Lại Thanh Xuyên: Cầu nối sân khấu hai bờ eo biển của Đoàn kịch Biểu diễn và Liên hoan Sân khấu Ngư Trấn

Tóm tắt 30 giây: Lại Thanh Xuyên sinh ngày 25 tháng 10 năm 1954 tại Washington D.C., Hoa Kỳ, cha ông là ngoại giao viên của Trung Hoa Dân Quốc. Ông nhận bằng Tiến sĩ Nghệ thuật Kịch từ UC Berkeley vào năm 1983. Năm 1984, ông cùng vợ là Đinh Nãi Trúc và các nghệ sĩ Lý Lập Quân, Lý Quốc Tu đã đồng sáng lập Đoàn kịch Biểu diễn. Vở 《Ám Luyến Đào Hoa Nguyên》 lần đầu công diễn năm 1986, với phiên bản điện ảnh do Lâm Thanh Hà đóng chính vào năm 1992. Ông hai lần nhận Giải Văn học Quốc gia lần thứ mười một vào năm 2007. Năm 5/2013, ông cùng Trần Hướng Hồng, Hoàng Lôi và Mạnh Kinh Huy đồng sáng lập Liên hoan Sân khấu Ngư Trấn và giữ chức Giám đốc nghệ thuật. Nhà hát Thượng tại Thượng Hải khai trương năm 2015. Ông được BBC ca ngợi là "nhà viết kịch tiếng Trung xuất sắc nhất hiện nay".¹

Bối cảnh trưởng thành đa văn hóa

Lại Thanh Xuyên sinh ngày 25 tháng 10 năm 1954 tại Washington D.C., Hoa Kỳ. Cha ông, Lại Gia Cầu, là ngoại giao viên của Trung Hoa Dân Quốc. Do công việc của cha, thơ ấu, Lại Thanh Xuyên đã sống cùng gia đình ở Mỹ, Đức và nhiều nơi khác, mang lại cho ông kinh nghiệm đa văn hóa phong phú.¹

Vào những năm 1970, ông trở về Đài Loan học tại Khoa Tiếng Anh, Đại học Fu Jen (輔仁大學), đây là lần tiếp xúc chính thức của ông với văn hóa Đài Loan. Trong thời gian đại học, ông bắt đầu quan tâm đến sân khấu và tham gia câu lạc bộ kịch trong trường. Sau khi tốt nghiệp, ông sang Đại học California, Berkeley, Hoa Kỳ để lấy bằng Tiến sĩ Nghệ thuật Kịch, hoàn thành vào năm 1983.

Trong thời gian học tại Berkeley, Lại Thanh Xuyên đã nghiên cứu một cách hệ thống các nhà viết kịch kinh điển như Shakespeare và Brecht, đồng thời quan tâm đến sân khấu thử nghiệm và diễn xuất ngẫu hứng. Giai đoạn học tập này giúp ông xác lập nên cái nhìn về sân khấu vượt qua Đông-Tây sau này.

Khởi đầu sân khấu hàn lâm

Năm 1983, Lại Thanh Xuyên trở về Đài Loan sau khi hoàn thành việc học và giảng dạy tại Khoa Kịch, Học viện Nghệ thuật Quốc gia (nay là Đại học Nghệ thuật Quốc gia Đài Bắc). Là một trong những giáo viên sáng lập của trường đại học nghệ thuật chuyên nghiệp đầu tiên ở Đài Loan, ông tham gia xây dựng hệ thống giáo dục kịch hiện đại tại Đài Loan.²

Tại Học viện Nghệ thuật, Lại Thanh Xuyên bắt đầu kết hợp lý thuyết sân khấu phương Tây với truyền thống văn hóa châu Á, khám phá các hình thức biểu diễn phù hợp với bối cảnh văn hóa ngữ Hoa. Ông đặc biệt chú trọng đến phương pháp huấn luyện diễn viên, phát triển kỹ thuật trình diễn kết hợp hệ thống Stanislavsky và thẩm mỹ cơ thể phương Đông.

Đầu những năm 1980, Lại Thanh Xuyên đạo diễn nhiều vở kịch thử nghiệm, bao gồm 《Hạc Châu Tân Phối》 (荷珠新配) và 《Đêm Đó Chúng Ta Kể Hài》 (那一夜，我們說相聲), cố gắng kết hợp các yếu tố của nghệ thuật sân khấu truyền thống vào sân khấu hiện đại, thể hiện sự suy tư sâu sắc của ông về văn hóa bản địa.

