Gia Cát Tứ Lang: Thiếu niên áo đỏ như thế nào vượt qua sự kiểm duyệt, trở về tuổi thơ của người Taiwan

Tóm tắt 30 giây: Diệp Hồng Giáp đã dung hợp nỗi sợ hãi sau Bạch khủng bố, tinh thần trung nghĩa của tiểu thuyết chương hồi, các cơ quan của truyện trinh thám phong cách Nhật Bản và hiện trường xuất bản Đài Loan, tạo nên một thiếu niên tên Gia Cát Tứ Lang. Tác phẩm từng cuồng nhiệt toàn Đài Loan, cũng từng biến mất do kiểm duyệt và thay đổi thị trường. Ngày nay nhìn lại nhân vật này, không chỉ là tìm lại một vai diễn, mà là thấy truyện tranh Đài Loan từng như thế nào phát triển ra cú pháp riêng của mình.

Năm 1958, Diệp Hồng Giáp bắt đầu liên tải 《Gia Cát Tứ Lang Đại Chiến Ma Quỷ Đảng》 trên tạp chí tuần刊 《Vua Truyện Tranh》 tại Đài Bắc. Năm đó, ông 34 tuổi, đã hơn mười năm kể từ khi bị giam vì vẽ tranh biếm họa chính trị. Độc giả gửi đến hơn 10.000 lượt dự đoán, muốn biết thân phận thật của thủ lĩnh Ma Quỷ Đảng. Gia Cát Tứ Lang ban đầu chỉ dự định vẽ khoảng mười hồi, nhưng nhờ thư từ độc giả và phản ứng thị trường mà được kéo dài. ^{1 2}

Điểm ngược trực giác ở khởi đầu này là: Gia Cát Tứ Lang trông như một hiệp khách từ Trung Hoa cổ đại bước ra, thực tế lại là một nhân vật được rèn đúc cùng nhau bởi manga Nhật Bản, điện ảnh, các cửa cho thuê sách và ngành in ấn bản địa trong hiện trường xuất bản hậu chiến Đài Loan. Hắn không phải là một «anh hùng truyền thống» đơn thuần, mà là một sản phẩm của Đài Loan ra đời trong văn hóa hỗn hợp.

📝 Ghi chú người biên tập triển lãm: Điểm đáng xem lại nhất ở Gia Cát Tứ Lang, không phải là hắn có võ nghệ cỡ nào, mà là hắn cho chúng ta thấy một đảo quốc đã tháo gỡ các hình thức ngoại lai và tái cấu trúc thành anh hùng của chính mình.

Diệp Hồng Giáp vẽ trước tiên không phải là anh hùng

Diệp Hồng Giáp sinh năm 1924 tại Nam Môn, Tân Trúc. Thời niên thiếu, ông tham gia cuộc thi giấy kịch (kamishibai), vẽ các tác phẩm tuyên truyền về kiến thức vệ sinh và phòng hộ không kích. Năm 1942, ông cùng các bạn chung sở thích truyện tranh thành lập «Tập đoàn Truyện tranh Shinko» (新高漫畫集團). Sau chiến tranh, nhóm người này tham gia sáng lập tạp chí 《Tân Tân》 (《新新》), dùng hai trang truyện tranh châm biếm tham nhũng, lạm phát và các vấn đề xã hội.³

《Tân Tân》 ngừng phát hành sau sự kiện 228. Diệp Hồng Giáp 26 tuổi bị giam do khủng bố trắng, gia đình biến bán hết tài sản mới cứu được ông ra. Nhiều năm sau, trưởng tử Diệp Gia Long hồi tưởng: «Ông bà tôi biến bán hết tài sản mới cứu được cha ra. Đó là nỗi đau lớn nhất đời cha, nhưng cũng là khởi đầu cho việc cha sáng tạo câu chuyện anh hùng Gia Cát Tứ Lang. Cha hy vọng có một anh hùng giúp đỡ người yếu đuối, chống lại thế lực xấu.»²

Câu nói này không thể coi là lời giải duy nhất cho tác phẩm. Việc đưa Gia Cát Tứ Lang trực tiếp thành ẩn dụ cho khủng bố trắng sẽ nén một bộ truyện tranh liên tải dài kỳ, liên tục được viết lại, thành một biểu tượng đơn lẻ. Cách nói chính xác hơn là: trải nghiệm ngục cầm cho Diệp Hồng Giáp một vấn đề cảm xúc, còn thị trường xuất bản, văn hóa thể loại và thư từ độc giả biến vấn đề đó thành một nhân vật có thể tiếp tục phiêu lưu.

