Tổng quan 30 giây
Thạch Thánh Bác (1980–2014) là nghệ sĩ kỹ thuật số, kỹ sư nghệ thuật của Đài Loan, là thành viên của OpenLab.Taipei và là người sáng lập không gian Have Space. Ban đầu ông chuyên ngành khoa học máy tính, sau đó chuyển sang lĩnh vực nghệ thuật công nghệ, sáng tạo tập trung vào các quy tắc kỹ thuật số, logic thuật toán và mối quan hệ với đời sống. Tầm quan trọng của ông không chỉ nằm ở các tác phẩm mà còn ở việc ông đã sớm đưa ra ý tưởng "phần mềm tự do cũng có thể là công cụ nghệ thuật" ở Đài Loan một cách rõ ràng, cụ thể, thông qua các workshop, giảng dạy và quản lý không gian, ảnh hưởng đến một thế hệ các nhà sáng tạo bằng lập trình.
Thạch Thánh Bác sinh năm 1980 tại Changhwa, không đến từ hệ thống nghệ thuật truyền thống. Ông tốt nghiệp chuyên ngành khoa học thông tin tại Đại học Giao thông Đông Dương, sau đó học tiếp tục tại trường đại học cùng chuyên ngành, lĩnh vực nghiên cứu là hệ thống phân tán; từ năm 2006 đến 2007, ông học tập tại Đại học Oxford, Vương quốc Anh về công nghệ nghệ thuật. Con đường này rất đặc trưng của Đài Loan: từ đào tạo kỹ thuật, sau đó chuyển đổi khả năng kỹ thuật thành ngôn ngữ sáng tạo.
Điều này cũng khiến các tác phẩm của ông khác biệt so với nhiều nghệ thuật truyền thông mới "dùng công nghệ làm phương tiện". Với Thạch Thánh Bác, lập trình không phải là một công cụ để tạo hiệu ứng dễ dàng, mà là cách để suy nghĩ về thế giới. Ông quan tâm không đến việc khoe khoang, mà là: các quy tắc trong thế giới số, làm sao phản ánh lại cách chúng ta hiểu biết về thực tế.
Từ khoa học thông tin đến nghệ thuật công nghệ
Theo hồ sơ của ông, Thạch Thánh Bác giống như một người đi từ kỹ thuật vào nghệ thuật. Ông hoàn thành bằng cấp và thạc sĩ khoa học thông tin tại Đại học Giao thông Đông Dương, sau đó học tập tại Đại học Oxford về công nghệ sáng tạo, trở về Đài Loan sau đó làm việc tại các nhóm liên quan đến nghệ thuật công nghệ như Micro Tree, dimension+, và là thành viên của OpenLab.Taipei.
Giai đoạn này rất quan trọng, vì nó chính xác rơi vào thời kỳ nghệ thuật kỹ thuật số của Đài Loan bắt đầu từ các kỹ thuật triển lãm, thiết bị tương tác, dần dần tiến tới cộng đồng sáng tạo phát triển hơn. Đó là một thời kỳ nhiều người viết lập trình, nhưng không nhất thiết biết cách biến lập trình thành nghệ thuật; cũng có nhiều người muốn làm nghệ thuật, nhưng chưa có đủ các ví dụ về sáng tạo lập trình tại địa phương. Thạch Thánh Bác đúng đắn đứng ở giữa hai bên.
📝 Ghi chú của người dẫn chương trình
Nhiều nhà sáng tạo nghệ thuật kỹ thuật số quan trọng của Đài Loan đều có một chút "điểm lạc lõng" khi chuyển ngành: họ không được đào tạo qua lịch sử nghệ thuật rồi dùng công nghệ làm công cụ; mà làm việc trong thế giới công nghệ trước, sau đó từ từ phát triển ngôn ngữ nghệ thuật của riêng mình. Thạch Thánh Bác chính là một trong những người đại diện cho con đường này.
