Mỗi ngày vào sáu giờ sáng, trước Hành Thiên Cung trên đường Dân Quyền Đông, thành phố Đài Bắc, người dân đã xếp thành hàng dài. Những tình nguyện viên mặc áo lam khẽ niệm chú, dùng hương đi vòng quanh người để thực hiện nghi thức “thu kinh” — trấn an tinh thần — cho giới công sở đang lo âu và những bà mẹ trẻ ôm quần áo của con nhỏ. Thế nhưng, ngôi miếu đón hơn 6 triệu lượt khách mỗi năm này lại có một điều khiến du khách nước ngoài khó hiểu: từ năm 2014, toàn bộ lư hương và bàn lễ đã bị dỡ bỏ, tín đồ không được phép đốt dù chỉ một nén hương.
Ngôi miếu đông khách nhất Đài Loan cũng là nơi đầu tiên trên toàn quốc cấm đốt hương. Vị thần chính được thờ phụng tại đây là một võ tướng thời Tam Quốc, người đã bại trận và bị chém đầu cách đây 1.800 năm.
Người ấy là Quan Vũ.
Vị chiến thần vượt biển đến Đài Loan
Năm 1665, Trịnh Kinh (Zheng Jing, 鄭經) xây dựng một điện Quan Đế tại phủ Thừa Thiên, khu vực quanh Xích Khảm Lâu ở Đài Nam ngày nay. Đây là một trong những ngôi miếu Quan Đế lâu đời nhất có ghi chép tại Đài Loan — chính là “Tự Điển Võ Miếu”, hiện được xếp hạng di tích quốc gia và là điểm tham quan ba sao của Cẩm nang Michelin. Đến năm Ung Chính thứ năm (1727), triều đình nhà Thanh nâng nơi này thành miếu tế tự chính thức, tổ chức hai kỳ tế lễ vào mùa xuân và mùa thu dưới sự chủ trì của triều đình. Cho đến nay, đây vẫn là võ miếu duy nhất trên toàn Đài Loan mang danh hiệu “tự điển”.
Tuy nhiên, điều giúp tín ngưỡng Quan Công thực sự bén rễ tại Đài Loan không phải quyền lực chính thức, mà là nỗi sợ hãi của người di cư.
“Đài Loan vốn được gọi là ‘Mai Oan’. Tiền nhân vượt biển đến Đài Loan vừa phải chịu đựng sóng gió, chướng khí, dịch bệnh, vừa phải giao chiến với cư dân miền núi sau khi đặt chân lên đảo; hiểm nguy hiện diện khắp nơi.” Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Xương Duệ (Ruan Changrui, 阮昌銳) chỉ ra rằng Quan Công được hai triều Minh và Thanh sắc phong là “Phục Ma Đại Đế”, vừa đúng với nhu cầu trừ tà, tránh họa của những người tiên phong. Tượng Quan Đế được đặt ở mũi thuyền vượt biển, miếu Quan Đế được dựng tại những làng định cư; vị chiến thần mặt đỏ, mắt giận dữ trở thành tuyến phòng vệ tinh thần đầu tiên của người di cư.
Không chỉ có khả năng hàng phục yêu ma. Khi người Chương Châu và Tuyền Châu giao tranh bằng vũ khí, người Khách Gia và người Mân Nam tranh giành địa bàn, các tiền nhân đã noi theo điển tích “kết nghĩa vườn đào” của Lưu Bị, Quan Vũ và Trương Phi: đến trước miếu Quan Đế đốt hương lập thệ, kết nghĩa và trao đổi thiếp huynh đệ để cùng bảo vệ nhau. Trên nhiều tờ thiếp kết nghĩa còn được các gia đình Đài Loan lâu đời lưu giữ có ghi câu: “Một lời ước tại vườn đào, trở thành giai thoại thiên cổ.”
📝 Ghi chú của người phụ trách nội dung: Mã Tổ bảo hộ bạn vượt biển, Quan Công bảo hộ bạn lên bờ — tiền nhân Đài Loan đã mua bảo hiểm hai lớp.
Quá trình hình thành một vị thần vạn năng
“Phạm vi nghiệp vụ” của Quan Công tại Đài Loan không ngừng mở rộng, đến mức gần như phi lý.
Dưới thời Đường, ông được đưa vào Võ Miếu với tư cách là Võ Thánh. Nhưng hình tượng một tay vuốt bộ râu đẹp, tay kia nâng đọc kinh Xuân Thu đã ăn sâu vào tâm thức dân gian đến mức Nho giáo tôn ông là “Văn Hành Thánh Đế”; từ đó, ông còn trở thành vị thần văn giáo. Mỗi mùa thi lớn, Văn Miếu thưa thớt khói hương, trong khi miếu Quan Đế lại chật kín thí sinh bị cha mẹ kéo đến. “Phu tử Sơn Đông viết Xuân Thu, phu tử Sơn Tây đọc Xuân Thu” — bằng cách ấy, Quan Công từ một võ tướng đã giành lấy công việc vốn thuộc về Khổng Tử.
Thú vị hơn nữa là cách ông trở thành vị thần thương nghiệp. Theo Tam Quốc diễn nghĩa, trong thời gian bị Tào Tháo bắt giữ, Quan Công ghi chép rõ ràng số vàng bạc, vải vóc được Tào Tháo ban thưởng theo bốn mục “nguyên, thu, xuất, tồn”; khi rời đi, ông hoàn trả đầy đủ, không thiếu một quyển sổ nào. Tương truyền phương pháp ghi sổ và sổ nhật thanh giản lược của giới thương nhân truyền thống đều do Quan Công phát minh. Một võ tướng nổi tiếng vì chữ “nghĩa” cứ thế trở thành thần bảo hộ cho giới thương nhân coi trọng chữ “lợi”.
Sau đó là cảnh tượng mâu thuẫn nhất: cảnh sát thờ ông, giới xã hội đen cũng thờ ông.
Các đơn vị cảnh sát và cứu hỏa thờ Quan Công để cầu chính khí hộ thân, phá án thuận lợi. Trong phim Hồng Kông, các băng nhóm khi mở hương đường cũng nhất định phải bái Quan Công, với điều được đề cao là “nghĩa khí”. Cùng một vị thần nhưng lại đại diện cho hai quan niệm “chính nghĩa” hoàn toàn khác nhau — nếu Quan Công biết chuyện, có lẽ chính ông cũng sẽ cảm thấy khó xử.
Từ gần 200 miếu Quan Đế trên toàn Đài Loan vào thập niên 1950 đến hơn 400 ngôi ngày nay, Quan Đế là vị thần lớn thứ tư trong tín ngưỡng dân gian Đài Loan, chỉ sau Mã Tổ, Vương Gia và Thổ Địa Công. Hơn nữa, ông là vị “thần ngoại lai” duy nhất không thuộc hệ tín ngưỡng nguyên quán Mân Nam nhưng vẫn có thể phát triển rộng khắp Đài Loan — một người Sơn Tây sinh ra trong thời Tam Quốc xa xôi.
📝 Ghi chú của người phụ trách nội dung: Quan Công có lẽ là vị thần bận rộn nhất Đài Loan. Ông vừa phải phù hộ cảnh sát bắt được kẻ xấu, vừa phải phù hộ kẻ xấu giữ trọn nghĩa khí.
Ân Chủ Công: Một dạng tín ngưỡng do Đài Loan sáng tạo
Nếu hỏi trên đường phố Đài Loan rằng “Ân Chủ Công là ai?”, chín trên mười người sẽ trả lời: “Chính là Quan Công.” Tuy nhiên, tín ngưỡng Ân Chủ Công thực chất là một hiện tượng tôn giáo riêng có của Đài Loan, không có hình thức tương ứng trong tín ngưỡng Quan Đế tại Trung Quốc hay Đông Nam Á.
Thuật ngữ “Ân Chủ” bắt nguồn từ các loan đường — một hình thức tôn giáo truyền đạt thần dụ thông qua nghi lễ phù loan, tương tự các buổi cầu hồn ở phương Tây. Tín đồ tin rằng một số vị thần sẽ giáng trần cứu độ chúng sinh, ban ân cho dân chúng nên được gọi là “Ân Chủ”, gần với khái niệm “Đấng Cứu Thế” trong Kitô giáo.
Tín ngưỡng Ân Chủ tại Đài Loan lấy “Ngũ Ân Chủ” làm trung tâm, gồm Quan Thánh Đế Quân, Phù Hựu Đế Quân Lã Động Tân, Tư Mệnh Chân Quân Trương Đan — tức Táo Thần, Hoát Lạc Linh Quan Vương Thiện và Tinh Trung Vũ Mục Vương Nhạc Phi. Quan Thánh Đế Quân đứng đầu năm vị Ân Chủ, vì vậy dân gian gọi thẳng Quan Công là “Ân Chủ Công”.
Một số giáo phái loan môn cấp tiến hơn thậm chí tuyên bố rằng, sau khi được giáo chủ của năm tôn giáo Nho, Phật, Đạo, Kitô và Hồi giáo cùng suy tôn, Quan Công đã kế vị Ngọc Hoàng Đại Đế — vị đã mỏi mệt việc triều chính và nhường ngôi — để trở thành đấng tối cao cai quản thiên đình. Một võ tướng thời Tam Quốc đã được thăng lên vị trí tổng giám đốc điều hành của vũ trụ.
Quá trình tiến hóa tín ngưỡng này là hiện tượng độc nhất trong thế giới người Hoa toàn cầu. Hoa kiều Đông Nam Á thờ “Phục Ma Đại Đế” hoặc “Võ Tài Thần”; các miếu Quan Đế tại Trung Quốc thờ “Quan Đế Gia”. Chỉ riêng Đài Loan đưa Quan Công lên thần vị của một đấng cứu thế, đồng thời phát triển cả một hệ thống nghi lễ loan đường, kinh sách khuyến thiện và mạng lưới dịch vụ xã hội.
Hành Thiên Cung: Đại miếu nổi loạn do một ông trùm khai mỏ xây dựng
Công trình tiêu biểu của tín ngưỡng Ân Chủ Công là Hành Thiên Cung tại Đài Bắc. Câu chuyện về Hành Thiên Cung bắt đầu từ một chủ mỏ than.
Hoàng Tùng (Huang Cong, 黃欉) sinh năm 1911 tại quận Thụ Lâm, thành phố Tân Bắc; nguyên quán An Khê, Tuyền Châu, Phúc Kiến. Năm 20 tuổi, ông cùng anh trai kinh doanh mỏ than và trở thành một trong năm nhà đại tư bản khai khoáng lớn nhất Đài Loan. Năm 1943, Hoàng Tùng, khi ấy 32 tuổi, quy y dưới môn Quan Thánh Đế Quân để cầu phúc cho người cha lâm trọng bệnh. Ông được ban đạo hiệu “Ngộ Đạo”, về sau đổi thành “Huyền Không”.
Năm 1945, một đợt dịch sốt rét bùng phát tại khu vực Bạch Kê, Tam Hiệp, trong bối cảnh nguồn lực y tế ở miền núi hết sức thiếu thốn. Hoàng Tùng điều động xe goòng hạng nhẹ của mỏ để khẩn cấp đưa bệnh nhân đi chữa trị, đồng thời lập “Hành Tu Đường” trong văn phòng mỏ Hải Sơn số 2, cung nghinh tượng Quan Thánh Đế Quân về cầu cho dịch bệnh chấm dứt. Dân gian địa phương truyền rằng: Quan Đế vừa đến, dịch bệnh quả nhiên lui đi. Từ đó, uy danh Quan Đế vang dội khắp Tam Hiệp.