Sau khi tạp chí 《Học Hữu》 (《學友》) sáng lập năm 1953, truyện tranh thiếu nhi dần trở thành điểm hấp dẫn của thị trường xuất bản. Năm 1958, 《Vua Truyện tranh》 (《漫畫大王》) trở thành một trong những刊 vật đầu tiên của Đài Loan hoàn toàn chuyên về truyện tranh, Diệp Hồng Giáp nhờ cửa sổ này tự giới thiệu bản thân, Gia Cát Tứ Lang mới thực sự ra mắt.⁴

Tên cổ xưa, cách làm của Đài Loan

Tên Gia Cát Tứ Lang bản thân đã mang vết nối ghép. Các bài báo tiếng Anh tổng hợp nghiên cứu chỉ ra rằng, nhân vật kết hợp tên lẫn đức tính của Gia Cát Lương và Dương Tứ Lang; thế giới truyện mượn tưởng tượng về Trung Hoa cổ đại, nhưng cốt truyện lại đưa vào những bí ẩn, mặt nạ, cơ quan và cảm giác biến thân thường thấy trong truyện tranh trinh thám và phim tokusatsu Nhật Bản.^{4 5}

Tài liệu nhân vật Diệp Hồng Giáp của Cục Văn hóa thành phố Tân Trúc lại liệt kê nguồn gốc rộng hơn: tiểu thuyết chương hồi, 《Tam Quốc Diễn Nghĩa》, 《Thủy Hử Truyện》, ninja phương Đông, phim quái thú và phim trinh thám giật gân phương Tây, tất cả đều đi vào chất dinh dưỡng sáng tạo của ông. Gia Cát Tứ Lang và Chân Bình do đó không chỉ thắng nhờ võ lực, mà tiến bước trong việc truy tìm thân phận, phá giải bẫy và phân biệt thật giả.³

Điều này cũng giải thích tại sao kẻ thù của Gia Cát Tứ Lang thường đeo mặt nạ. Mặt nạ cho câu chuyện có đáp án bí ẩn, cũng khiến thiện ác của nhân vật không cần nói hết ngay từ khung hình đầu tiên. Đối với độc giả nhi đồng thời bấy giờ, thứ thực sự khiến họ lật trang có lẽ không phải hai chữ trung hiếu, mà là 「người này đến tột cùng là ai」.

📝 Ghi chú người bảo tàng: Sự hiện đại của Gia Cát Tứ Lang, giấu trong việc ông liên tục bị yêu cầu chứng minh thân phận. Mỗi chiếc mặt nạ đều là một hồi hộp xuất bản nhỏ, cũng giống như những lần truy vấn lặp lại của Đài Loan sau chiến tranh về 「ai có thể đại diện cho chúng ta」.

Trở nên thịnh hành, rồi bị yêu cầu phải ngoan ngoãn

Thập niên 1960, Gia Cát Tứ Lang trở thành anh hùng quen thuộc của trẻ em. Theo tư liệu của Cục Văn hóa thành phố Tân Trúc, loạt Gia Cát Tứ Lang sau đó hình thành quy mô chín bộ, 55 tập. Diệp Hồng Giáp cùng vợ Trần Cẩm Liên năm 1964 thành lập Nhà xuất bản Hồng Giáp, tiếp tục xuất bản tác phẩm dưới dạng đơn hành bản.³ Tư liệu triển lãm của Bảo tàng Truyện tranh Quốc gia cũng chỉ ra rằng, tác phẩm trong giai đoạn 1958–1970 thịnh hành khắp Đài Loan, và sau đó được chuyển thể thành phim truyền hình, vở kịch sân khấu và điện ảnh.¹

Thành công đi kèm với áp lực. Năm 1962, Hội nghị Hành chính viện thông qua 《Phương pháp hướng dẫn biên in tranh tranh liên hoàn》, xuất bản truyện tranh dần bước vào môi trường kiểm duyệt khắt khe hơn. Năm 1967, chế độ kiểm duyệt hạn chế về siêu nhiên, hành vi nhân vật và nội dung câu chuyện, khiến truyện tranh võ hiệp mất đi sự tưởng tượng bay bổng vốn là yếu tố hấp dẫn độc giả nhất.^{3 4}

