Đảo Quế Sơn: Hướng nhà mà người Nghi Lan nhìn mỗi ngày, nhưng những người trên đảo không thể quay về

Tóm tắt 30 giây: Đảo Quế Sơn là một hòn đảo núi lửa ngoài khơi Nghi Lan, diện tích 2.841 km², cách cảng Vô Thạch ở Đầu Thành khoảng 10 km, rộng 3,1 km từ đông sang tây, dài 1,6 km từ nam lên bắc. Nó là cảnh "Quế Sơn Triều Nhật" (mặt trời mọc trên Đảo Quế Sơn)—cảnh thứ nhất trong Tám cảnh Lâm Dương, là điểm mốc "sắp về nhà rồi" mà người dân Nghi Lan nhìn thấy khi vừa lái xe thoát khỏi hầm Tuyết Sơn. Nhưng "biểu tượng nhà" này là kết quả của một đợt di dân mà không có bồi thường: ở đỉnh cao nhất có trên một trăm hộ, hơn bảy trăm người, từ 1974 trở đi dần dần di dân, 1977 Bộ Quốc Phòng phong tỏa đảo, cư dân chuyển vào khu định cư ở Đại Khê Đầu Thành, mỗi hộ chỉ nhận được khoản vay từ Ngân hàng Đài Loan 150.000 yuân chia thành 16 năm trả, còn phải tự mua đất nữa. Từ 1977 đến 2000, người dân trên bờ Nghi Lan thậm chí không được phép lên đảo; những người từng sống trên Đảo Quế Sơn, những căn nhà của họ bị phá hủy, ngôi miếu được di dời, nhà còn ở đó nhưng họ không thể quay về. Bài viết này muốn nói: đảo còn ở đây, nhưng những người nhớ đảo đang dần qua đời.

Nhìn từ biển, hình dạng con rùa của Đảo Quế Sơn rõ ràng: đầu rùa bên phải, mai rùa nhô cao, đuôi rùa kéo theo một thanh cồn cát. (Ạt Nhĩ Tắc Tư／Wikimedia Commons，CC BY-SA 3.0)

Bà Hoàng Trần Dục mỗi đêm làm những giấc mơ

Nếu bạn gặp một cụ bà họ Hoàng ở Đầu Thành và hỏi cô ấy nơi quen thuộc nhất là đâu, cô ấy sẽ không chỉ vào phố cổ Đầu Thành, cũng không chỉ vào cảng Vô Thạch. Cô ấy sẽ chỉ vào hòn đảo hình con rùa trên biển.

Hoàng Trần Dục rời Đảo Quế Sơn khi ba mươi ba tuổi để tới Đầu Thành, và khi nhà báo Tạp chí Quang Hoa phỏng vấn cô ấy thì cô ấy đã sáu mươi tám tuổi, khoảng cách giữa hai thời điểm là hơn ba mươi năm¹. Cô ấy nhớ rõ tại sao bất buộc phải rời đi: "Không phải là không lòng yêu chiếc đảo, nhưng lúc đó, không có nước không có điện, và trên đảo lại xảy ra chuyện em bé vừa sinh ra rồi chết ngay, vì tương lai của con cháu, nên chỉ có thể chuyển đến đây."¹ Bà rời đi là do chính bà đồng ý, vì điều kiện trên đảo thực sự không thể giữ được thế hệ tiếp theo. Nhưng đồng ý rời đi và chấp nhận việc rời đi là hai chuyện khác nhau.

Sau đó bà nói câu này, câu này là xương sống của toàn bộ bài viết: "Nghĩ lại, tôi đã sống trên đảo Đài Loan này bao lâu rồi, mỗi tối khi tôi ngủ mơ thấy, toàn là những gì từng sống trên Đảo Quế Sơn."¹ Ngủ ba mươi năm ở Đầu Thành, nhưng giấc mơ vẫn chưa lên bờ.

Hãy quay camera sang bên ngoài. Đối với những người dân Nghi Lan chưa từng sống trên Đảo Quế Sơn, hòn đảo này là một sự tồn tại khác biệt. Nó là điểm cố định nhất trên đường chân trời mà bạn nhìn từ Đồng bằng Lâm Dương ra, là chỉ báo thời tiết của ngư dân, là cái gì mà những người lênh đênh rời xa nhìn thấy khi vừa lái xe thoát khỏi hầm Tuyết Sơn, quay sang bên trái—nhìn thấy nó là biết mình sắp về nhà rồi. (Đi về phía nam để quay về Nghi Lan, đảo ở bên trái biển. Chỉ khi đi bắc để rời Nghi Lan, nó mới chuyển sang bên phải.) Nhà thơ Lâm Hoàn Xương là người ở Kiều Khê, ông viết về Đảo Quế Sơn: "Bạn là hòn đảo tôi nhìn thấy ngay khi sinh ra; một hòn đảo sẽ di chuyển."²

Vì vậy Đảo Quế Sơn đồng thời là hai loại "nhà". Đối với người dân Nghi Lan trên bờ, nó là hướng nhà, nhìn thấy mỗi ngày, nhưng từ 1977 đến 2000 những hai mươi hai năm đó không thể bước chân lên được. Đối với những người từng sống trên Đảo Quế Sơn, nó là ngôi nhà không thể quay về, lên được nhưng không thể sống nữa. Nhìn thấy nhưng không lên được. Lên được nhưng không thể sống. Cùng một hòn đảo, hai nỗi nhớ nhà ngược chiều.

Một hòn đảo còn sống, nhưng không có người sống trên nó

Để hiểu tại sao Đảo Quế Sơn khiến người ta không thể buông, trước hết phải biết nó tự nó đã là một thứ còn hít thở.

