Hồi giáo tại Đài Loan: Bức tranh tín ngưỡng từ tổ tiên họ Quách ở Tuyền Châu đến 300.000 lao động di trú

Tổng quan trong 30 giây: Hồi giáo tại Đài Loan không phải một nền văn hóa ngoại lai, mà là ký ức lâu đời ẩn sâu trong huyết mạch của đảo quốc. Từ hậu duệ cộng đồng “Hồi Đinh” ở Tuyền Châu theo Trịnh Thành Công đến Đài Loan vào cuối Minh đầu Thanh, cho tới 260.000 lao động di trú Hồi giáo Indonesia đang góp sức duy trì hệ thống chăm sóc dài hạn và ngành ngư nghiệp Đài Loan ngày nay, tín ngưỡng này đã trải qua một hành trình kỳ lạ, từ chỗ biến mất trong quá trình đồng hóa đến khi nở rộ giữa một xã hội đa nguyên.

Năm 1994, học giả Trang Cảnh Huy đến từ Tuyền Châu, Phúc Kiến đặt chân tới Đài Tây, Vân Lâm. Ông kinh ngạc phát hiện rằng làng chài hẻo lánh, nơi họ Đinh là dòng họ lớn, lại có quan hệ huyết thống bị gián đoạn suốt hai thế kỷ với một gia tộc Hồi giáo tại Trần Đại, Tuyền Châu.¹ Đây không phải trường hợp duy nhất. Tại xóm họ Quách ở Bắc Đầu, Lộc Cảng, Chương Hóa, cư dân thờ Quách Tử Nghi nhưng lại tuân thủ điều kiêng kỵ đặc biệt là không dâng thịt lợn khi cúng tổ tiên.² Những hậu duệ “người Hồi” bị lịch sử phủ bụi này, cùng các lao động di trú Indonesia hành lễ trong đại sảnh Ga Đài Bắc ngày nay, hợp thành diện mạo chân thực nhất của Hồi giáo tại Đài Loan.

Cộng đồng “Hồi Đinh” biến mất: Mật mã Hồi giáo ẩn trong nghi lễ thờ cúng tổ tiên

Làn sóng Hồi giáo đầu tiên đã đến Đài Loan từ thế kỷ XVII. Trong số quân dân theo Trịnh Thành Công (Koxinga, 鄭成功) tới Đài Loan khi ấy có đông đảo hậu duệ người Hồi đến từ Tuyền Châu, nổi tiếng nhất là “họ Quách ở Bạch Kỳ” và “họ Đinh ở Trần Đại”.³

Tổ tiên của những gia tộc này phần lớn là thương nhân Ả Rập hoặc Ba Tư đến Tuyền Châu dưới thời nhà Nguyên. Do chiến loạn “Diệc Tư Ba Hề” vào cuối triều Nguyên và chính sách bài ngoại đầu triều Minh, họ buộc phải che giấu danh tính và chuyển về sinh sống tại nông thôn.⁴ Sau khi đến Đài Loan, giữa vòng vây mạnh mẽ của văn hóa Hán Mân Nam, tín ngưỡng của họ dần “khô cạn”.

📝 Ghi chú của người biên tuyển: Tín ngưỡng có thể biến mất, nhưng những điều kiêng kỵ sẽ trở thành ký ức tựa như di truyền, lưu lại trên bàn ăn và bàn thờ.

Ngày nay, phần lớn người họ Quách ở Lộc Cảng và họ Đinh ở Đài Tây không còn theo Hồi giáo, thậm chí cũng thắp hương thờ cúng tổ tiên như người Hán. Tuy nhiên, dấu tích lịch sử vẫn bền bỉ tồn tại:

• Xóm họ Quách ở Lộc Cảng: Một bộ phận thành viên dòng họ không dâng thịt lợn khi cúng tổ tiên, thậm chí còn lưu truyền gia huấn “không ăn thịt lợn”, dù họ không còn hiểu rõ ý nghĩa tôn giáo đằng sau tập tục này.⁵
• Dòng họ Đinh ở Đài Tây: Được gọi là “Aladdin Đài Tây”; tổ tiên của họ là Đinh Tô, người di cư từ Trần Đại, Tuyền Châu sang Đài Loan dưới thời Càn Long. Gia phả ghi chép rõ ràng nguồn gốc Tây Vực của dòng họ.⁶

“Trong lớp năng khiếu thể thao có 15 người, tôi thuộc nhóm phía sau, còn Tề Lân thuộc nhóm phía trước.”⁷ Sự truy tìm và nhận thức về căn tính như vậy cũng hiện diện dưới một hình thức khác trong cộng đồng hậu duệ người Hồi tại Đài Loan: trong quá trình tìm về cội nguồn, họ tái khám phá mối liên hệ giữa bản thân với vùng Tây Vực xa xôi.