Diệp Hồng Giáp không ngay lập tức ngừng bút. Ông thành lập nhà xuất bản, nhận đồ đệ, cho nhiều trẻ em xuất thân gia đình nghèo khó học vẽ, cũng nhờ tái bản và tác phẩm mới duy trì sản xuất. Tuy nhiên, hạn chế thể chế và việc nhập khẩu truyện tranh Nhật Bản cùng thay đổi thị trường. Theo báo cáo của Taipei Times, năm 1968 Gia Cát Tứ Lang trong tác phẩm bị ép buộc mất đi khả lực siêu nhiên, hứng thú của độc giả theo đó mà giảm sút, Nhà xuất bản Hồng Giáp cuối cùng năm 1973 kết thúc hoạt động.⁴

Đoạn lịch sử này không thể chỉ viết thành 「Kiểm duyệt giết chết truyện tranh」。 Kiểm duyệt xác thực nén ép sáng tạo, nhưng thị trường cũng tồn tại vấn đề đạo nhái, chất lượng xuống cấp và bản in lại giá rẻ. Nghiên cứu học thuật đặt Gia Cát Tứ Lang vào khung cảnh chính trị, kinh tế và khó khăn dân sinh của thập niên 1950, 1960, chỉ ra rằng truyện tranh anh hùng vừa là sự tưởng tượng của trẻ em, vừa là văn bản mà xã hội chiếu射 vào đó.⁵

Vì vậy, sự biến mất của Gia Cát Tứ Lang, không phải là một nhân vật bỗng nhiên không còn được yêu thích, mà là kết quả của sự thay đổi cùng lúc của tác giả, độc giả, quy định xuất bản và thị trường văn hóa.

Một tấm 尪仔標 (ang-á-piáu), bảo lưu bàn tay của người đọc

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan thu藏 một tấm 尪仔標 Gia Cát Tứ Lang (諸葛四郎) sản xuất sau năm 1965. Chiếc thẻ chỉ có đường kính 4,8 cm, mặt trước vẽ Gia Cát Tứ Lang mặc trang phục cổ màu đỏ, mặt sau là biển báo giao thông 「當心腳踏車」.⁶

Chiếc thẻ giấy nhỏ này nhắc nhở chúng ta, sự sống của nhân vật không chỉ nằm trong sách truyện tranh. Nó bước vào trò chơi đổi thẻ, quạt thẻ, đánh thẻ của các em nhỏ, và cùng với các nhân vật phim ảnh, diễn viên khoa-a-hì (歌仔戲) và nhân vật truyện tranh phổ biến thời bấy giờ được in lên đồ chơi trẻ em. Tác phẩm được người đọc mang ra khỏi tiệm sách, trở thành vật có thể sờ được, có thể thắng thua, có thể cất trong túi áo.

Tương tự quan trọng không kém là bản thảo gốc. Triển lãm kỷ niệm 100 năm Diệp Hồng Giáp (葉宏甲) năm 2024 trưng bày bản thảo gốc, đồ dùng hàng ngày và trăm kiện sưu藏. Triển lãm cũng có lời dẫn giải thuyết của Diệp Gia Long (葉佳龍), giúp khán giả từ bàn làm việc của họa sĩ, âm nhạc cổ điển và ký ức gia đình, tiếp cận lại tác phẩm.^{1 2}

Diệp Gia Long nói: 「Người bình thường, cũng có thể làm ra những việc không bình thường.」¹ Câu nói này nếu chỉ coi như một khẩu hiệu khích lệ, sẽ quá nhẹ. Đặt trở lại bối cảnh triển lãm, nó chỉ một người sáng tạo bị thời đại đẩy xuống, làm sao nhờ gia đình bảo lưu, bảo tàng điển藏, nhà nghiên cứu chỉnh lý và thế hệ mới cải biên, để tác phẩm một lần nữa bước vào tầm nhìn công chúng.

Từ ký ức trở lại văn hóa công cộng

Gia Cát Tứ Lang đã từng được chuyển thể thành phim điện ảnh thập niên 1970, phim truyền hình thập niên 1980, và cũng ra mắt phim hoạt hình 3D 《Gia Cát Tứ Lang：英雄的英雄》 vào năm 2022.¹ Năm 2024, Bảo tàng Truyện tranh Quốc gia tổ chức ba triển lãm 《Gia Cát Tứ Lang 100》、《Trở thành Gia Cát Tứ Lang》 và 《Hồn anh hùng》, đặt bản gốc, hoạt hình, ký ức người đọc và lịch sử truyện tranh cùng một khu vực.^{1 7}

