Cảnh quan âm thanh Đài Loan: Âm nhạc cổ điển của xe rác, tiếng chim kêu trên tàu điện ngầm, và một hòn đảo chỉ được nghe thấy mà ít ai lắng nghe

Sáu giờ rưỡi chiều, một giai điệu piano vang lên từ xa đến gần ở cuối con hẻm. Đó có thể là bản "Für Elise" của Beethoven, hoặc bản "Ave Maria" của nhà soạn nhạc Ba Lan. Bạn sẽ không dừng lại để nghĩ "đây là nhạc cổ điển", bạn chỉ sẽ gác công việc đang làm, cầm túi rác lao xuống cầu thang—đây là chiếc đồng hồ báo thức đô thị đúng giờ nhất của toàn Đài Loan. Đối với người dân ở hầu hết các quốc gia, xe rác là tiếng ồn; đối với người dân Đài Loan, nó là một giai điệu mà cơ thể phản ứng trước cả bộ não.

Chúng ta hàng ngày đều "nghe thấy" hòn đảo này: nhạc cổ điển của xe rác, giai điệu khi vào ga tàu điện ngầm, tiếng rao bán ở chợ đêm, tiếng hô hào "đóng đậu" trong mùa bầu cử, tiếng ve kêu ngoài cửa sổ đêm hè. Nhưng chúng ta hiếm khi thực sự "lắng nghe" chúng. Bài viết này muốn đặt ra một câu hỏi do một nghiên cứu sinh về cảnh quan âm thanh đưa ra: Nếu nghiêm túc lắng nghe những âm thanh vốn bị coi là nền, thậm chí bị pháp luật xem là tiếng ồn, liệu chúng ta có nhận ra rằng mình đã luôn kiến tạo sự hiểu biết về Đài Loan bằng cách "nghe như thế nào" không?

Tóm tắt 30 giây: Cảnh quan âm thanh (soundscape) là trải nghiệm được kiến tạo bởi cách con người "lắng nghe", chứ không phải là một "môi trường âm thanh" khách quan. Người dân Đài Loan có hai thái độ hoàn toàn trái ngược với âm thanh: một bên dùng "Luật kiểm soát tiếng ồn" để xem âm thanh là thứ cần bị giảm bớt, loại bỏ; một bên lại có Phạm Khâm Huệ, Ngô Xán Trịnh, Lý Minh Tùng những người coi âm thanh là tài sản văn hóa cần được lắng nghe, bảo tồn và thiết kế. Điểm giao thoa sắc nét nhất xảy ra tại tàu điện ngầm Đài Bắc năm 2015: Trong cùng một năm, trong cùng một hệ thống, nhạc vào ga đã được Lôi Quang Hạ, Lý Hân Vân sáng tác thành tác phẩm nghệ thuật, nhưng âm thanh cảnh báo đóng cửa lại bị "phi nhạc hóa" và thay bằng tiếng chim kêu, bởi vì đối với người khiếm thị, việc "nghe rõ" quan trọng hơn là "hay".

Bạn nghĩ mình đang nghe thấy, thực chất bạn đang kiến tạo Đài Loan qua cách lắng nghe

Trước hết, hãy làm rõ một hiểu lầm rất phổ biến.

Khái niệm "cảnh quan âm thanh" thường bị gán cho nhà soạn nhạc người Canada R. Murray Schafer trong thế giới Hán ngữ, nói rằng ông là người phát minh ra nó. Đây thực chất là một sự nhầm lẫn đẹp đẽ. Bản thân Schafer đã nói rất rõ trong các cuộc phỏng vấn, từ "soundscape" không phải do ông tạo ra; ông ghi nhận công lao cho học giả quy hoạch đô thị Michael Southworth¹. Điều mà Schafer thực sự làm là chủ trì "Dự án Cảnh quan Âm thanh Thế giới" (World Soundscape Project) tại Đại học Simon Fraser vào cuối những năm 1960, xuất bản The Vancouver Soundscape năm 1973, và viết cuốn sách The Soundscape năm 1977, truyền bá một hệ thống phương pháp tiếp cận thế giới bằng thính giác². Ông là người quảng bá, chứ không phải nhà phát minh.

