan-oldphoto).
• Vòng chân xà cừ của Mona Rudao (góc nhìn khác) (2019) — Hiện vật lưu trữ của Bảo tàng Quốc gia Đài Loan, nhiếp ảnh: Ujiko, CC BY-SA 4.0.
• Tượng đồng Mona Rudao và Đài tưởng niệm khởi nghĩa Wushe (2012) — Nhiếp ảnh: Từ Phương Lan (fanglan), CC BY 2.0.
• Video: Trailer rạp phim 《賽德克．巴萊》 HD — Kênh chính thức của ARS Film.
• Video: Trailer 《餘生–賽德克．巴萊》 — Kênh chính thức của ARS Film, phim tài liệu năm 2014 của Thang Tương Trúc (Tang Xiang-chu).

Tài liệu tham khảo