Nó là một trong những núi lửa hoạt động được xác nhận ở Đài Loan. Tiêu chí xác định là đã có các vụ phun trào trong vòng mười ngàn năm qua cộng với hoạt động địa nhiệt hiện tại, Đảo Quế Sơn thoả mãn cả hai điều kiện. Đại học Đài Loan, khoa địa chất, dùng phương pháp xác định niên đại nhạy sáng nhiệt, đo các chứng tích đá trầm tích bị chứa trong đá núi lửa, tìm ra con số khoảng bảy nghìn năm trước, và suy đoán rằng trong bảy nghìn năm qua hòn đảo này ít nhất đã có bốn lần hoạt động núi lửa, lần cuối cùng có thể xảy ra ở đầu rùa³. Nguyên nhân ban đầu còn lâu hơn, Trung tâm Địa chất học dùng phương pháp xác định niên đại kali-argon, đặt sự hình thành toàn bộ hòn đảo vào khoảng hai mươi vạn năm đến hai vạn năm trước từ nhiều lần phun trào núi lửa dưới nước⁴.

Cái làm cho "núi lửa hoạt động" thực sự có trọng lượng là sự phát hiện của nhóm Lâm Chính Hồng ở Viện Nghiên cứu Trung ương. Họ dùng sóng S để phát hiện một hồ dung nham ở dưới Đảo Quế Sơn, độ sâu khoảng mười ba đến hai mươi ba km, quy mô khoảng ba mươi km dài, mười km rộng, lớn hơn khoảng một phần năm lần so với quần thể núi lửa Đại Đồi ở phía bắc⁵. Giang Hiệp Đường ở Đại học Nghi Lan làm giám sát vi chấn, từ 2007 đến 2009 ghi lại trên mười nghìn năm trăm vi chấn có độ lớn từ một trở lên, trung bình mỗi ngày khoảng mười bảy cái⁶. Dưới lòng đất không bao giờ yên tĩnh.

Vách đá andesit ở đầu rùa thẳng chìm xuống biển, dưới vách là nơi có suối nước nóng biển "sữa". (Peellden／Wikimedia Commons，CC BY-SA 3.0)

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Các phương tiện truyền thông rất thích dùng "núi lửa hoạt động" làm tiêu đề gây chấn động, như thể Đảo Quế Sơn sắp phun ra. Nhưng khi nước ta bóc mở thang thời gian địa chất, sẽ phát hiện một điều đáng suy ngẫm hơn: hòn đảo này còn sống trên địa chất, đồng hồ địa chất vẫn đang quay, hồ dung nham vẫn ở dưới, những lỗ khí lưu huỳnh vẫn đang khí hóa; còn những con người trên đảo, đã hoàn toàn sơ tán vào những năm 1970. Một hòn đảo còn sống, không có một cư dân còn sống. Đặt chữ "sống" lên hai bên núi lửa và cư dân để cân đo, sự vô lý và nỗi buồn của Đảo Quế Sơn nằm ở khoảng cách đó.

Cảnh quan kỳ lạ nổi tiếng nhất của hòn đảo gọi là "biển sữa". Trước mặt đầu rùa dưới biển có một vùng suối nước nóng, diện tích khoảng nửa km², sâu năm đến ba mươi mét nơi có hơn ba mươi vòi phun, nhuộm lớp nước trên mặt thành một màu trắng sữa⁷. Trên Internet thường có người nói màu trắng đó là nước nóng, là canxioxide, cả hai ý kiến này đều có thể loại trừ. Nghiên cứu học thuật bằng tiếng Anh chỉ ra rằng màu trắng của biển sữa đến từ sự lắng đọng của lưu huỳnh nguyên tố, những bong bóng khí nhỏ được tạo thành bởi lưu huỳnh và dioxide carbon, cộng với những vi khuẩn lưu huỳnh tập trung, ba thứ cùng nhau làm cho lớp nước trên cùng thành màu trắng⁸.

Biển sữa phía trước đầu rùa, suối nước nóng chứa lưu huỳnh biển dưới đáy nhuộm trắng lớp nước trên, có biên giới rõ ràng với vùng biển xanh bên ngoài. (Ping an Chang／Wikimedia Commons，CC BY-SA 4.0)

Suối nước nóng đó có mức độ cực đoan như thế nào, con số sẽ nói. Miệng suối vàng nhiệt độ chín mươi hai đến một trăm mười sáu độ, độ PH khoảng bốn phẩy năm. Miệng suối trắng nhiệt độ bốn mươi tám đến sáu mươi hai độ, độ PH khoảng năm phẩy chín. Còn tâm của suối nóng độ PH thấp đến một phẩy năm mươi hai, là một trong những môi trường suối nước nóng biển cực đoan nhất thế giới⁹.

Loài vật kể chuyện suối nước nóng tốt nhất là một loài cua gọi là cua quế kỳ lạ. Vỏ ngực của nó giống vỏ rùa, được công bố là loài mới bởi các học giả Đài Loan năm 2000, tên khoa học là Xenograpsus testudinatus¹⁰. Nó chỉ sống ở độ sâu năm đến ba mươi mét trong khu suối nước nóng, ăn những động vật nổi chết bị khí lưu huỳnh hun, rơi xuống từ lớp trên cùng, cộng với những vi khuẩn cộng sinh, mật độ có thể cao đến ba trăm sáu mươi bốn con trên mỗi mét vuông¹⁰. Trong môi trường một trăm độ, độ PH một phẩy năm, cạnh đó là những thứ bị suối nóng nấu chết, nó vẫn sống khỏe mạnh. Phải chú ý một cách nói phổ biến: cua quế kỳ lạ thường được nói là loài đặc hữu Đài Loan, nhưng thực tế nó còn phân bố ở vùng biển phía nam Kagoshima ở Nhật Bản, không thể nói chỉ có ở Đảo Quế Sơn¹⁰.

Cua quế kỳ lạ, loài mới được công bố bởi các học giả Đài Loan năm 2000, vỏ ngực giống vỏ rùa, sống bằng cách ăn những động vật nổi chết bị khí lưu huỳnh hun, rơi xuống từ lớp trên. (SSR2000／Wikimedia Commons，CC BY-SA 3.0)

Tuy nhiên, hòn đảo này vẫn đang di chuyển. Quan sát GPS cho thấy Đảo Quế Sơn mỗi năm di chuyển từ từ về phía đông hơi lệch nam khoảng ba phẩy ba cm, từ 2007 đến 2010 tích lũy di chuyển mười phẩy hai cm¹¹. Câu "một hòn đảo sẽ di chuyển" của Lâm Hoàn Xương, ban đầu là tưởng tượng lãng mạn của nhà thơ, địa chất học thêm cho nó một chú thích theo nghĩa đen.

Cuộc sống trước đây trên đảo: ngôi làng không nước không điện, và ngôi miếu đã đổi chủ thần ba lần

Ngoài địa chất, những con người thực sự từng sống trên hòn đảo này, và sống lâu lắm.

Hình dạng của đảo đã quyết định nơi con người có thể ở. Đảo Quế Sơn bốn phía đa số là những vách đá cao dựng đứng, chỉ có phần "đuôi rùa" ở bên tây, có một bãi cát nằm phẳng, trốn tránh gió trong tường chắn núi, khoảng ba mươi mấy hectare, địa thế cao hơn bờ biển xung quanh, đó là nơi duy nhất trên đảo có thể ở¹². Khu dân cư xếp thành ba hàng nhà dọc theo một con đường, từ đầu đến cuối không đến hai trăm mét, đi hết mất mười phút. Các ngôi nhà thời kỳ Nhật trị hầu hết được xây bằng đá sỏi đống lại¹². Sau đó quân đội vào, căn cứ quân sự cũng được đặt ở vùng đất tương tự, cùng với miếu, suối nước lạnh, và sau này tượng Quan Âm, tất cả đều bao quanh Hồ Quế Đuôi. Làng, doanh trại, đức tin, vài thế hệ đều chồng lên nhau trên thanh cồn cát này, ai đến cũng chỉ có thể ở đây.

Thời kỳ Thanh, niên đại Đạo Quang, một người tên Hoàng Ngô A Cam từ Hưng Hóa ở Phúc Kiến xin một bức tượng Nạo Giả về thờ cúng tại nh๳. Năm Hạm Phong thứ tư (1854), người dân đảo xây miếu, cho đến năm Quang Tự thứ mười một (1885) huy động vốn mua tượng thần và chính thức xây miếu, thần chính là Nạo Giả Tam Thái Tử¹³. Năm thứ mười sáu Showa (1941), người dân đảo phát hiện một chiếc tàu vô chủ trên biển, trên tàu chở tượng thần Mẫu Tổ, họ mời Mẫu Tổ vào miếu¹³. Năm 1967 miếu được tái xây dựng, được đặt tên "Công Lan Miếu", lấy ý "che chở Lâm Dương", thần chính thay đổi thành Mẫu Tổ¹³.

Sự thay đổi thần của miếu này gần như là thu nhỏ của vận mệnh Đảo Quế Sơn. Từ 1989 đến 1990 Quan Âm được an trí. Tháng 1 năm 2000 lực lượng quân sự giao đảo cho Cơ Quan Bảo Vệ Bờ Biển, miếu đổi tên "Phổ Đà Nham", thờ Quan Âm¹⁴. Nạo Giả, Mẫu Tổ, Quan Âm, một miếu nhỏ trên một hòn đảo đã đổi ba lần vị thần. Thần linh đi đi đến đây, rõ hơn người thấy được những gì hòn đảo này đã trải qua. Cánh cửa miếu cũ cho đến nay vẫn còn lưu giữ một địa chỉ: Đầu Thành Huyện Quế Sơn Lý 282 Số¹³.

Phổ Đà Nham là tiền thân của Công Lan Miếu, vị thần chính từ Nạo Giả, Mẫu Tổ liên tiếp thay đổi thành Quan Âm, gần như là thu nhỏ của vận mệnh Đảo Quế Sơn. (Outlookxp／Wikimedia Commons，CC BY-SA 4.0)

Cuộc sống trên đảo không dễ dàng. Không có nước sạch, không có điện, trẻ em chỉ có thể học tới tiểu học. Truyền thống đặc biệt nhất gọi là "tổ chức ngũ tháng nửa". Nhà văn Ngô Mẫn Hiển ghi lại trong bài viết năm 1975 nguồn gốc của phong tục này: ngư dân Đảo Quế Sơn sẽ đi thuê sức lao động ở Nam Phương Ao đánh cá xa khơi, khởi hành quanh Tiết Thanh Minh, khoảng một trăm ngày sau mới trở lại¹⁵. Một lần đi như vậy, là bỏ lỡ lễ Mẫu Tổ Sinh ngày mùng ba tháng ba âm lịch, vì vậy người dân đảo đơn giản là gộp lễ Mẫu Tổ Sinh vào lễ Thái Tử Sinh ngày mùng mười lăm tháng sáu âm lịch để tổ chức¹⁵. Khi đến ngày hôm đó, mỗi gia đình đoàn tụ, giống như đang ăn Tết, còn mời những đoàn hát dân ca kịch diễn tục mấy ngày¹⁵. Một sự thỏa hiệp bị đẩy đi bởi phong tục làm livelihoods từ đại dương, trở thành lễ hội sôi động nhất trên toàn đảo.

Nhưng cuộc sống như vậy đang mất từ gốc. Năm Ngô Mẫn Hiển viết bài, dân số của đảo đã sụt giảm mạnh so với đỉnh cao. Những con số ông ghi lại là: "Vào thời cao điểm, số dân từng đạt hơn một trăm hộ, hơn bảy trăm người, mấy năm gần đây lần lượt di dân, chỉ còn ba mươi mấy hộ nhân, tất cả đều sống bằng đánh cá."¹⁶ Từ hơn bảy trăm người xuống ba mươi mấy hộ, những con người trên đảo này đang từng hộ từng hộ rời đi.

Di dân: một lần chia tay không có bồi thường

Đây là trọng tâm của bài viết. Tại sao người Đảo Quế Sơn phải rời đi, làm thế nào họ rời đi, sau khi rời đi họ nhận được gì, không nhận được gì, những câu hỏi này có lý do quyết định cách bạn hiểu về hòn đảo này. Thời gian phải kéo ngược lại năm 1971, năm đó chủ tịch tỉnh Lý Phượng Minh đến đảo tổ chức hội nghị với dân cộng, đề xuất di dân, và hứa với cư dân "có thể trở lại quê hương bất kỳ lúc nào"¹⁷. Đối với người dân đảo, những lý do ở lại mỗi lúc mỗi ít: mưa bão liên tiếp, mất hàng, thiếu y tế, chỉ có giáo dục tiểu học, cộng với phụ nữ trẻ không muốn lấy chồng tại một hòn đảo không nước không điện, hôn nhân và dân số đều rơi vào khủng hoảng¹⁷. Năm 1974 (năm Dân Quốc 63), chính quyền tỉnh chính thức đề xuất di dân, một số người bắt đầu tự nguyện rời đi¹⁷.

Lý trưởng Đại Khê Quế Sơn Lý Giản Anh Tú là người rời đi lúc đó. Lý do ông rời đi rất đơn giản, vì vấn đề giáo dục của con cái. Ông sau đó kể lại với Tạp chí Quang Hoa về thời gian đó: "Kể từ năm Dân Quốc 63, vì vấn đề giáo dục của con cái, phải rời khỏi nơi tôi lớn lên từ nhỏ, không ngờ năm tiếp theo Đảo Quế Sơn lại bị đưa vào khu quân sự. Lần tiếp theo bước chân lên đảo, đã là hai mươi năm sau…"¹⁸ Khi ông rời đi, ông không biết rằng lần này sẽ phải đợi hai mươi năm mới có thể bước lên mảnh đất đó lần nữa.

Năm 1975 tháng bảy, Ngô Mẫn Hiển viết bài văn xuôi mà sau này bị trích dẫn nhiều lần "Đảo Quế Sơn—Một hòn đảo sắp bị lãng quên", được tờ Trung Quốc Thời Báo phát hành trên trang Nhân Gian trong hai ngày¹⁶. Trong bài ông gần như là đang hét, thay thế cho những người dân đảo đang lưỡng lự nói ra lời: "Di dân đi! Di dân đi! Chúng ta còn giữ cái gì?" "Di dân đi! Di dân đi! Thế hệ này của chúng ta đã lạc hậu, nhưng con cái vẫn có thể kịp đó!"¹⁶ Tiêu đề bài viết của ông giống như một lời tiên tri—một hòn đảo sắp bị lãng quên.

Đến năm 1977 (năm Dân Quốc 66), vấn đề đã có kết cục. Bộ Dân Chính Tỉnh Đài Loan cấp trợ cấp vay vốn, xây dựng 106 căn hộ quốc gia ở Đại Khê Đầu Thành, cư dân tập thể chuyển vào, khu định cư an cư này gọi là "Khu Cộng Đồng Nhân Trạch". Cùng năm đó, Bộ Quốc Phòng chính thức phong tỏa đảo, đưa Đảo Quế Sơn vào danh sách khu quân sự¹⁷. Năm tiếp theo 1978, Quế Sơn Lý bị sáp nhập vào Đại Khê Lý, tên lý này biến mất khỏi bản đồ hành chính, cho đến năm 2001 ngày mùng một tháng bảy mới phục hồi¹⁹.

Tranh chấp then chốt nằm ở hai từ "bồi thường". Rất nhiều giới thiệu nói một cách nhẹ nhàng rằng chính phủ đã "định cư thích hợp" cho cư dân, nhưng khi khai triển chi tiết, cách nói này không thuyết phục. Cư dân nhận được là khoản vay, không phải tiền bồi thường: mỗi hộ 150.000 yuân, chia thành 16 năm trả cho Ngân Hàng Đài Loan²⁰. Đất của Tân Làng Nhân Trạch là chủ hộ tự chung tay mua lại²⁰. Nói cách khác, họ mất đi quê hương sinh sống từ lâu, nhận được là một khoản nợ phải trả, với một mảnh đất phải tự tiền mua.

Vấn đề sâu hơn nằm ở mảnh đất ban đầu trên đảo. Chủ tịch Hội Phát Triển Cộng Đồng Đảo Quế Sơn Tương Kim Minh từng nói một câu rất nặng nề: "Trước kia dù lại khờ đến mấy cũng không thể mua cho anh một tệ một bộ (chính phủ) được."²¹ Ông chỉ vào hợp đồng thời đó với "một tệ một bộ" thương lượng tịch thu. Giáo sư Đại học Thành Công, người Đảo Quế Sơn Lâm Tái Hưng nhớ lại trực tiếp hơn: "Sau này quân đội phá bỏ tất cả các ngôi nhà của chúng tôi, mọi thứ ở nhà đều không còn. Mọi người còn tự chế nhạo nói đó là người Quế Sơn khờ, không đi theo đuổi."²¹ "Người Quế Sơn khờ" ba chữ, là cách họ gọi chính mình, một loại tự chế nhạo đắng cay.

Giáo sư Khoa Địa Chính Đại học Chính Trị Tư Thế Vinh nói rõ nhất tính chất của chuyện này. Ông chỉ ra rằng mảnh đất Đảo Quế Sơn đã được nhà nước đại lý quản lý từ năm Dân Quốc 43, đến năm Dân Quốc 63 hoàn toàn không cần tịch thu lại. Ông đưa ra một bình luận: "Đảo Quế Sơn gặp phải không phải là tịch thu đất, mà là tịch đoạt đất."²¹ Tịch thu phải bồi thường, tịch đoạt không—một chữ khác nhau, là hai loại đối xử hoàn toàn khác nhau. Sau đó Viện Kiểm Sát can thiệp điều tra, công nhận quá trình tịch thu năm đó "thực sự có khiếm khuyết", đề nghị chính phủ xử lý²⁰. Một lần di dân, phải chờ mấy chục năm mới chờ được chính phủ thừa nhận có vấn đề.

Nếu sắp những câu nói này lại nhìn, sự thật của di dân sẽ lộ ra. Người trên bờ nói chính phủ định cư rất tốt; người từng sống trên đảo nói đó là phá bỏ nhà, đồ vật mất, đất lấy bằng một tệ một bộ. Cùng một lần di dân, hai ký ức. Cái được lưu truyền rộng rãi là phiên bản ấm áp "vì thế hệ tới phải chuyển", cái bị lãng quên là những chi tiết khó chịu như khoản vay, tự mua đất, tịch đoạt đất.