Trong phương pháp của Schafer, có một thuật ngữ đặc biệt phù hợp để hiểu Đài Loan, đó là dấu mốc âm thanh (soundmark)—một âm thanh độc đáo của một nơi nào đó, chỉ cần nghe là biết "tôi đang ở đây".

Điều này dẫn đến câu nói cốt lõi nhất của nghiên cứu sinh về cảnh quan âm thanh. Cảnh quan âm thanh không phải là sóng âm được micro thu lại, mà là trải nghiệm được kiến tạo bởi cách con người "lắng nghe". Cùng một đoạn nhạc xe rác, cục môi trường thì nghe thấy "đã đến lúc thực hiện nhiệm vụ thu gom", người nước ngoài mới đến Đài Loan nghe thấy "kỳ lạ sao có ai lại đặt đàn piano trên đường", còn người dân Đài Loan làm việc ở nơi khác rất lâu rồi về nhà tình cờ nghe được, lại cảm nhận trọn vẹn một tuổi thơ. Âm thanh là cùng một đoạn âm thanh, sự hiểu biết hoàn toàn khác nhau, sự khác biệt nằm ở cách mỗi người lắng nghe.

📝 Quan điểm biên tập: Chúng ta có thói quen coi âm thanh như "một phần của môi trường", cứ như nó tồn tại khách quan ở đó và không liên quan gì đến chúng ta. Nhưng nghiên cứu cảnh quan âm thanh đã lật ngược giả định này: dấu mốc âm thanh trở thành dấu mốc, không phải vì độ decibel lớn hay nghe có hay, mà là vì một nhóm người cùng học được "âm thanh này đại diện cho sự việc này". Nhạc xe rác ban đầu chỉ là tín hiệu của phương tiện giao thông ở Đức, khi vượt biển đến Đài Loan, lại bị nhiều thế hệ nghe thành sự đồng thuận chung rằng "đã đến lúc đổ rác". Âm thanh không thay đổi, người lắng nghe đã thay đổi. Đây cũng là lý do tại sao hiểu về Đài Loan có thể bắt đầu từ âm thanh: bạn nghe hiểu những âm thanh nào, tiết lộ liệu bạn có phải là người của nơi này hay không.

Một truyền thuyết "không thể tra cứu" lại trở thành đồng hồ báo thức đổ rác của toàn dân

Quay lại đoạn âm thanh tiêu biểu nhất.

Hai bản nhạc mà xe rác Đài Loan thường phát là Für Elise của Beethoven và Ave Maria của nhà soạn nhạc Ba Lan Tekla Bądarzewska-Baranowska, bản sau được xuất bản tại Warsaw năm 1856³. Một bản là tác phẩm nổi tiếng trong sách giáo khoa âm nhạc, một bản là tiểu phẩm salon thế kỷ 19, cả hai đều không được sáng tác để đổ rác, nhưng lại bị nghe thành cùng một tín hiệu ở Đài Loan.

Về việc tại sao hai bản nhạc này lại lên xe rác, câu trả lời hơi bất ngờ: Không ai thực sự biết. Mục "Xe rác" trên Wikipedia tiếng Trung ghi rất thẳng thắn rằng sự việc này "hiện tại vẫn còn nhiều lời đồn đoán, không thể tra cứu được"⁴. Phiên bản phổ biến nhất kể rằng Trưởng phòng Vệ sinh tỉnh Đài Loan lúc bấy giờ là Hứa Tử Thu đã nghe con gái tập piano và cho rằng giai điệu này có thể dùng để nhắc mọi người đổ rác; nhưng cũng có người nói nhân vật chính là bác sĩ y khoa đầu tiên của Đài Loan, Đỗ Thông Minh⁵. Con gái thực sự tập Ave Maria hay Für Elise, mỗi phiên bản lại kể khác nhau. Còn có một lời kể còn kém thú vị hơn: chiếc xe rác kín đầu tiên được nhập khẩu từ Đức vào những năm 1960 vốn đã tích hợp sẵn Für Elise, còn Ave Maria thì đến từ hộp nhạc EPSON của Nhật Bản được đưa vào Đài Loan⁵. Nói cách khác, giai điệu này có thể không phải do ai đó cố ý lựa chọn, mà chỉ là phụ kiện đi kèm với thiết bị nhập khẩu.