Sự ra đời của Đoàn kịch Biểu diễn

Năm 1984, Lại Thanh Xuyên cùng vợ là Đinh Nãi Trúc và các nghệ sĩ Lý Lập Quân, Lý Quốc Tu đã đồng sáng lập "Đoàn kịch Biểu diễn" (表演工作坊), đây là đoàn kịch thử nghiệm hiện đại đầu tiên ở Đài Loan, với mục tiêu phát triển sân khấu ngữ Hoa hiện đại và đào tạo nhân tài sân khấu chuyên nghiệp. (Kim Sĩ Kiệt là một nghệ sĩ hợp tác quan trọng của đoàn trong giai đoạn đầu, nhưng không phải thành viên sáng lập.)³

Đoàn kịch Biểu diễn áp dụng mô hình sáng tác tập thể, khác với sự phân công thứ bậc của sân khấu truyền thống, tất cả các thành viên đều tham gia vào quá trình sáng tạo. Phương thức làm việc này sau đó phát triển thành "phương pháp sáng tác ngẫu hứng tập thể" độc đáo của Lại Thanh Xuyên, mở ra một con đường mới cho sân khấu ngữ Hoa.

Các tác phẩm ban đầu của đoàn bao gồm 《Đêm Đó Chúng Ta Kể Hài》 và 《Đêm Này Ai Kể Hài》 (這一夜，誰來說相聲), kết hợp nghệ thuật xiếc truyền thống với sân khấu hiện đại, tạo ra một hình thức biểu diễn hoàn toàn mới, nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt từ khán giả và khẳng định vị thế của đoàn kịch tại Đài Loan.

Tác phẩm kinh điển: 《Ám Luyến Đào Hoa Nguyên》

Vở 《Ám Luyến Đào Hoa Nguyên》 lần đầu công diễn năm 1986, trở thành một tác phẩm kinh điển trong lịch sử sân khấu ngữ Hoa. Kịch bản áp dụng cấu trúc "kịch trong kịch", phát triển tình huống hỗn loạn khi hai đoàn kịch không liên quan cùng tập dượt trên một sân khấu duy nhất thành sự suy tư triết học sâu sắc về cuộc đời.⁴

《Ám Luyến》 kể về mối tình bi kịch của một cặp đôi bị chia cắt trong chiến tranh, trong khi 《Đào Hoa Nguyên》 được chuyển thể từ tác phẩm 《Đào Hoa Nguyên Ký》 của Đào Uyên Minh, thể hiện sự xung đột giữa lý tưởng và thực tế. Hai vở diễn đan xen nhau, tạo ra hiệu ứng kịch tính pha trộn bi kịch và hài hước qua sự đối lập cổ - kim.

Tác phẩm này đã được biểu diễn hơn một nghìn lần cho đến nay (bao gồm nhiều lần tái diễn vào các năm 1991, 1999, 2006, 2016, 2022, 2026), dấu ấn lan tỏa khắp hai bờ eo biển và cộng đồng người Hoa ở nước ngoài, được mệnh danh là "tác phẩm tiêu biểu của sân khấu ngữ Hoa". Phiên bản điện ảnh năm 1992, do Lâm Thanh Hà đóng chính, do chính Lại Thanh Xuyên đạo diễn. Phiên bản phim đã nhận giải Bạch Nguyệt của Liên hoan Phim Trẻ Tokyo và nhiều đề cử tại Giải Kim Mã lần thứ 29.

Phương pháp sáng tác ngẫu hứng tập thể

"Phương pháp sáng tác ngẫu hứng tập thể" do Lại Thanh Xuyên phát triển là đóng góp lý thuyết mang tính nguyên bản nhất của ông. Hệ thống phương pháp này nhấn mạnh tính cởi mở và tính tập thể trong quá trình sáng tạo, phá vỡ sự phân công cố định giữa biên kịch, đạo diễn và diễn viên trong sân khấu truyền thống.

Quá trình sáng tác thường bắt đầu bằng màn trình diễn ngẫu hứng của các diễn viên, sau đó dần phát triển thành một kịch bản hoàn chỉnh thông qua việc tập luyện và thảo luận liên tục. Vai trò của đạo diễn giống như một "chất xúc tác", dẫn dắt diễn viên khám phá tiềm năng sáng tạo bên trong.

Nền tảng triết học của phương pháp này bắt nguồn từ tư tưởng Đạo giáo phương Đông, nhấn mạnh sự thuận theo tự nhiên và vô vi. Lại Thanh Xuyên cho rằng sự sáng tạo tốt nhất thường đến từ tiềm thức chứ không phải thiết kế lý trí cố ý. Kim Sĩ Kiệt, Lý Quốc Tu, Đinh Nãi Trúc... đều được hưởng lợi từ phương pháp này và sau đó đã để lại dấu ấn không thể phủ nhận trong sân khấu Đài Loan.

Đỉnh cao sáng tác thập niên 90

Thập niên 1990 là giai đoạn vàng son trong sự nghiệp sáng tác của Lại Thanh Xuyên, với các tác phẩm như 《Tôi Và Anh Ấy Và Ông Ấy》 (我和我和他和他) (1991), 《Tam Giác Tình Yêu》 (十三角關係) (1999), và 《Đêm Giao Thừa, Chúng Ta Kể Hài》 (千禧夜，我們說相聲) (lần đầu công diễn 31/12/2000), khám phá các chủ đề về bản sắc cá nhân, vết thương lịch sử và các vấn đề xã hội đương đại.⁵

Cùng thời kỳ này, Lại Thanh Xuyên cũng bắt đầu hợp tác quốc tế, giao lưu văn hóa với các đoàn kịch ở Mỹ và Châu Âu, thúc đẩy ảnh hưởng của sân khấu ngữ Hoa trên trường quốc tế. Các tác phẩm của ông được trình diễn tại các trung tâm nghệ thuật lớn như New York, London, Paris, nhận được sự công nhận từ khán giả phương Tây.