Những chuyển thể này không đồng nghĩa với việc tác phẩm gốc được bảo toàn trọn vẹn. Mỗi lần tô màu lại, chuyển thể, triển lãm hoặc thương mại hóa, đều lựa chọn lại những nhân vật, giọng văn và giá trị nào được giữ lại. "Trung hiếu, trọng nghĩa, cơ trí, dũng khí" như những nghiên cứu học thuật nêu ra, là khung đạo đức quan trọng của tác phẩm, nhưng không phải là tất cả. Gia Cát Tứ Lang đồng thời cũng chứa đựng mặt nạ, sự nhầm lẫn, mượn dụng xuyên văn hóa, lao động xuất bản và những khoảng trống sau khi bị kiểm duyệt.⁵

Ảnh Bảo tàng Truyện tranh Quốc gia trên Wikimedia Commons chụp một tòa nhà thời kỳ Nhật trị được bảo tồn. Nó không phải là bản gốc Gia Cát Tứ Lang, cũng không thể làm bằng chứng lịch sử của tác phẩm. Trong bài viết, nó chỉ có nhiệm vụ chỉ ra một điều: bảo tồn truyện tranh cần không gian, và không gian cũng sẽ sắp xếp lại cách nhìn tác phẩm.⁸

_Chú thích ảnh: Chụp bởi Ralff Nestor Nacor, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Ảnh chỉ mang tính minh họa không gian Bảo tàng Truyện tranh Quốc gia, không nhầm lẫn tòa nhà với tác phẩm gốc Gia Cát Tứ Lang. Nguồn: Trang ảnh Wikimedia Commons。_

Không phải phong ấn tuổi thơ

Gia Cát Tứ Lang hôm nay xuất hiện lại, dễ nhất bị viết thành «tuổi thơ của chúng ta đã quay trở lại». Nhưng tuổi thơ không thể quay trở lại nguyên vẹn. Các bản tái xuất bản, các tủ trưng bày tại bảo tàng, các khung hình phim hoạt hình, đều khiến độc giả thấy những điều trước đây chưa từng thấy: Diệp Hồng Giáp từng bị giam cầm, truyện tranh từng bị kiểm duyệt, nhà xuất bản từng nuôi dạy học徒, bản thảo gốc từng có thể mất tích, mà một tờ nhỏ bé «尪仔標» đã giữ lại hình dáng nhân vật cho một thế hệ trẻ.

Chính vì vậy, Gia Cát Tứ Lang không chỉ là một vị anh hùng thiếu niên mặc áo đỏ. Ông hơn giống như một thước đo ký ức văn hóa Đài Loan: khi xã hội chỉ nhớ đến Bảo kiếm và Đảng Quỷ, chúng ta thấy là giải trí. Khi chúng ta đặt lại tù giam của Diệp Hồng Giáp, sự ủng hộ của vợ, lao động của học trò và sự hạn chế của thể chế, mới thấy một bộ truyện tranh như thế nào đã trong thời đại không tự do, giữ gìn tự do tưởng tượng cho người đọc.

Triển lãm năm 2024 khiến người ta lại gần gũi với bản thảo, phim hoạt hình năm 2022 đưa nhân vật vào ngữ pháp hình ảnh mới, bảo tàng thì biến một tòa nhà cũ thành nơi công cộng bảo lưu truyện tranh Đài Loan. Gia Cát Tứ Lang không cần bị đóng băng vào danh hiệu «sớm nhất» hay «điển hình nhất». Ông hơn giống như một chiếc mặt nạ vẫn còn đặt câu hỏi: khi người sáng tạo Đài Loan tiếp theo đối mặt với giới hạn, chúng ta có sẽ cho họ cơ hội vẽ xong anh hùng của mình không.

Mở rộng đọc

• Triển lãm kỷ niệm 100 năm Diệp Hồng Giáp: Theo chân Gia Cát Tứ Lang bước vào hành trình kinh điển truyện tranh Đài Loan：Bộ Văn hóa chính thức tổng hợp triển lãm, tác phẩm cải biên và mạch lạc bảo tàng。
• Hiện trường》Vì Bạch khủng bố mà vẽ anh hùng, triển lãm kỷ niệm 100 năm Diệp Hồng Giáp：Dựa trên hiện trường triển lãm, lời kể truyền miệng gia đình và lịch sử truyện tranh đan xen nhau để kể câu chuyện nhân vật。
• Taiwan in Time: Taiwan’s first comic book hero：Báo cáo tiếng Anh, bổ sung về sáng tạo nhân vật, chế độ kiểm duyệt và nguồn gốc đa văn hóa。
• Chế tạo anh hùng─trung tâm vào series truyện tranh 《Gia Cát Tứ Lang》 của Diệp Hồng Giáp：Tóm tắt luận văn học vị, cung cấp hình tượng anh hùng và bối cảnh văn hóa xã hội。

Tài liệu tham khảo