Các phiên bản này mâu thuẫn nhau, nhưng coi nó như một truyền thuyết thì lại là câu chuyện chân thật và hay hơn. Một truyền thuyết đô thị không có đáp án chuẩn mực, tự thân nó đã là bằng chứng sinh động nhất cho việc cảnh quan âm thanh được "kiến tạo tập thể": trọng tâm chưa bao giờ nằm ở đoạn sau, mà là hàng chục triệu người đều đồng ý rằng "nghe thấy cái này thì xuống lầu", còn ai nhấn nút đó trước lại không quá quan trọng.

Và hệ thống quản lý rác bằng nhạc này có hiệu quả đáng kinh ngạc. Tỷ lệ tái chế của Đài Loan lên tới 55%, là một trong những quốc gia có tỷ lệ tái chế cao nhất thế giới⁶. Đằng sau con số này là hành động hàng triệu người mỗi buổi chiều nghe tiếng đàn piano và mang rác đã phân loại ra khỏi nhà. Một bản nhạc "không thể tra cứu" lại nâng đỡ cả một hệ thống quản lý môi trường đẳng cấp thế giới.

Cùng một năm, cùng một hệ thống, âm thanh vừa được thẩm mỹ hóa vừa được chức năng hóa

Nếu nói xe rác là âm thanh mà người dân Đài Loan "bị động nghe thấy", thì tàu điện ngầm Đài Bắc lại là lần đầu tiên có ai cố ý thiết kế cách toàn bộ thành phố nên được lắng nghe.

Câu chuyện bắt đầu từ một nhà xã hội học. Nhạc vào ga của tàu điện ngầm Đài Bắc là kết quả của "Dự án Cảnh quan Âm thanh Đài Bắc", người khởi xướng là giáo sư xã hội học Lý Minh Tùng⁷. Kể từ năm 2015, dự án này dần được triển khai. Ý tưởng của Lý Minh Tùng rất rõ ràng: thông qua những giai điệu nghe thấy khi di chuyển này, hành khách sẽ "kiến tạo nên đặc trưng đô thị, ký ức và bản sắc thuộc về mình"⁷. Nói cách khác, ông muốn biến nhạc vào ga thành dấu mốc âm thanh giúp người Đài Bắc nhận diện thành phố của họ.

Đội ngũ rất hùng hậu. Bốn tuyến chính mỗi tuyến có một nhà soạn nhạc: Tuyến Tamsui-Xinyi (màu đỏ) là Lôi Quang Hạ, Tuyến Banan (màu xanh dương) là Lý Hân Vân, Tuyến Zhonghe-Xinlu (màu cam) là Trần Kiến Kỳ, và Tuyến Songshan-Xindian (màu xanh lá) là Chu Nhạc Trừng⁷⁸. Bản đầu tiên được kích hoạt vào ngày 19 tháng 12 năm 2015 trên tuyến Tamsui-Xinyi, tác giả là Lôi Quang Hạ. Đoạn nhạc Gió nổi (風起) nhắc nhở bạn chuyển tuyến và đến ga cuối trong toa tàu cũng do Chu Nhạc Trừng sáng tác⁸. Ngoài nhạc vào ga, dự án còn soạn nhạc môi trường cho các nhà ga Dongmen, Longshan Temple, Songshan Airport, Xiangshan, Xiaojudan, tổng cộng sử dụng 447 tác phẩm từ 12 quốc gia và khu vực⁸. Một hệ thống tàu điện ngầm được tạo ra như một album khổng lồ.

Nhưng ngay trong cùng một năm, trong cùng một hệ thống, đã xảy ra một sự việc hoàn toàn ngược lại.

