Thạch Sơn Phố Cổ: Xung đột quyền lực dưới cánh cổng đỏ, và một thí nghiệm về di sản văn hóa chưa kết thúc

30 giây tóm tắt: Thạch Sơn Phố Cổ (phố cổ Tam Góc Trào Dân Quyền) từng là trung tâm giao dịch quan trọng nhất về phân nhủng và trà tại Bắc Đài Loan. Đường chính hình chữ S đặc biệt này ban đầu được thiết kế để phù hợp với đường xe lăn nhẹ mang vật liệu. Đây không chỉ là điểm đến du lịch mà còn là sân khấu của các cuộc tranh cãi: nó đã trải qua lần đầu tiên bị "thu hồi chỉ định" của di sản văn hóa, đồng thời được công nhận giải thưởng FIABCI toàn cầu về Phát triển kiến trúc xuất sắc vào năm 2007 với phương pháp tái thiết "giữ nguyên kiến trúc, giữ nguyên vật liệu". Dù đã trải qua bi kịch năm 2016 khi bị dùng máy mài đá tấm, phố cổ đã được hồi sinh nhờ sự đàm phán, trở thành ví dụ tiêu biểu của chính sách tái sinh hình thành tại Đài Loan.

Kiến trúc đỏ của Thạch Sơn Phố Cổ nằm trong sự hòa quyện của các cánh cổng đỏ gọn gàng. Năm 1916, dưới sự lãnh đạo của chính quyền nhập khẩu Nhật Bản, những con phố nhộn nhiên được chuyển thành kiến trúc Baroque nhất quán. Công trình này không chỉ vì estética mà còn vì nhu cầu vệ sinh công cộng hiện đại. Các tiệt nhựa, quán trà, cửa hàng thảo dược đều được trang trọng bằng những dấu hiệu riêng trên vách đá, đó là thời kỳ vàng của giao dịch thương mại tại Thạch Sơn.¹

📝 Ghi chú của người dự kiến: Đường cong hình chữ S của Thạch Sơn chính là bí mật thương mại của thời Minh, giúp xe lăn dễ dàng quay quanh.

"Tam Cấp Di Sản" bị thu hồi chỉ định: Cuộc kháng chiến về tài sản và công lý

Ít người biết đến, Thạch Sơn Phố Cổ từng là phố đầu tiên được phân cấp là "di sản kiến trúc thành phố" nhưng cũng là phố đầu tiên bị thu hồi chỉ định sau khi cộng đồng dân cư kháng chiến mạnh mẽ. Vào năm 1991, Hội bảo tồn di sản đã đưa phố Dân Quyền vào danh sách "tam cấp". Mặc dù mục đích ban đầu là bảo tồn văn hóa, nhưng việc này khiến cư dân lo lắng: di sản có nghĩa là không được xây dựng lại, không được mở rộng. Trong bối cảnh giá bất động sản tăng vọt, người dân coi di sản là "phép màu hủy diệt".²

"Nhỏ mình, cả khu phố đều là chợ vui chơi. Gia đình tôi là phố đầu tiên, hiện tại vẫn là duy nhất cửa hàng thảo dược." Ông Trần Nhật Họ (Chen Rui-hsi), chủ tiệt thuốc kỷ niệm 100 năm, kể lại, khi các phe tranh cãi giữa ủng hộ và phản đối kéo dài nhiều năm.³ Cuối cùng vào năm 1993, chính phủ thu hồi quyền sử dụng đất, phố cổ gần như bị đốn xoá để xây đường rộng 15 mét. Cuộc khủng hoảng này dẫn đến dự án "tái thiết" do ông Xú Y Hiếu (Xu Yujian), kiến trúc sư, dẫn dắt: chính phủ hỗ trợ tài chính sửa chữa nhưng quyền sở hữu vẫn thuộc về tư nhân, thử nghiệm cách tiếp cận "bảo tồn và sống động".⁴

Di sản của Lý Mễi Trú và sự tôn trọng của 60 con tháp sắt

Nếu như Thạch Sơn Đình Tự là "đại tràng nghệ thuật Đông Tây", thì phố cổ chính là phần mở rộng của nó. Nghệ sĩ danh giá quốc gia Lý Mễi Trú (Li Mei-shu) từng kiên quyết kêu gọi bảo tồn phố cổ, cho rằng phố cổ và Đình Tự là hai cánh wings văn hóa không thể tách rời tại Thạch Sơn.⁵ Trong dự án tái thiết vào năm 2004, nhóm sửa chữa đã không trả tiền để xin giấy phép sử dụng hình ảnh của Lý Mễi Trú, tạo ra 60 bản thưỏng đồng sắt văn hóa và nắp hố nước.

Những con tháp sắt này được bày tỏ rải rác tại sân chính và các con phố, ký họa các cánh cổng đỏ, chiến dịch Lửa Đỏ Trên Đất Đai, hình ảnh bao bọa trà. Chúng không chỉ là nắp hố nước mà còn là bằng chứng lịch sử "người ta đang ở đây". Tuy nhiên, vào ngày 6 tháng 4 năm 2016, Văn phòng Quận Thạch Sơn, phòng Công trình chỉ dùng một tờ giấy phép xây dựng, đã dùng máy mài nhanh chóng xóa đi các con tháp sắt và đá tấm, thay bằng đường asphalt trơn trượt nhưng trùng phát.⁶

Cuộc chiến chỗ đường asphalt và đá tấm: An toàn hay di sản?

Lý do của Văn phòng Quận Thạch Sơn xóa đá tấm rất rõ ràng: đường trơn trượt khi mưa, nhiều người già trượt ngã.⁷ Tuy nhiên, hành động này khiến cộng đồng lịch sử và nhà văn học toàn quốc phát cuộc trầm cảm. Giám đốc Lý Mễi Trú Tượng Kinh Văn (Li Mei-shu Memorial Museum) cho biết đây là "một món quà chướng ngát nhất trong kỷ niệm 100 năm phố cổ", sau đó bảo trợ ban hành quyết định rút lui khỏi mọi hoạt động kỷ niệm chính phủ.⁸

Cuộc "chiến tranh đường asphalt" cuối cùng kết thúc bằng lời xin lỗi của Thủ đô Hà Nội. Vào cuối năm 2016, thành phố Hà Nội dành khoảng 5 triệu USD để trong nhiều năm sau đó, họ đồng hành cùng các chuyên gia và tổ chức lịch sử, tái lắp đặt lại đá tấm không trơn trượt, đồng thời đặt lại các con tháp sắt.⁹ Điều này hé lộ một thực tế: dù dự án tái thiết Thạch Sơn đã được công nhận giải thưởng FIABCI toàn cầu về Phát triển kiến trúc xuất sắc năm 2007 (xem ⟦U10⟧), nhưng trong mắt các quan nhân cấp trung, chi tiết văn hóa vẫn không bằng asphalt trong việc bảo trì.

📝 Ghi chú của người dự kiến: Khi an toàn trở thành lý do dùng để xóa bỏ điều tốt đẹp, chúng ta mất không chỉ gạch đá, mà còn sự tôn trọng đối với chi tiết lịch sử.

Đi vào trường giác: Từ "phép màu di sản" đến "tự hào văn hóa"

Ngày nay, khi bước vào Thạch Sơn Phố Cổ, ngoài việc thử ẩm sản phổ biến như cây trâu và trải nghiệm nhựa xanh, hãy cẩn thận nhìn xuống những tấm đá đã được lắp lại. Dù sự kiện năm 2016 để lại một vết thương, phố cổ vẫn giữ được kiến trúc "lớp bánh mì": trên mặt là kiến trúc Baroque đỏ bằng năm trăm năm, trong lòng là cấu trúc hiện đại được tăng cường an toàn.⁹

Câu chuyện của phố cổ vẫn đang tiếp tục. Nó không còn đơn thuần là giao dịch thương mại mà trở thành một phản thích xã hội. Từ giao dịch thương mại tại "Tam Góc Trào" thời Minh, cải tổ đô thị nhập khẩu Nhật Bản, cuộc kháng chiến di sản sau khi chấm dứt xuất sản, đến chiến tranh bảo vệ di sản hiện đại, con đường đỏ dài 200 mét này ghi lại cách mà người Đài Loan từ bỏ sự trì trệ, chuyển sang tự hào về tài sản văn hóa riêng.

Đọc thêm:

• Nhựa xanh — Câu chuyện trọn vẹn về sự phục hồi của ngành công nghiệp nhựa xanh tại Thạch Sơn, từ xuất khẩu hàng đầu thế giới thời Minh đến năm 1999 khi tạo ra tấm đá đầu tiên sau 70 năm.
• Nghề thủ công truyền thống và tài sản phi nhập khẩu vô hình của Đài Loan — Vị trí của sự phục hồi nhựa xanh tại hệ thống bảo tồn nghề thủ công và tài sản phi nhập khẩu của Đài Loan.

Tài liệu tham khảo