Làn sóng thứ hai và thứ ba: Từ tướng lĩnh đến người chăm sóc

Năm 1949, việc chính phủ Quốc dân chuyển sang Đài Loan đã mang theo làn sóng di dân Hồi giáo thứ hai. Khoảng 20.000 “người Hồi giáo nói tiếng Hoa” này phần lớn là quân nhân, công chức và giáo chức; nhân vật nổi tiếng nhất là Bộ trưởng Quốc phòng Bạch Sùng Hy (Pai Chung-hsi, 白崇禧).³ Họ xây dựng thánh đường Hồi giáo đầu tiên của Đài Loan trên phố Lệ Thủy ở Đài Bắc, đưa Hồi giáo từ “gia huấn bị che giấu” trở thành một “tôn giáo được thể chế hóa”.

Tuy nhiên, lực lượng thực sự khiến Hồi giáo trở nên “hữu hình” trên đường phố Đài Loan là làn sóng di dân thứ ba tràn vào từ sau thập niên 1990: lao động di trú Đông Nam Á.

Nguồn dữ liệu: Thống kê của Bộ Ngoại giao và Bộ Nội chính (2025) ⁸⁹

Những ô đen trắng ở Ga Đài Bắc: Ốc đảo tinh thần của người xa xứ

Mỗi dịp lễ Eid al-Fitr kết thúc tháng Ramadan, nền lát ô đen trắng trong đại sảnh Ga Đài Bắc lại kín chỗ bởi những người Hồi giáo Indonesia trong trang phục rực rỡ. Cảnh tượng này từng gây tranh cãi với những lời mô tả là “chiếm lĩnh nhà ga”, nhưng đối với Desin và các lao động di trú khác, đây là “ngôi nhà” duy nhất của họ tại Đài Loan.¹⁰

“Để tạo môi trường thân thiện với lao động di trú, Ga Đài Bắc đã bổ sung phòng cầu nguyện Hồi giáo và biển chỉ dẫn tại tầng hầm thứ nhất, giúp người Hồi giáo không còn phải lén lút hành lễ trong các góc khuất.”¹⁰ Quá trình giành lại không gian và được trao quyền này phản ánh sự thay đổi trong thái độ của xã hội Đài Loan đối với Hồi giáo.

📝 Ghi chú của người biên tuyển: Sự tiến bộ của một thành phố không nằm ở số lượng nhà chọc trời, mà ở việc thành phố ấy có thể dành chỗ cho một tấm thảm cầu nguyện hay không.

Tuy nhiên, thách thức vẫn còn tồn tại. Năm 2010 từng xảy ra vụ bê bối chủ sử dụng lao động ép người Hồi giáo Indonesia ăn thịt lợn, thu hút sự quan tâm của quốc tế.¹¹ Ngay cả đến năm 2025, số lượng thánh đường Hồi giáo trên toàn Đài Loan vẫn còn ít ỏi; do tính chất công việc, nhiều người chăm sóc tại gia khó có thể đến thánh đường dự lễ nguyện tập thể vào ngày Jumu'ah, tức thứ Sáu.¹²

Kết luận: Trăng lưỡi liềm trên đảo quốc

Từ Tuyền Châu đến Đài Tây, từ Jakarta đến Đài Bắc, lịch sử Hồi giáo tại Đài Loan là một thiên sử thi về “thích nghi” và “kiên định”. Tổ tiên của một bộ phận người Đài Loan từng phải che giấu tín ngưỡng để sinh tồn, trong khi những lao động di trú ngày nay đang nỗ lực làm ánh sáng đức tin tỏa rạng nơi đất khách.

Khi nhìn thấy một người chăm sóc đội khăn trùm đầu hijab đẩy xe đưa người cao tuổi dạo phố, đó không chỉ là sự du nhập sức lao động, mà còn là mảnh ghép mới nhất trong bức tranh Hồi giáo kéo dài bốn thế kỷ của đảo quốc. Người Hồi giáo tại Đài Loan không còn chỉ là “hậu duệ người Hồi” hay “lao động nước ngoài”; họ là một vầng trăng lưỡi liềm vừa dịu dàng vừa bền bỉ trong nền văn hóa đa nguyên của vùng đất này.

Tài liệu tham khảo: