30 giây tóm tắt: Văn hóa trà Đài Loan trải qua ba lần chuyển đổi đáng ngạ cức: Vào những năm 1930, bị loại ra khỏi Hiệp ước sản lượng trà quốc tế nên bất ngờ bùng nổ, khối lượng xuất khẩu tăng từ 3,29 triệu kg lên 5,8 triệu kg; Những năm 1980, một ly trà bọt đá chuyển đổi lại văn hóa uống trà; Năm 1987, thêm “món ăn nhỏ” bột trân vào trà sữa đá, cuối cùng trở thành biểu tượng sức mạnh mềm của Đài Loan chinh phục toàn thế giới.
Năm 1934, khi Ấn Độ, Sri Lanka và các cường quốc trà lớn ký kết Hiệp ước sản lượng trà quốc tế, không ai ngờ rằng hòn đảo bị loại ra khỏi danh sách — Đài Loan — sẽ bắt đầu mở ra thời kỳ hoàng kim rự rỡ nhất trong lịch sử ngành trà.
Năm đó, khối lượng xuất khẩu trà Đài Loan đạt 3,29 triệu kg, cùng cạnh trà Baozhong và trà hoa. Đến năm 1937, con số này tăng vọt lên 5,8 triệu kg, chiếm 52% tổng khối lượng xuất khẩu. Trà Đài Loan không chỉ thống lĩnh châu Á, mà còn lan tỏa tới thành phố Copenhagen, Đan Mạch — cách đó 8.800 km.
Một quốc gia trà bị lã quên, như thế nào tìm thấy cơ hội trong sự hạn chế?
Câu chuyện bắt đầu từ một nhà thương nhân Nhật Bản.
Đổi mới bị từ chối: Từ Siberia tới châu Âu
Năm 1906, Đài Loan bắt đầu xuất khẩu lô trà đỏ đầu tiên tới Nga. Thú vị là, loại trà này giống như “nén gạch đỏ” mà chúng ta khó tưởng tượng ngày nay — trà được nén thành gạch để dễ dàng vận chuyển xa tới Siberia.
Người lãnh đạo là Katsuragi Sanetora, một nhà thương nhân có tính nhân văn mạnh mẽ nhất thời kỳ Meiji. Nhà thương nhân sinh ra ở Kumamoto này học cách pha trà đỏ khi còn trẻ, đặc biệt đến Hàn Quốc để học kỹ thuật nén trà, thậm chí mở cửa hàng trà tại Siberia. Nhưng cuộc cách mệnh tháng Mười năm 1917 ở Nga đã thay đổi mọi thứ — nhu cầu trà đỏ đột ngột giảm, và gia đoạn xuất khẩu trà đỏ đầu tiên của Đài Loan dần kết thúc.
Chính phủ Nhật không bỏ cuộc, quyết định hướng tới thị trường châu Âu. Nhưng trà lá nhỏ của Đài Loan chưa đủ mạnh, không thể đáp ứng được phong cách uống trà ở châu Âu do Anh dẫn dắt (phụ thêm đường và sữa). Năm 1925, Công ty Mitsui & Co. mang đến cây trà Assam lớn từ Ấn Độ, và Đài Loan cuối cùng cũng có được trà đỏ thực sự “lá lớn”.
Cơ hội đến bất ngờ.
Kỷ nguyên hoàng kim bất ngờ: Con cá chép lót trong hiệp ước sản lượng
Năm 1930, toàn thế giới sản xuất quá nhiều trà, giá trà đỏ sụp đổ. Các nước sản xuất trà đỏ như Ấn Độ, Sri Lanka ký kết Hiệp ước sản lượng trà quốc tế, quy định sản lượng và xuất khẩu từ năm 1933 đến năm 1940.
Nhưng Đài Loan bị loại ra khỏi hiệp ước — quyết định dường như bi marginalize này lại trở thành cơ hội lớn nhất cho ngành trà Đài Loan.
Khi các nước sản xuất khác buộc phải giảm sản lượng, Đài Loan lại có thể tập trệp tối đa.
Người được gọi là “người bảo vệ trà Đài Loan” — Shōichi Arai — đến Yuchi năm 1936, thành lập Viện nghiên cứu trung tâm Yuchi. Ông xây dựng một nhà máy chế trà kiểu Sri Lanka lớn theo tiêu chuẩn công nghiệp hóa, diện tích sản xuất trà Yuchi lên tới mức lịch sử cao nhất là 3.000 ha.
Trong thời gian này, thị trấn Yuchi trở thành quê hương của trà Đài Loan. Ngoài Yuchi, Hsinchu Khuangshan cũng trở thành trung tâm sản xuất trà.
Từ xuất khẩu sang nội địa: Mốc quyết định năm 1975
Năm 1975 là mốc quyết định trong lịch sử ngành trà Đài Loan. Khủng hoảng năng lượng toàn cầu kết hợp với sự tăng giá của đồng Đài Loan đã làm gián đoạn xuất khẩu trà. Sở Nông nghiệp quyết định suy nghĩ: Làm sao để người Đài Loan uống trà?
Thực ra, người Đài Loan không uống trà nhiều lắm.
Nước ngọt và cà phê trở thành đồ uống phổ thông của người dân trước trà. Chỉ có người giàu mới có thói quen uống trà. Sở Nông nghiệp quyết định nhấn mạnh lợi ích sức khỏe, phát hiện ra nghiên cứu nước ngoài cho thấy trà tốt hơn cà phé về sức khỏe, nên năm 1975 tổ chức họp báo để thúc đẩy mối quan hệ giữa trà và sức khỏe.
Cũng trong năm, cuộc thi trà Đài Loan lần đầu tiên sau giải giải phóng — cuộc thi trà Baozhong ở Sinjhuang — được tổ chức. Năm 1982, quy định quản lý sản xuất trà bị bỏ đi, và nông dân Đài Loan có thể “sản xuất, chế biến và bán hàng” tự do.
Cuộc thi và sự cạnh tranh thương hiệu đã thúc đẩy sự tiến bộ vượt bức trong kỹ thuật sản xuất trà hoa của Đài Loan.
Những năm 1980, thị trường chứng khoán Đài Loan vượt 10.000 điểm, vào thời kỳ “tiền bạc thế nào”. Các cửa hàng trà như sau mưa nảy mầm, trở thành nơi để chơi bài, họp mặt, hẹn hò. Các cửa hàng như Sinjhua Teahouse ở Đài Bắc, Yangxiang Tea House ở Đài Trung (tiền thân là Spring Water Hall) đều được thành lập trong thời gian này.
Cách mạng đồ uống lạnh: Từ trà bọt đá tới trà sữa trân châu
Năm 1983, một thí nghiệm thay đổi văn hóa uống trà của Đài Loan.
Người sáng lập Spring Water Hall — Liu Hanjie — từng thấy kỹ thuật pha cà phé đá ở Nhật Bản. Vào mùa hè, ông yêu cầu nhân viên cho đá vào trà, nhưng bị từ chối: “Không ai uống trà đá!”
Trở lại Đài Loan, Liu Hanjie mua một máy khuấy, cho trà, đường thốt nghĩa và đá vào khuấy. Với nhiệt độ 4°C, hương vị trà thoang thoảng lan tỏa, lớp bọt đặc trưng tăng thêm cảm giác miệng — “trà bọt đá” ra đời.
Nhưng cuộc cách mạng thực sự chỉ mới bắt đầu.
Năm 1987, người quản lý cửa hàng Spring Water Hall lúc bấy giờ — Lin Xiuxue — trong một lần làm việc, thử cho “bột trân” vào ly trà sữa đá. Sự kết hợp giữa món ăn nhỏ dân dã của Đài Loan và trà sữa thơm ngon không chỉ phá vỡ ranh giới giữa “đồ uống” và “món ăn nhỏ”, mà còn được đón nhận rất tốt sau khi thử nghiệm.
Tỷ lệ vàng “7:2:1” của Spring Water Hall — trà, đá, bọt — trở thành công thức chuẩn cho trà sữa trân châu.
Thú vị là, quán trà Hanshi ở Tainan cũng tự kiểm soát việc phát minh trà sữa trân châu, và hai bên tranh chấp với nhau trong một thời gian dài. Tòa án cuối cùng quyết định rằng trà sữa trân châu là đồ uống mới, không cần phải tranh giành “người sáng tạo”.
Đế chế uống trà sau phía sau con số
Ngày nay, quy mô ngành công nghiệp đồ uống tự pha của Đài Loan thật hoành tráng:
- Doanh thu đồ uống tự pha năm 2024: 13,313 tỷ đồng, lịch sử mới
- Số lượng cửa hàng đồ uống tự pha trên toàn đảo: 16.070 cửa hàng, chiếm 57% tổng số cửa hàng đồ uống
- Tốc độ mở rộng: Trung bình 40 cửa hàng mới mỗi tháng
- Lượng tiêu thụ trung bình của mỗi người dân Đài Loan: khoảng 107,504 triệu ly (tính theo 50 đồng mỗi ly)
Người dân ở Đài Trung tiêu thụ đồ uống tự pha đặc biệt ấn tượng — so với dân số thực tế, mức tiêu thụ vượt mức đáng kể.
Về giới tính, ở mọi lứa tuổi, phụ nữ tiêu thụ nhiều hơn nam giới, trong đó nhóm phụ nữ 25–34 tuổi chiếm khoảng 20% tổng tiêu thụ. Về độ ngọt, hơn một nửa khách hàng chọn đường nhẹ, sau đó là không đường (39.7%).
Chinh phục thế giới: Từ Đài Trung tới toàn cầu
Ly trà sữa trân châu của Spring Water Hall hiện nay bán được hơn 2 triệu ly mỗi năm. Nhưng điều quan trọng hơn, ly trà sữa thêm “món ăn nhỏ” này đã trở thành sức mạnh mềm của Đài Loan để chinh phục toàn thế giới.
Năm 2020, Đài Loan sở hữu hơn 15.000 cửa hàng đồ uống tự pha, là khu vực có mật độ cao nhất thế giới.
Các thương hiệu đồ uống tự pha của Đài Loan như 50 Lan, CoCo Day, Qing Xin Fushun nhanh chóng mở rộng sang nước ngoài, xâm nhập vào các thị trường Đông Nam Á, châu Âu và châu Mỹ. Trà sữa trân châu không chỉ là sản phẩm đặc trưng lâu đời của Spring Water Hall, mà còng là cột mốc quan trọng trong việc lan tỏa văn hóa uống trà tới toàn thế giới.
Thị trường đồ uống tự pha toàn cầu ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương đạt 1,14 tỷ USD vào năm 2024, trong đó Việt Nam và Đài Loan dự kiến sẽ có doanh số bán hàng lớn nhất. Thị trường Trung Quốc tăng gần năm lần kể từ đầu những năm 2020.
Từ Formosa Oolong tới Bubble Tea
Nhìn lại 150 năm lịch sử ngành trà, văn hóa trà Đài Loan thể hiện sự thích ứng đáng ngạ cức và tinh thần đổi mới.
Năm 1869, thương nhân Anh John Dodd lần đầu vận chuyển 210.000 pound “Formosa Oolong” từ Dadaowan tới New York. Không ai ngờ rằng, hòn đảo đẹp — được gọi là “Formosa” — sẽ dùng một ly trà sữa trân châu để chinh phục thế giới một thế kỷ sau.
Sự bền vững thực sự không nằm ở việc giữ gìn truyền thống, mà ở việc liên tục định nghĩa lại ý nghĩa của truyền thống.
Bí quyết thành công của văn hóa trà Đài Loan, có lẽ nằm ở triết lý “giữ gìn cốt lõi, linh hoạt ở biên giới”. Từ nghệ thuật uống trà cổ truyền đến văn hóa đồ uống tự pha hiện đại, từ “Formosa Oolong” tới “Bubble Tea”, Đài Loan luôn tìm được sự cân bằng giữa truyền thống và đổi mới.
Đây không chỉ là câu chuyện của một ly trà, mà là câu chuyện của một hòn đảo cách giữ bản sắc văn hóa trong cơn sóng toàn cầu hóa, đồng thời dùng sự đổi mới để chinh phục thế giới.
Nguồn ảnh
- Hero：Bao bì trà hoa Formosa của Jacksons of Piccadilly ở Anh, ảnh chụp bởi Joost J. Bakker Ijmuiden，Wikimedia Commons，CC BY 2.0。
Tài liệu tham khảo
- Lộ trình lịch sử trà Đài Loan - Trường Dạy Trà
- Sự phát minh trà sữa trân châu - Trang web chính thức Spring Water Hall
- Số liệu lộ diện cơn sốt đồ uống tự pha khắp Đài Loan - LnData
- Chứng kiến sự biến đổi kinh tế Đài Loan: Di sản “vàng trà” trong phát triển ngành trà - Nông thông
- Trà Đài Loan - Wikipedia