Trong khi dự án bận rộn thêm âm nhạc vào các góc khác nhau, thì tàu điện ngầm Bắc Đài (Bắc Tiệp) đã "phi nhạc hóa" âm thanh cảnh báo đóng cửa của đoàn tàu. Tuyến Zhonghe-Xinlu ban đầu sử dụng một giai điệu trong từ năm 2012; nhưng vào năm 2015, toàn hệ thống được điều chỉnh đồng bộ về hai loại cảnh báo: thứ nhất là tiếng chim kêu để nhắc hành khách xe sắp đóng cửa, và thứ hai là âm thanh cảnh báo giống như xe cứu thương để nhắc xe đang đóng cửa⁹. Lý do không phải là thẩm mỹ, mà là chức năng. Bắc Tiệp cho biết sự điều chỉnh này nhằm giúp người khiếm thị và du khách từ khắp nơi trên thế giới có thể "nhận diện rõ ràng và thuận tiện hơn"¹⁰.

Đây chính là điểm sắc nét nhất của toàn bộ sự việc. Cùng một năm, cùng một hệ thống tàu điện ngầm, âm thanh vừa được đẩy theo hai hướng hoàn toàn đối lập: nhạc vào ga được nghệ thuật hóa, tìm đến những nhà soạn nhạc giỏi nhất, với mục đích hay nghe, là thẩm mỹ đô thị, là bản sắc; còn âm thanh cảnh báo đóng cửa lại được chức năng hóa, loại bỏ giai điệu thay bằng tiếng chim kêu, với mục đích nghe rõ, là an toàn, không để ai bị kẹp bởi cánh cửa vì "quá hay".

📝 Quan điểm biên tập: Sự đối chiếu này quý giá vì nó cô đọng sự căng thẳng giữa "nghe thấy vs lắng nghe", "cảm giác thẩm mỹ vs chức năng" trong cùng một hệ thống của cùng một năm. Nếu bạn chỉ nhìn vào nhạc vào ga, bạn sẽ nghĩ Đài Loan là nơi sẵn sàng coi âm thanh như nghệ thuật; nếu bạn chỉ nhìn vào âm thanh cảnh báo đóng cửa, bạn sẽ nghĩ Đài Loan là nơi thực dụng đến mức sẵn sàng hy sinh sự hay nghe. Cả hai đều đúng, bởi vì âm thanh chưa bao giờ chỉ phục vụ một nhu cầu duy nhất. Đối với người khiếm thị, một tiếng chim kêu "chưa đủ đẹp nhưng phân biệt được" quan trọng hơn bất kỳ giai điệu nào của nhà soạn nhạc. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng, "ai đang lắng nghe" quyết định âm thanh đó nên được thiết kế như thế nào. Chính trị của cảnh quan âm thanh ẩn giấu trong sự lựa chọn vô hình này.

Ngôn ngữ thông báo cũng là một trục "ai được lắng nghe". Tàu điện ngầm Đài Bắc ban đầu sử dụng bốn ngôn ngữ: Quan thoại, tiếng Mân Nam, tiếng Khách Gia và tiếng Anh theo Điều 6 của Luật đảm bảo bình đẳng ngôn ngữ thông báo phương tiện giao thông công cộng¹¹. Năm 2024 mở rộng lên sáu thứ tự: Quan thoại, tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Hà Lạc (Mân Nam) và tiếng Khách Gia¹². Điều đáng chú ý là thứ tự này: tiếng Khách Gia được xếp cuối cùng, ngay cả tiếng Nhật và tiếng Hàn cũng đứng trước nó, thứ tự này đã gây ra tranh cãi. Một thành phố quyết định để lời nói của ai được nghe trước, và đặt lời nói của ai ở cuối, chưa bao giờ là một quyết định kỹ thuật trung lập.

Từ tiếng rao bán chân thật trên đường phố đến một bài hát bị cấm: Âm thanh trở thành văn hóa như thế nào

Tàu điện ngầm là cảnh quan âm thanh được thiết kế, nhưng những dấu mốc âm thanh cổ xưa và hoang dã hơn của Đài Loan lại sinh trưởng ở chợ đêm và cổng chùa.

Bước vào chợ đêm Đài Loan, mô tả trong tạp chí Guanghua rất sống động: "Tiếng xe cộ, tiếng người nói chuyện, tiếng tiểu thương rao hàng ồn ào náo nhiệt"¹³. Toàn quốc có hơn ba trăm chợ đêm¹³, mỗi nơi là một khối âm thanh mật độ cực cao: tiếng xèo xèo của bếp chiên, tiếng điện tử của máy gắp thú nhồi bông, giá cả mà ông chủ hét lên. Đối với khách du lịch, đây là sự ồn ào; đối với người dân địa phương, đây là âm thanh của sự "sống".

Và một câu chuyện cảnh quan âm thanh cảm động nhất của Đài Loan chính là đoạn tiếng rao bán chân thật trên đường phố đã trở thành một bài hát tiêu chuẩn bằng tiếng Đài Loan được ca tụng. Năm 1949, Trương Khâu Đông Tùng (張邱東松) viết một bài hát với tên ban đầu là 〈Bán bánh nhục粽〉, sau này đổi thành 〈Shao Rou Zong〉. Lời bài hát mô tả hoàn cảnh kiếm sống của một người bán bánh nhục đêm khuya trong bối cảnh đời sống khó khăn hậu chiến¹⁴. Bài hát này sau đó trở thành ca khúc nổi tiếng của Quách Kim Phát, nhưng số phận của nó rất trắc trở, từng bị Cục Báo chí Hành chính liệt vào danh sách cấm hát¹⁴, vì nỗi chua xót trong lời rao bán đó đã bị coi là "quá bi thương, không đủ tích cực" trong một thời đại nào đó.

Một tiếng rao bán chân thật trên đường phố, trước hết được viết thành bài hát, sau đó bị chính quyền cấm, cuối cùng trở thành giai điệu mà nhiều thế hệ người Đài Loan ngân nga. Âm thanh ở đây đã trải qua một hành trình trọn vẹn: từ âm thanh của hiện trường sinh hoạt, trở thành đối tượng bị quản lý, rồi trở thành ký ức văn hóa.

Cảnh quan âm thanh tại các lễ hội chùa chiền lại đi theo một con đường khác—từ truyền thống tạo ra cái mới. Điện Âm Tam Thái Tử (電音三太子) là một loại hình biểu diễn tôn giáo nổi lên ở Đài Loan, kết hợp nhạc điện tử, văn hóa bản địa với Tam Thái Tử trong đoàn nghệ thuật truyền thống (nguyên mẫu là "Đại Tiên Ông/Đại Tiên Nãi" trong lễ hội chùa)¹⁵. Thời điểm nó được biết đến rộng rãi nhất là tại Lễ khai mạc Thế vận hội Thế giới Cao Hùng năm 2009, Tam Thái Tử đã bước lên sân khấu quốc tế theo nhịp điệu nhạc điện tử¹⁵. Tiếng trống chiêng truyền thống hòa lẫn với tiếng trống điện tử của câu lạc bộ đêm, không ai cảm thấy xung đột—đây chính là tính cách của cảnh quan âm thanh Đài Loan: nó không quan tâm đến sự thuần khiết hay không, mà quan tâm đến sự sống động.

Cảnh quan âm thanh mùa bầu cử lại trực tiếp nhất, và cũng khiến người ta vừa yêu vừa ghét. Cứ đến mùa bầu cử, xe tuyên truyền lại chạy trên đường, loa phóng thanh lặp đi lặp lại "Đóng đậu, đóng đậu". "Đóng đậu" là từ đồng âm tiếng Đài Loan của "được bầu", phát âm gần giống "ㄉㄨㄥˋ ㄙㄨㄢˋ" trong Quan thoại, nghĩa đen là "đông cứng tỏi", hoàn toàn chỉ là chơi chữ mà mang chút ý trêu chọc¹⁶. Âm thanh này có ồn không? Rất ồn. Vì vậy pháp luật cũng quản nó—loa phóng thanh tranh cử bị quy định bởi Luật Bầu cử và Bãi miễn Công chức, Điều 54 quy định việc sử dụng loa phóng thanh không được gây tiếng ồn, Điều 56 quy định không được tiến hành hoạt động tranh cử công khai trước bảy giờ sáng hoặc sau mười giờ tối¹⁷. Một từ đồng âm mang tính trêu chọc của tiếng Đài Loan đã nâng đỡ cảnh quan âm thanh sôi nổi nhất và cũng bị pháp luật giám sát nhiều nhất của nền dân chủ Đài Loan.

Khi có người quyết định "lưu giữ" âm thanh: Phong trào lắng nghe của Đài Loan

Đến đây, bạn sẽ nhận ra một mâu thuẫn rõ ràng: Đài Loan vừa dùng pháp luật để kiểm soát tiếng ồn đối với những âm thanh này, vừa những âm thanh này thực chất là dấu mốc giúp chúng ta nhận ra nơi mình sinh sống. Và nhóm người thực sự mở ra mâu thuẫn này và chọn đứng về phía "lắng nghe" chính là một nhóm người.

Tên đầu tiên là Phạm Khâm Huệ.

Bà là nhà văn tự nhiên, nhà ghi âm dã ngoại, từ năm 1997 đã sản xuất chương trình Nhật ký Tự nhiên tại Đài Tiết Giáo Phát Thanh Quốc Lập¹⁸, trong nhiều thập kỷ bà mang thiết bị ghi âm đi sâu vào núi rừng và thung lũng của Đài Loan, thu lại tiếng côn trùng, tiếng chim, tiếng gió, tiếng nước từng đoạn. Năm 2020, bà đoạt giải thưởng chương trình giáo dục văn hóa tại Giải thưởng Kim Chung Phát thanh với tác phẩm Nhật ký Tự nhiên¹⁹. Bà đã viết cuốn Giải cứu sự tĩnh lặng: Hành trình khám phá của một nhà ghi âm dã ngoại, cuốn sách này thậm chí còn đính kèm một CD cảnh quan âm thanh tự nhiên, để người đọc không chỉ đọc sự tĩnh lặng mà còn nghe sự tĩnh lặng¹⁸; bà cũng làm một cuốn sách tranh tên là Tiếng gọi từ con đường núi tĩnh lặng¹⁸.

Tháng 3 năm 2015, Phạm Khâm Huệ đã kêu gọi thành lập "Hiệp hội Cảnh quan Âm thanh Đài Loan"²⁰. Công việc của hiệp hội này chính là sự phản chiếu của Luật kiểm soát tiếng ồn—Bộ Môi trường phân khu quản lý âm thanh, tìm cách giảm bớt; còn hiệp hội lại xem âm thanh như tài sản văn hóa cần được lắng nghe và bảo tồn.

📝 Quan điểm biên tập: Trong cùng một xã hội, người ta có thể xây dựng hai hệ thống hoàn toàn đối lập về cùng một sự vật. Một bên là Luật kiểm soát tiếng ồn, chia âm thanh thành bốn khu vực quản lý, quy định thời gian nào không được vượt quá bao nhiêu; một bên là Hiệp hội Cảnh quan Âm thanh, coi âm thanh như di sản sẽ biến mất và cần được cứu vớt. Điều này không phải là chứng rối loạn tâm thần của Đài Loan, bởi vì bản thân "âm thanh" vốn dĩ vừa là sự quấy rầy vừa là dấu mốc, mấu chốt luôn là bạn nghe nó như thế nào. Công việc của Phạm Khâm Huệ về cơ bản là mời toàn xã hội thay đổi một đôi tai: đừng vội vàng phân loại âm thanh thành tiếng ồn, hãy dừng lại lắng nghe xem bên trong có thứ gì mà bạn tưởng đã biến mất nhưng thực ra vẫn còn không.

Thành tựu cụ thể nhất của hiệp hội là hai cột mốc "Con đường núi tĩnh lặng"—hai cái này dễ bị nhầm lẫn, nhưng thực chất là các cấp độ khác nhau.

Cái đầu tiên là trong nước: Năm 2018, dưới sự chứng kiến của nhà sinh thái học âm thanh người Mỹ Gordon Hempton, con đường đi bộ quanh Hồ Thúy Phong ở Thái Bình Sơn, Nghi Lan, đã trở thành con đường núi tĩnh lặng đầu tiên của toàn quốc²¹. Trong con đường mòn này có một khu rừng gỗ Hinoki gọi là "Vùng đồng cỏ kỷ Ordovic", yên tĩnh đến mức chỉ khoảng 25 decibel²⁰, gần như phòng cách âm—trên một hòn đảo quen với xe rác, tàu điện ngầm, chợ đêm và xe bầu cử, việc tìm thấy một nơi 25 decibel đã là một sự xa xỉ.

Cái thứ hai là quốc tế: Vào Ngày Lắng nghe Thế giới 18 tháng 7 năm 2022, Tổ chức Công viên Tĩnh lặng Quốc tế (Quiet Parks International) đã cấp chứng nhận, khiến con đường đi bộ quanh Hồ Thúy Phong trở thành "Con đường tĩnh lặng" (Quiet Trail) đầu tiên trên thế giới²¹. Bản thân Phạm Khâm Huệ cũng giữ vị trí thành viên hội đồng khu vực châu Á của Công viên Tĩnh lặng Quốc tế. Từ số một toàn quốc năm 2018, đến số một thế giới năm 2022, Đài Loan đã biến sự "tĩnh lặng" này từ thí nghiệm địa phương thành tiêu chuẩn quốc tế.

Người thu giữ sự tĩnh lặng của rừng, người thu giữ sự ồn ào của thành phố

Nếu Phạm Khâm Huệ thu giữ sự tĩnh lặng của rừng thì Ngô Xán Trịnh thu giữ sự ồn ào hàng ngày của thành phố.

Nghệ sĩ Ngô Xán Trịnh chính thức bắt đầu tác phẩm âm thanh đầu tiên Nhạn đêm (夜鶯) từ năm 2011, thực hiện một Dự án Bản đồ Âm thanh Đài Loan, thu thập từng âm thanh sinh hoạt hàng ngày của các nơi trên khắp Đài Loan vào bản đồ, tổng cộng ghi lại hơn mười nghìn mục, cho đến khi tạm ngưng dự án vào tháng 12 năm 2021²². Ông sử dụng nền tảng bản đồ âm thanh miễn phí do một nghệ sĩ Đức phát triển (radio aporee :: maps)²³, ban đầu ông thậm chí chỉ dùng Google Map để đánh dấu vị trí âm thanh²³. Mở tấm bản đồ đó, bạn có thể nhấp vào bất kỳ góc nào của Đài Loan và nghe thấy chợ búa, nhà ga, cổng chùa, con hẻm mà một người nào đó đã thu lại tại một thời điểm nhất định. Đây là một lịch sử khác của Đài Loan: không được viết bằng chữ, mà được lưu giữ bằng âm thanh.

Đáng chú ý là ý tưởng "hiểu Đài Loan qua lắng nghe" này đã phát triển thành nghiên cứu học thuật chính thức. Năm 2024, Khoa Truyền thông Đại học Chính trị có một luận văn thạc sĩ mang tên Xây dựng kết nối qua lắng nghe - Hành trình sự nghiệp của người làm cảnh quan âm thanh, tác giả Vương Mỹ Phân, giáo sư hướng dẫn Lưu Tuệ Văn²⁴. Trong tóm tắt luận văn có một câu gần như là chú thích cho toàn bộ bài viết này: "Trong quá trình biến đổi môi trường, sự thay đổi của Cảnh quan Âm thanh tương ứng với mạch sống của nhân loại"²⁴. Âm thanh thay đổi thế nào, phản ánh chúng ta sống ra sao.

Hiểu Đài Loan không phải là tìm một "âm thanh tiêu biểu"

Quay lại đoạn nhạc piano từ xa đến gần lúc sáu giờ rưỡi chiều.

Chúng ta dễ dàng cho rằng, để nhận biết một nơi bằng âm thanh, chính là tìm ra "âm thanh tiêu biểu nhất" của nó: xe rác? tàu điện ngầm? chợ đêm? tiếng hô hào "đóng đậu"? Nhưng câu hỏi của nghiên cứu sinh về cảnh quan âm thanh này thực chất đã lật ngược vấn đề. Trọng tâm không phải là "âm thanh đại diện của Đài Loan là gì", mà là hai câu hỏi khó hơn: chúng ta thường bỏ qua những âm thanh nào? Và âm thanh của ai đã được lắng nghe?

Hai câu hỏi này một khi được đặt ra, cả hòn đảo dường như trở nên khác biệt. Tàu điện ngầm Bắc Tiệp sẵn sàng thay thế giai điệu hay nghe bằng tiếng chim kêu cho người khiếm thị, là để những nhóm vốn dễ bị bỏ qua "nghe thấy"; ngôn ngữ thông báo xếp tiếng Khách Gia cuối cùng, là để một loại ngôn ngữ bị đẩy vào góc trong thứ tự. Phạm Khâm Huệ cứu lấy sự tĩnh lặng 25 decibel, Ngô Xán Trịnh thu thập hơn mười nghìn mục âm thanh hàng ngày sắp biến mất, tất cả đều đang chống lại sự "bỏ qua"—họ đã để lại cho chúng ta những âm thanh mà chúng ta rõ ràng nghe thấy mỗi ngày nhưng chưa bao giờ thực sự lắng nghe.

Vì vậy, lần tới, khi Ave Maria của xe rác bay qua từ cuối hẻm, khi giai điệu vào ga tàu điện ngầm vang lên trên sân ga, khi bạn bước vào chợ đêm bị tiếng rao bán vây quanh—có lẽ hãy dừng lại nửa giây, nhận thức xem mình đang nghe gì. Khoảnh khắc đó, âm thanh đã chuyển từ nền mà bạn quen lờ đi, thành bằng chứng của sự "tôi ở Đài Loan, tôi đang ở nhà". Hiểu về Đài Loan không cần bắt đầu từ một đáp án, có thể bắt đầu từ một lần lắng nghe nghiêm túc.

Nguồn ảnh

• Ảnh chính Chợ đêm Shilin: TWShiLinNightMarketRichy2.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA.
• Tàu điện ngầm Đài Bắc: Taipei Metro train for Xiangshan leaving Zhongyi, Wikimedia Commons, CC BY-SA.
• Hồ Thúy Phong: 2019 Cueifong Lake.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA.
• Điện Âm Tam Thái Tử: 高雄六龜電音三太子, Wikimedia Commons, CC BY-SA.

Tài liệu tham khảo

Đọc thêm

• 🎧 Dự án thu âm cảnh quan âm thanh Đài Loan — Các âm thanh xe rác, tàu điện ngầm, tiếng rao bán được đề cập trong bài viết này đều có thể nghe trực tiếp tại đây: 21 đoạn ghi âm thực địa đang được thu thập liên tục.
• Cảnh quan âm thanh Đài Loan — Nói về bản đồ âm thanh và việc lắng nghe đô thị của Đài Loan từ một góc độ khác.
• Lễ hội chùa và văn hóa đoàn nghệ thuật Đài Loan — Cảnh quan âm thanh và mạch tục dân gian đầy đủ hơn đằng sau Điện Âm Tam Thái Tử.
• Lịch sử phát triển tàu điện ngầm Đài Loan — Câu chuyện của chính hệ thống mang dự án cảnh quan âm thanh đó.
• Văn hóa chợ đêm — Một khía cạnh khác của khối "tiếng xe cộ, tiếng người nói chuyện, tiếng tiểu thương rao hàng".
• Trà đạo và thẩm mỹ sinh hoạt Đài Loan — Một tuyến khác về cách người dân Đài Loan biến trải nghiệm cảm giác hàng ngày thành văn hóa.