Hai mươi hai năm cấm kỵ: những khẩu pháo chỉ về bắc Nghi Lan

Sau khi phong tỏa năm 1977, Đảo Quế Sơn từ một ngôi làng đánh cá biến thành một pháo đài.

Phía quân sự quản lý là các binh sĩ của Lục Quân Lâm Dương Sư, ban đầu khoảng trên một trăm người đóng quân²². Lý do phong tỏa phải nói rõ, bởi vì có một phiên bản sai lệch được lưu hành, nói là để phòng chống quân Cộng xâm lược sau khi 1979 Mỹ-Trung đứt quan hệ. Thời gian không khớp—Mỹ-Trung đứt quan hệ xảy ra năm 1979, muộn hơn năm 1977 phong tỏa hai năm²². Bối cảnh thực sự là phòng thủ biển phía đông thời kỳ Chiến Tranh Lạnh: Đảo Quế Sơn kiểm soát chỗ chặn đầu ngoài khơi Đồng bằng Lâm Dương, là một quân cờ trên tuyến phòng thủ bờ biển phía đông Đài Loan.

Quy mô công trình quân sự trên đảo không nhỏ. Theo hồ sơ chính thức của Công ty Phát Thanh Công Cộng, toàn bộ đường hầm quân sự dài tám trăm mét, hầm chính cao ba phẩy năm mét, rộng ba mét, hầm phụ một phẩy chín nhân một phẩy chín mét²³. Bố trí lực lượng sẽ chiến đấu có ba khẩu pháo cao 90, bốn khẩu pháo cao 40, thêm một vị trí máy súng²³. Ở cuối hầm chính còn để lại một khẩu pháo bỏ không phải là M1A1 kiểu 90 mm, mắc với khung pháo M3, là pháo phòng thủ bờ biển, được viện trợ Mỹ gửi đến năm 1953, năm 1979 mới thay bằng pháo nhanh 35 của Thụy Sĩ²³. Cần lưu ý một điểm, một số tài liệu viết khẩu pháo này thành "pháo M190 mm", đó là lỗi dàn trang, cách viết đúng là pháo M1A1 kiểu 90 mm²³. Đường hầm cũng không phải được đào khi phong tỏa, từ 1979 đến 1983 mới lần lượt được khoan, hiện nay mở cửa tham quan khoảng hai trăm mét²³. Hè đường hầm mát mẻ dễ chịu, quân đội đặt cho nó một biệt danh là "máy lạnh Quế Sơn"²³.

Tàn tích pháo đài trong hầm. Trong hai mươi hai năm phong tỏa đó, những khẩu pháo trên đảo chỉ về hướng nào, là bắc Nghi Lan. (lienyuan lee／Wikimedia Commons，CC BY 3.0)

Cái khiến người ta thú vị nhất là hướng của khẩu pháo. Những khẩu pháo này chỉ về phía bắc Nghi Lan, đây là thiết kế mạng chéo lửa: nếu như kẻ thù đổ bộ, lực lượng trên đảo có thể hình thành cuộc tấn công kìm kẹp với tuyến phòng thủ trên bờ²⁴. Nói cách khác, trong hai mươi hai năm đó, người dân Nghi Lan trên bờ nhìn Đảo Quế Sơn mỗi ngày, khẩu pháo trên đảo cũng chỉ về phía họ mỗi ngày.

Đối với người Nghi Lan, hai mươi hai năm này là thời kỳ "nhìn thấy nhưng không lên được" nhất cụ thể. Đảo Quế Sơn ở đó, mỗi ngày từ Đồng bằng Lâm Dương nhìn thấy rõ ràng, nhưng là vùng cấm, ngay cả tiếp cận cũng không được. Số lượng quân đội giảm dần theo thời gian lỏng lẻo: từ ban đầu trên một trăm người, cho đến chiều trước khi mở cửa khoảng bốn mươi người, đến bây giờ Cơ Quan Bảo Vệ Bờ Biển chỉ còn khoảng tám người đóng quân²⁴. Những người canh giữ một hòn đảo, từ một tiểu đội lực lượng bớt xuống một tốp.

Vùng cấm cũng có màu xám của nó. Phía đông bắc Đảo Quế Sơn có một vách đá dựng đứng bị nước biển ăn mòn thành hình bán nguyệt, từ biển nhìn giống cặp kính mắt, gọi là "Kính Mắt Hang", là một trong Tám cảnh Quế Sơn, bên trong còn có đá vôi ²⁵. Theo cách nói của Ban Quản Lý Góc Đông Bắc, cái hang này địa hình phức tạp, địa điểm ẩn dật, năm thập niên 70 của Dân Quốc ngư dân hai bờ biển sẽ chọn đêm tối mờ mịt, vào buổi tối lén lút buôn lậu ở vùng biển xung quanh, nơi đó vì vậy bị đùa cợt gọi là "Chợ Đêm Quế Sơn"²⁵. Một hòn đảo bị quân đội phong tỏa không cho người lại gần, nhưng chân đảo của biển lại là một chợ đen mở bán vào ban đêm. Tháng mười một năm 2021, phía trên Kính Mắt Hangcó một lượng lớn đá rơi sập, gần như hoàn toàn chặn lại miệng hang, nhân viên giải thích trên du thuyền ngắm cá voi nói đó là lần đầu tiên họ thấy lượng đá rơi lớn như vậy; Nghi Lan có mưa nhiều cộng với đá vụn núi lửa dễ phong hóa, hòn đảo này thậm chí không giữ được những kỳ quan của chính nó²⁶.