Trong 25 năm tiếp theo, Hoàng Tùng gần như dốc toàn bộ tài sản cá nhân vào việc xây miếu. Ông một mình bỏ vốn xây dựng ba ngôi miếu — Hành Tu Cung ở Tam Hiệp, phân cung Bắc Đầu và bản cung Đài Bắc — gọi chung là “Hành Thiên Tam Cung”. Ông quyên tiền mở đường công nghiệp nối Bạch Kê với Tam Hiệp, thúc đẩy Đường sắt Đài Loan bổ sung ga Trung Nghĩa tại Bắc Đầu, đồng thời hiến đất xây dựng Trường Tiểu học Dân Nghĩa Bạch Kê. Năm 1970, Hoàng Tùng hiến toàn bộ tài sản của các ngôi miếu cho “Pháp nhân tài đoàn Hành Thiên Cung Đài Bắc”. Ông qua đời cùng năm, hưởng thọ 59 tuổi.
Di sản Hoàng Tùng để lại không chỉ là các công trình kiến trúc, mà còn là một bộ “cung quy” cực kỳ hiếm thấy trong các đền miếu Đài Loan. Ông đề xướng tinh thần “tự vấn lương tâm để kính thần”, đồng thời đặt ra nguyên tắc “tám không” của Hành Thiên Cung:
Không đốt vàng mã, không lập đàn cầu cơ phù loan, không diễn tuồng tạ thần, không nhận kim bài tạ ơn, không dâng lễ vật động vật, không đặt hòm công đức, không kinh doanh vụ lợi, không kêu gọi quyên góp bên ngoài.
“Tín ngưỡng không cần phải quá tốn kém,” Hoàng Tùng nói. “Nếu một người có tấm lòng lương thiện, tự nhiên sẽ tỏa ra hương thơm đạo đức; đó là điều Ân Chủ Công yêu thích nhất.”
Ngày 26 tháng 8 năm 2014, Hành Thiên Cung tiến thêm một bước khi dỡ bỏ toàn bộ lư hương lớn và bàn lễ, khuyến khích tín đồ chắp tay, dùng “tâm hương đạo đức” thay cho hương đốt. Tin tức này gây chấn động giới tôn giáo toàn Đài Loan. Những người chỉ trích nói thần linh đã rời đi; những người ủng hộ nói không khí đã trở nên trong lành. Nhưng số liệu cho thấy sau lệnh cấm hương, lượng khách đến Hành Thiên Cung không những không giảm mà còn tăng. Tín đồ trẻ tuổi và du khách thậm chí sẵn lòng bước vào hơn nhờ môi trường thanh tịnh.
📝 Ghi chú của người phụ trách nội dung: Một chủ mỏ than dùng tiền tiết kiệm cả đời để xây dựng ngôi miếu không thu của bạn một đồng nào, rồi còn lấy đi cả nén hương trên tay bạn. Đây có lẽ là cuộc nổi loạn thanh nhã nhất trong lịch sử đền miếu Đài Loan.
Dấu ấn Quan Đế thấm sâu vào đời sống thường nhật
Ảnh hưởng của Quan Thánh Đế Quân đối với Đài Loan không chỉ giới hạn trong các đền miếu.
Đài Nam có một đơn vị hành chính mang tên “quận Quan Miếu” — đơn vị hành chính duy nhất trên toàn Đài Loan được đặt tên theo miếu Quan Đế. Chợ đêm Võ Thánh ở Đài Nam được đặt tên vì nằm gần miếu Quan Đế trên đường Võ Thánh. Khi ăn gà chiên muối tiêu tại chợ đêm, có thể bạn không biết mình đang đứng trong phạm vi ảnh hưởng của Quan Đế.