Văn hóa Trung Hoa và tư tưởng Thiền học

Tác phẩm của Lại Thanh Xuyên chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa truyền thống Trung Quốc, đặc biệt là tư tưởng Thiền học. Ông thường khám phá các vấn đề triết học như "thực và hư ảo", "tồn tại và hư vô" trong kịch bản, thể hiện trí tuệ Phật giáo.

《Giấc Mơ Như Mộng》 (如夢之夢) (2000) là tác phẩm mang tính Thiền học tiêu biểu nhất của ông, sử dụng sân khấu vòng tròn và thời lượng tám tiếng để khán giả hoàn toàn đắm chìm trong không gian kịch nghệ, khám phá các tư tưởng Phật giáo như luân hồi sinh tử, nhân quả. Lại Thanh Xuyên cho rằng sân khấu có chức năng tâm linh, là nơi khán giả đối diện với chính mình, quan niệm này mang lại sức hấp dẫn độc đáo cho tác phẩm của ông.

Cầu nối văn hóa hai bờ eo biển và ba vùng đất

Là một đại diện tiêu biểu của sân khấu ngữ Hoa, Lại Thanh Xuyên đã đóng góp rất nhiều vào việc thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa hai bờ eo biển và ba vùng đất. Từ những năm 1990, tác phẩm của ông lần lượt được trình diễn tại Đại lục, giúp khán giả hai bờ tìm thấy một ngôn ngữ sân khấu chung.

Năm 2008, ông sáng tác 《Một Làng Đảo》 (寶島一村), lấy bối cảnh văn hóa làng quân nhân để thể hiện ký ức lịch sử đặc trưng của Đài Loan. Tác phẩm này đã thành công ở cả hai bờ và khơi gợi sự suy ngẫm của khán giả về lịch sử chung. Ông cũng mở các buổi hội thảo tại Bắc Kinh, Thượng Hải và nhiều nơi khác, truyền bá phương pháp sáng tác ngẫu hứng tập thể, thúc đẩy sự phát triển của sân khấu hiện đại Đại lục.⁶

Liên hoan Sân khấu Ngư Trấn 2013: Nền tảng kịch nghệ mới hai bờ eo biển

Vào tháng 5 năm 2013, Lại Thanh Xuyên cùng Trần Hướng Hồng, Hoàng Lôi và Mạnh Kinh Huy đồng khởi xướng và sáng lập "Liên hoan Sân khấu Ngư Trấn", và ông giữ chức Giám đốc nghệ thuật. Liên hoan Sân khấu Ngư Trấn được tổ chức tại Ngư Trấn, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là một trong những liên hoan kịch ngữ Hoa có ảnh hưởng nhất giữa hai bờ eo biển, thu hút các đoàn kịch từ hai bờ và quốc tế mỗi năm. Năm 2015, Lại Thanh Xuyên mở Nhà hát Thượng (上劇場) tại Thượng Hải, là căn cứ sân khấu của ông tại Đại lục.

Con gái của Lại Thanh Xuyên, Lại Phạm Vân, cũng hoạt động tích cực trong giới kịch, cùng cha thúc đẩy thế hệ tiếp theo của Đoàn kịch Biểu diễn.

Sáng tác giai đoạn sau và các giải thưởng

Trong những năm gần đây, sáng tác của Lại Thanh Xuyên tập trung hơn vào bản sắc văn hóa và ký ức lịch sử, phản tư về quan niệm giá trị của con người hiện đại, khám phá những vấn đề cơ bản như "chúng ta là ai", "chúng ta đến từ đâu".

Lại Thanh Xuyên hai lần nhận Giải Văn học Quốc gia, lần đầu tiên vào năm thứ mười một (2007), để ghi nhận sự cống hiến xuất sắc của ông trong suốt bốn thập kỷ hoạt động sân khấu. Ông từng nói: "Sân khấu là một tấm gương phản ánh diện mạo tinh thần của thời đại." Tác phẩm của ông không chỉ ghi lại sự biến đổi văn hóa của xã hội Đài Loan từ thời kỳ quân phiệt đến dân chủ hóa, mà còn là một tọa độ của toàn bộ văn hóa ngữ Hoa. BBC ca ngợi ông là "nhà viết kịch tiếng Trung xuất sắc nhất hiện nay", và tờ China Daily gọi ông là "đạo diễn nhà viết kịch hàng đầu châu Á".⁷

Tài liệu tham khảo

Đọc thêm

• Đoàn kịch Biểu diễn — Trang web chính thức của đoàn kịch do Lại Thanh Xuyên sáng lập, bao gồm tác phẩm và thông tin bán vé hàng năm.
• 《Ám Luyến Đào Hoa Nguyên》 — Tác phẩm kinh điển của sân khấu ngữ Hoa.