Kính Mắt Hang, một trong Tám cảnh Quế Sơn. Những năm 70 của Dân Quốc, vùng này từng là "Chợ Đêm Quế Sơn" buôn lậu vào buổi tối giữa ngư dân hai bờ; năm 2021 đá sập, gần như chặn chết miệng hang. (Peellden／Wikimedia Commons，CC BY-SA 3.0)

Lên đảo lại: khu quân sự biến thành công viên sinh thái biển

Sau khi dỡ bỏ thiết quân luật năm 1987, tiếng nói yêu cầu mở cửa Đảo Quế Sơn từ từ nổi lên. Ngày 22 tháng 12 năm 1999 Viện Hành Pháp công bố mở cửa một phần, ngày 1 tháng 8 năm 2000 chính thức mở cửa cho du lịch, Đảo Quế Sơn được đưa vào Khu Danh Lam Cảnh Sắc Quốc Gia Góc Đông Bắc và Bờ Biển Nghi Lan, định vị là "công viên sinh thái biển"²⁷. Hòn đảo bị phong tỏa hai mươi hai năm, cuối cùng lại mở cửa với con người.

Nhưng mở cửa không bằng mở rộng. Việc lên đảo từ ban đầu đã có kiểm soát tổng lượng, và hạn mức từng năm được nới lỏng: năm 2000 mỗi ngày 250 người, năm 2002 350 người, năm 2005 400 người, cho đến bây giờ mỗi ngày tối đa 1800 người, chia thành bốn ca, mỗi ca 450 người²⁷. Trong đó thứ tư chỉ mở 500 người, và chỉ giới hạn mục đích học thuật²⁷. Đỉnh cao nhất của đảo 401, từ năm 2018 trở đi có thêm hạn chế, mỗi ngày chỉ cho một trăm người lên, và chỉ giới hạn buổi sáng²⁷. Thời gian mở cửa là mỗi năm từ ngày 1 tháng 3 đến ngày 30 tháng 11, muốn lên đảo phải đăng ký trực tuyến với Ban Quản Lý Góc Đông Bắc trước 20 ngày, lệ phí cơ bản 100 yuân²⁷.

Thoạt tiên nói rõ tên "401" cao này. Nó thường bị hiểu nhầm là cao 401 mét, hoặc số cao điểm 401 do quân đội đặt tên, thực ra Đảo Quế Sơn cao điểm mai rùa cao nhất cao độ gốc là 398 mét, cộng thêm hai tầng bục vọng cảnh xây sau mới đủ 401²⁸. Một con số bị du khách ghi nhớ, thực ra là địa hình gốc cộng với công trình nhân tạo.

Hình thức du lịch được yêu thích nhất sau khi mở cửa là ngắm cá voi. Khu vực biển xung quanh Đảo Quế Sơn có nhiều cá voi và cá heo, là vì dòng Kurosio chảy qua cạnh mục lục tạo thành dòng nước chảy lên, mang dinh dưỡng từ sâu đưa lên²⁹. Cần sửa một cách nói phổ biến: rất nhiều tài liệu quảng cáo viết thành "Kurosio gặp dòng Oyashio", nhưng dòng Oyashio thực sự không chảy đến vùng biển này, còn "dòng Qing" thì là từ do các công ty du lịch tự tạo²⁹. Bảo tàng Lâm Dương liệt kê chính những loài cá voi và cá heo là cá bay nước mũi dài, cá heo mũi chai, cá voi hổ nhỏ, cá voi hổ giả, cá voi thực v.v năm loài²⁹. Còn những loài công ty thường tuyên bố "mười bảy loài cá voi và cá heo" với "tỷ lệ phát hiện trên chín mươi phần trăm", cái trước không có danh sách học thuật một tay nào chứng minh, là tập hợp tiếp thị, cái sau cũng là công ty tuyên bố, khi đọc cần phải giảm giá²⁹. Còn một chuyện đáng lưu ý: nơi khởi nguyên thực sự của du lịch ngắm cá voi thương mại Đài Loan là Cảng Thạch Thềm ở Hoa Liên, tháng 7 năm 1997 "Tàu Cá Voi Hải" khởi hành đầu tiên; cảng Vô Thạch là cùng năm được tỉnh khuyến khích mới khởi động, quy mô hóa đi kèm với mở cửa đảo năm 2000³⁰.

Sinh thái đất liền cũng chẳng kém phần hấp dẫn. Dọc theo đường bộ chu vi Hồ Quế Đuôi, có "rừng sú dương (Borassus) tự nhiên nguyên sinh toàn Đài Loan duy nhất" được cơ quan chính thức công nhận³¹. Trên đảo còn sống dơi cáo Đài Loan—phân loài đặc hữu Đài Loan, gần như tuyệt chủng là động vật được bảo vệ, là dơi có kích thước lớn nhất Đài Loan, sải cánh lên đến một mét³². Tiến sĩ Trần Tương Phồn xung quanh năm 2009 phát hiện khoảng hai mươi con nhóm nhỏ trên đảo, năm 2019 quan sát vẫn duy trì khoảng hai mươi con, và đã sinh sản được nhiều thế hệ³². Loài dơi này trước đây sống chủ yếu ở Đảo Xanh, vì phát triển mà số lượng giảm sút, Đảo Quế Sơn trở thành nơi trú ẩn quan trọng của chúng. Phong tỏa hai mươi hai năm con người không thể vào, tình cờ bảo toàn lại một khu sinh sản cho những loài sinh vật này. Để quân sự làm trống một hòn đảo, cuối cùng lại nuôi dạy nên một thiên đường sinh thái.

Chính Hồ Quế Đuôi cũng có câu chuyện. Nó ban đầu là hồ nước ngọt, cư dân từng dẫn nước mặn vào để xây cảng cá, nhưng đê bao xây nhiều lần bị gió bãothổi đổ, bây giờ nước hồ vừa mặn vừa ngọt³¹. Thanh cồn cát bên hồ sẽ đung đưa theo gió mùa nam bắc, chính là "Linh Rùa Bẩy Đuôi" trong Tám cảnh Quế Sơn.