Vào dịp Tết Nguyên tiêu hằng năm, lễ hội pháo ong ở Diêm Thủy, Đài Nam là lễ hội dân gian dữ dội nhất toàn Đài Loan. Hàng vạn quả pháo ong không được bắn để mừng Nguyên tiêu, mà nhằm nghênh đón thánh giá Quan Thánh Đế Quân xuất tuần. Tương truyền hơn 190 năm trước, giữa tiếng pháo vang trời trợ uy, Quan Công đã trấn áp một trận dịch hoành hành tại Diêm Thủy suốt hơn 20 năm. Vì thế, lễ hội này được lưu truyền qua nhiều thế hệ và hiện đã được công nhận là phong tục dân gian quan trọng cấp quốc gia.
Trong hàng người chờ “thu kinh” tại Hành Thiên Cung ở Đài Bắc, có thể nhìn thấy lát cắt chân thực nhất của xã hội Đài Loan: những cha mẹ trẻ đưa con đến trấn an tinh thần, thương nhân trung niên cầu cho việc kinh doanh chuyển lỗ thành lãi, người mẹ mong con gái thi đỗ bảng vàng, và các bà nội, bà ngoại xin linh phù cho con trai sắp nhập ngũ.
Thu kinh không thu phí, thỉnh vấn không thu phí, giải xăm không thu phí. Sáu triệu lượt người, doanh thu bằng không.
Đó là hình thái sau cùng của Quan Thánh Đế Quân tại Đài Loan — một cỗ máy tín ngưỡng có thể vận hành mà không cần khói hương; một người Sơn Tây bước từ chiến trường Tam Quốc đến đường phố Đài Bắc, trải qua 1.800 năm để trở thành người bạn đáng tin cậy nhất trong lòng người Đài Loan.
Thách thức và tranh luận
Tín ngưỡng Quan Đế tại Đài Loan không phải không có tranh luận. Tuyên bố “Quan Công làm Thiên Công”, tức kế vị Ngọc Hoàng Đại Đế, của các giáo phái loan môn đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ giới Đạo giáo truyền thống và bị xem là hành vi tiếm vượt thần vị. Lệnh cấm hương năm 2014 của Hành Thiên Cung cũng ảnh hưởng đến sinh kế của các cửa hàng bán lễ vật xung quanh; một bộ phận tín đồ chất vấn rằng biện pháp này đi ngược nền tảng văn hóa tế tự truyền thống của Đài Loan. Ngoài ra, việc tín ngưỡng Quan Đế bị giới xã hội đen lợi dụng làm chỗ dựa tinh thần cho “nghĩa khí” cũng là vấn đề được xã hội quan tâm từ lâu — một vị thần tượng trưng cho chính nghĩa sẽ nhìn nhận thế nào về những hành vi bất nghĩa được thực hiện nhân danh mình?
Chính những căng thẳng ấy chứng minh tín ngưỡng Quan Đế tại Đài Loan không phải mẫu vật nằm trong bảo tàng, mà là một tín ngưỡng sống vẫn đang hô hấp và không ngừng biến đổi.
Tài liệu tham khảo
- Tạp chí Quang Hoa Đài Loan: Từ một danh tướng trở thành Ân Chủ — Quan Thánh Đế Quân
- Wikipedia: Tín ngưỡng Ân Chủ Công
- Wikipedia: Hành Thiên Cung
- Wikipedia: Hoàng Tùng
- Wikipedia: Tự Điển Võ Miếu
- Trang mạng Năm sự nghiệp lớn của Hành Thiên Cung
- Tin tức Sinh Mệnh Lực: Hành Thiên Cung giảm hương, cấm lễ vật, nghi thức thờ cúng không còn chìm trong khói
- StoryStudio: Từ võ tướng thời Tam Quốc đến vị thần vạn năng — tín ngưỡng Quan Công hình thành như thế nào
- Trung tâm Nghiên cứu Nhân văn và Xã hội, Academia Sinica: Sự phát triển của tôn giáo dân gian tại Đài Loan