Hồ Quế Đuôi hiện nay nước vừa mặn vừa ngọt, dọc đường bộ chu vi hồ là rừng sú dương tự nhiên toàn Đài Loan duy nhất. (lienyuan lee／Wikimedia Commons，CC BY 3.0)

Quế Đuôi còn có một ngọn hải đăng, nhưng lịch sử của nó giống hòn đảo này, là một chỗ trống không thể tra cứu. Khi lật lại danh sách ba mươi sáu ngọn hải đăng chính thức được quản lý của Bộ Giao thông Vận tải, không thấy Đảo Quế Sơn; trong bản đồ phân bố hải đăng Đài Loan thời kỳ Nhật trị, cũng không tìm thấy³³. Nó thực sự ở đó, chụp được từ biển, nhưng như một ngọn hải đăng không có hộ khẩu: khi nào xây, hiện nay thuộc về ai, công khai tài liệu đều tra cứu không được, khả năng cao nhất là quân sự tự xây công trình định hướng trong hai mươi hai năm phong tỏa³³. Ngay cả một ngọn hải đăng trên đảo, cũng mang theo lịch sử thời kỳ khu quân sự mà không ai nói được rõ.

Địa lý nỗi nhớ: truyền thuyết, biểu tượng tỉnh, và một tượng Ma Tổ cao chín phẩy tám mét

Đảo Quế Sơn không chỉ là một hòn đảo về địa lý, nó đã lâu rồi lớn lên trong tưởng tượng tập thể của người Nghi Lan, biến thành một biểu tượng.

Cách nói cổ xưa nhất gọi là "Quế Xà Bả Hải Khẩu" (rùa và rắn giữ miệng biển). Đây là quan điểm phong thủy người Hán, khoảng hai trăm năm trước bìa chí Gà Má Lan đã có ghi chép[^30]: truyền thuyết Thiên Thực Thượng Đế ban đầu là thợ giết mổ, khi tu tập ascend trời xé bụng bỏ ra, nội tạng hóa thành hai vị thần tướng rùa, rắn; rùa chính là Đảo Quế Sơn, rắn là bờ biển từ Đầu Thành đến Vô Vĩ Bàng, cả hai cùng bảo vệ miệng biển Lâm Dương³⁴. Một hòn đảo với một thanh cồn cát, được tưởng tượng thành hai vị thần tướng canh cửa.

Một câu chuyện được lưu truyền rộng rãi hơn, là "Công chúa Gà Má Lan và Tướng Quế". Ở đây phải nói rõ một chuyện quan trọng: câu chuyện này không phải thần thoại gốc của dân tộc Gà Má Lan, mà là sáng tác văn học của nhà văn Ngô Mẫn Hiển năm 1975³⁵. Ban Đánh Giá Văn Hóa Bảo Tàng Lâm Dương viết bằng chữ đen trên nền trắng, đây là "truyền thuyết sáng tác" của Ngô Mẫn Hiển³⁵. Câu chuyện nói rằng công chúa Lạc Hải vương Gà Má Lan yêu và Tướng Quế bất chấp, thoát khỏi cung Lạc Hải sinh con, Lạc Hải Vương giận dữ gây lũ lụt, cha con hóa thành hai hòn đảo, công chúa hóa thành Đồng bằng Lâm Dương³⁵. Sáng tác này sau đó được lưu truyền rộng rãi, còn được dùng làm cơ sở cho sách tranh, kịch thiếu nhi, bản nhạc quốc nhạc, nhiều người tưởng rằng đó là truyền thuyết gốc của nguyên cư dân từng ngàn năm nay. Một câu chuyện nhà văn viết năm 1975, nửa thế kỷ sau trở thành "truyền thuyết cổ xưa" trong ký ức tập thể, chuyện này đáng để suy tư.

Vị thế của Đảo Quế Sơn khi biểu tượng Lâm Dương, có giấy tờ chính thức chứng thực. Tám cảnh Lâm Dương là do uỷ phán Gà Má Lan Ô Trúc Phương chọn lựa vào năm Đạo Quang thứ năm (1825), "Quế Sơn Triều Nhật" nằm trong danh sách cảnh cũ thứ nhất³⁶. Ô Trúc Phương còn viết thơ cho nó: "Mở đỉnh cao bắc nửa trời ngang, vây bao biển sóng giống gương sáng. Một chiếc lá buồm dưới núi qua, nhìn xa mặt trời đỏ sóng xanh sanh."³⁶ Hòn đảo này khi mặt tiền Nghi Lan, đã khi được hai trăm năm.

Thậm chí biểu tượng tỉnh cũng liên quan đến nó, còn ẩn chứa một chi tiết thú vị. Từ Đồng bằng Lâm Dương nhìn ra, đầu rùa thực ra chỉ về phía đông, nhìn giống chỉ sang phải; nhưng trên biểu tượng tỉnh Nghi Lan đầu rùa lại chỉ sang trái³⁷. Đây là thiết kế khi Lưu Thủ Thành làm chủ tịch tỉnh, lấy là ấn tượng khi người con trai rời xa đi trở lại, lái xe vào thành Thạch Thành, lần đầu tiên nhìn thấy Đảo Quế Sơn khi đầu rùa chỉ sang trái³⁷. Nhà thiết kế chọn ấn tượng của người con xa nhà lúc trở lại, mà để hướng địa lý chính xác qua một bên—biểu tượng tỉnh tự nó là một quyết định về việc về nhà.

Tình yêu của người Nghi Lan với hòn đảo này, còn viết vào những câu tục ngữ thời tiết. "Quế Sơn đội mũ, nước lớn xôi xao" "Quế Sơn cái đầu, mưa to lúc nào cũng tới", nhìn đầu Đảo Quế Sơn có hay không phủ mây, là biết có hay không phải mang ô². Nếu thanh cồn cát quế đuôi đứt thành hai nửa, già làm nói đó là bão sắp tới². Một hòn đảo, cùng lúc là địa chỉ, là truyền thuyết, là đài khí tượng.

Nhưng đối với người dân thực sự sống trên đảo, biểu tượng cuối cùng không thể thay thế cái nhà không thể quay về. Tháng 1 năm 2016, những người dân Đảo Quế Sơn đã chuyển đến khu cộng đồng Nhân Trạch Đầu Thành (tức là Quế Sơn Lý phục hồi sau này), đã lập một tượng Ma Tổ bằng đá granite cao chín phẩy tám mét, kinh phí hơn 13 triệu yuân³⁸. Tượng Ma Tổ ban đầu ở trên Công Lan Miếu của đảo, năm Showa thứ mười sáu được mời từ một chiếc tàu vô chủ, những người dân đảo lấy tinh thần của Ngài đón lại cạnh bên. Vì không thể quay lại miếu trên đảo, thì sắp xếp trên bờ thay thế thần, cũng thay thế chính họ, lập lại một cái nhà.

Kết thúc: Đảo vẫn còn, nhưng những người nhớ đảo sắp không còn

Quay trở lại với cụ bà họ Hoàng kia.

Hoàng Trần Dục nói qua một câu, nói đến cùng cùng mối quan hệ giữa hòn đảo và con người: "Người Quế Sơn không có hòn đảo này thì không được!"¹ Câu này nghe giống như nói Đảo Quế Sơn không thể không có người, thực ra ngược lại mới là sự thật—là người Quế Sơn không thể không có hòn đảo này. Đảo không cần người mà vẫn sống được, hồ dung nham vẫn chảy dưới lòng đất, những lỗ khí lưu huỳnh vẫn khí hóa, cua quế kỳ lạ vẫn ăn những động vật nổi chết bên cạnh suối nước nóng một trăm độ, dơi cáo vẫn sinh sản, toàn bộ hòn đảo mỗi năm di chuyển ba phẩy ba cm về phía đông nam. Là con người rời không được đảo, không phải đảo rời không được con người.

Bài báo của tỉnh Nghi Lan viết Đảo Quế Sơn là "địa chỉ duy nhất sẽ không bị thay đổi" trên Đồng bằng Lâm Dương, đó là quan điểm từ trên bờ, là bền vĩnh về địa lý. Nhưng từ quan điểm người dân đảo nhìn, bền vĩnh là một chuyện khác còn khó chịu hơn: hòn đảo sẽ lúc nào cũng ở đó, sẽ luôn được người Nghi Lan dùng làm hướng nhà, sẽ lúc nào cũng là tiếng "sắp về nhà rồi" khi thoát khỏi hầm Tuyết Sơn; nhưng những người từng sống trên đó, biết tổ chức ngũ tháng nửa phải mời bao nhiêu ngày kịch hát dân ca, nhớ Công Lan Miếu thay đổi thần khi nào, những người này đang từng người từng người già đi.

Thế hệ tiếp theo nhớ, đa số đã là bà của con cái, không phải đôi chân từng đi bước trên. Những đêm không nước không điện, sợ hãi em bé vừa sinh ra rồi chết, sự chờ đợi khi tàu đánh cá ra khơi một trăm ngày mới về, mảnh đất bị lấy bằng một tệ một bộ, những chi tiết này khi thế hệ Hoàng Trần Dục này trôi đi, đang từ ký ức tay hai thành truyền thuật tay hai, rồi thành khoảng trống mà không ai nhớ.

Ngô Mẫn Hiển năm 1975 đặt tiêu đề cho hòn đảo này là "một hòn đảo sắp bị lãng quên". Nửa thế kỷ qua, ông đoán đúng nửa, cũng đoán sai nửa. Đảo Quế Sơn không bị lãng quên—nó trở thành cảnh đầu của Tám cảnh Lâm Dương, trở thành biểu tượng tỉnh, trở thành cảnh điểm du khách hàng ngàn người mỗi ngày muốn xổ số được lên, trở thành tượng Ma Tổ cao chín phẩy tám mét. Cái được nhớ là cảnh vật và truyền thuyết. Cái bị lãng quên, là những người sống trên đó.

Lần tiếp theo bạn lái xe về Nghi Lan, thoát khỏi hầm Tuyết Sơn, nhìn sang trái thấy hòn đảo hình con rùa trên biển, có thể nhớ: dưới địa chỉ "sắp về nhà rồi" đó, nó vẫn là nhà của bảy trăm mấy người trước kia, là nơi mà bà Hoàng Trần Dục mỗi đêm vẫn mơ thấy. Hòn đảo sẽ lúc nào cũng ở đó, nhưng những người nhớ điều này, sẽ không.

Đọc thêm

• [Nghi Lan](/geography/Nghi Lan) — tỉnh nơi Đảo Quế Sơn thuộc, lịch sử Đồng bằng Lâm Dương lựa chọn hai lần ở thời điểm then chốt, dùng Đảo Quế Sơn làm "địa chỉ không thay đổi"
• Hình dạng bờ biển Đài Loan và Cảnh quan biển — vị trí núi lửa Đảo Quế Sơn, suối nước nóng biển, dòng nước chảy lên trong cảnh quan biển Đài Loan
• Cá voi và cá heo của Đài Loan — sinh thái cá voi cá heo được Kurosio mang tới, và bối cảnh du lịch ngắm cá voi thương mại Đài Loan khởi nguyên từ cảng Thạch Thềm Hoa Liên
• Di dân và văn hóa biển — chủ đề chung của khu dân cư ngoài khơi Đài Loan, đức tin của làng cá, và lịch sử di dân
• Nhà giam Đảo Xanh — cùng như một nơi khác được quân sự hóa, từ khu cấm đến mở cửa của lịch sử khác

Nguồn ảnh

Tất cả hình ảnh bài viết này được lấy từ Wikimedia Commons — Category:Gueishan Island, xác nhận tác giả và giấy phép từng tệp, đã xóa EXIF/GPS và chuyển thành WebP:

• Anh hùng toàn đảo: Ạt Nhĩ Tắc Tư / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
• Biển sữa: Ping an Chang / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
• Đầu rùa: Peellden / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
• Phổ Đà Nham: Outlookxp / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
• Pháo đài quân sự: lienyuan lee / Wikimedia Commons — CC BY 3.0
• Hồ Quế Đuôi: lienyuan lee / Wikimedia Commons — CC BY 3.0
• Mẫu vật cua quế kỳ lạ: SSR2000 / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
• Kính Mắt Hang(biển xói): Peellden / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0

Tài liệu tham khảo