"Lập trình là cuộc sống": Ý tưởng thực sự để lại
Nếu phải dùng một câu chụp lấy cốt lõi sáng tạo của Thạch Thánh Bác, chắc chắn là hướng mà Wikipedia và Cơ sở dữ liệu nghệ thuật hiện đại của Đài Loan đều nhắc đến: ông ta thảo luận về các đặc tính của quy tắc trong lĩnh vực số, và tin rằng lập trình chính là cuộc sống.
Câu này dường như rất trừu tượng, nhưng thực sự mạnh mẽ. Nó không phải nói "lập trình rất vui" hay "công nghệ làm cho nghệ thuật trở nên xuất sắc hơn", mà xem thuật toán, tính ngẫu nhiên, quy tắc hệ thống, cấu trúc dữ liệu như một phần của trải nghiệm hàng ngày. Khi đời sống con người ngày càng bao bọc bởi các hệ thống số, nghệ thuật nếu muốn hiểu thế kỷ này không thể chỉ dùng công nghệ để tạo hiệu ứng tương tác đẹp mắt, mà phải quay lại hỏi: quy tắc là viết ra như thế nào? Ai đang quyết định logic tương tác? Trải nghiệm của chúng ta như thế nào bị hệ thống hình thành?
Loại quan điểm này khiến các tác phẩm của Thạch Thánh Bác, dù nhìn lại sau mười năm vẫn không trông cũ kỹ. Vì ông không phải đang đấu tranh với xu hướng hay không gian diễn ra, mà là các cấu trúc nền tảng của cuộc sống số.
Các tác phẩm không phải là trang trí, mà là phản ánh quy tắc
Theo dữ liệu công khai, Thạch Thánh Bác liên tục triển lãm từ năm 2008 đến 2013, các tác phẩm bao gồm "Đã từng có một cây", "Bạn đang ở đâu?", "texture", "meta-", "pin shadow" v.v., cũng đã tham gia các sự kiện quan trọng như Lễ hội nghệ thuật kỹ thuật số của Hà Nội, Triển lãm hòn đảo nghệ thuật kỹ thuật số tại Bảo tàng nghệ thuật Đài Loan.
Tên các tác phẩm chính nó đã tiết lộ một đặc trưng: chúng thường không nhằm kể một câu chuyện hoàn chỉnh, mà như đang bắt giữ một trạng thái nào đó, một quy tắc nào đó trong quá trình vận động, hay mối quan hệ tinh tế giữa cảm nhận và hệ thống. Điều này khác biệt với nghệ thuật truyền thống dựa trên kể chuyện hoặc biểu tượng. Thạch Thánh Bác giống như đang làm một việc gì đó "dịch ngôn ngữ hương vị của thuật toán thành trải nghiệm có thể cảm nhận được".
Ví dụ như tên "Đã từng có một cây" không phải là sự tái tạo tự nhiên, mà như đang hỏi: Khi sự sống, ký ức và các phương tiện số gặp gỡ nhau, lại để lại gì? Các tác phẩm như "Bạn đang ở đâu?" thường khiến người ta nghĩ đến các vấn đề về vị trí, sự tồn tại, phản hồi và vắng mặt trong thời đại mạng.
Ông không dùng công nghệ như một phần trình diễn về tương lai, mà dùng công nghệ như một môi trường thay đổi cách chúng ta cảm nhận thế giới. Điều này rõ ràng nhất trong các tác phẩm chín muồi của ông như "pin shadow" và "texture". Nhà phê bình nghệ thuật công nghệ Qiuyeung đã chỉ ra, các tác phẩm của Thạch Thánh Bác một phía thảo luận về các đặc tính của quy tắc trong lĩnh vực số, phần kia lại giữ được một cảm xúc "nhiệt độ công nghệ" trong logic lạnh lùng của hệ thống; "pin shadow" và "texture" không chỉ là các thiết bị hình ảnh đẹp mắt, mà xây dựng cảm giác thời gian và không gian mới trong sự tương tác giữa ảo và thực, khiến người xem cảm nhận được một trải nghiệm cảm nhận vừa hợp lý, vừa không hoàn toàn chính xác.
Phần mềm tự do không chỉ là lựa chọn công cụ, mà là đạo đức sáng tạo
Thạch Thánh Bác đặc biệt đáng ghi chú trong Taiwan.md là vì ông không chỉ làm các tác phẩm, mà còn sớm đẩy mạnh FLOSS+ART — tức là sự kết hợp của phần mềm tự do/libre và sáng tạo nghệ thuật.
Việc này có vẻ như một quan điểm kỹ thuật, nhưng thực sự là một đạo đức sáng tạo. Bởi vì nó phản ánh câu hỏi sau: Nhà sáng tạo có nên hiểu biết về công cụ mình đang sử dụng không? Có nên để công cụ có thể chỉnh sửa, chia sẻ, mở rộng không? Nếu sáng tạo nghệ thuật ngày càng phụ thuộc vào các nền tảng đóng gói, thì nhà sáng tạo có phải đang sáng tạo, hay chỉ đang thuê một hệ thống cảm quan được người khác định nghĩa?
Trong ngày nay, các tên như creative coding, Processing, openFrameworks, p5.js đã không còn là những thứ lạ lùng đối với nhiều người, nhưng vào cuối thập niên 2000 và đầu thập niên 2010, những người muốn quảng bá nghệ thuật kỹ thuật số và phần mềm tự do bằng cách này thực sự không nhiều. Thạch Thánh Bác là một trong những người đi trước trên con đường này.
Theo Cơ sở dữ liệu nghệ thuật hiện đại của Đài Loan, ông ngoài sáng tạo, còn có nhiều kinh nghiệm trong các workshop, giảng dạy tại trường học. Cụ thể hơn, dữ liệu công khai cho thấy ông đã tổ chức khóa học nâng cao về Processing, cũng đã thiết lập diễn đàn Play+Processing, và tại COSCUP 2010 ông đã diễn giảng với tiêu đề "Open Source & Digital Art Processing", giới thiệu Processing như một công cụ giúp các nhà thiết kế, kiến trúc sĩ và nghệ sĩ dù không có nền tảng lập trình sâu nhưng vẫn có thể bắt đầu vào sáng tạo kỹ thuật số.
Điều này có nghĩa là ảnh hưởng của ông không chỉ diễn ra tại phòng triển lãm, mà còn trong việc truyền tải kiến thức. Ông giúp một thế hệ người bắt đầu tin rằng: viết lập trình không chỉ là việc của kỹ sư, mà còn có thể là ngôn ngữ của nghệ sĩ.
Điều này có thể nhìn thấy từ các dấu chân GitHub mà ông để lại. Trong tài khoản shengpo không chỉ có mã nguồn các tác phẩm, mà còn có các repository như processing_snips, processing_quiz, ProjectionMapping_exercises, cascadePlayer, helloFace những cái rõ ràng có tính giáo dục, ví dụ, chia sẻ công cụ. Các dự án này giống như một bộ ghi chú mở: không phải để khoác công nghệ vào quy trình làm việc cá nhân, mà để phá rời các phương pháp sáng tạo, để người khác có thể học hỏi, chỉnh sửa, tiếp tục phát triển.
Nói cách khác, ông để lại không phải một bộ sưu tập tác phẩm cá nhân kín đáo, mà là một không gian sáng tạo mở có thể được người khác tiếp nhận. Điều này cũng giải thích tại sao nhiều người khi nhắc đến Thạch Thánh Bác, nhớ không chỉ đến một tác phẩm nào đó, mà là cách ông đã khiến nhiều người tin rằng: xong lại, Processing, phần mềm tự do và nghệ thuật kỹ thuật số có thể có mối liên hệ trực tiếp.
Have Space: Để các thí nghiệm có chỗ diễn ra
Vào năm 2011, Thạch Thánh Bác thành lập Have Space tại Taichung. Việc này rất quan trọng.
Bởi vì một nhà sáng tạo nếu chỉ để lại các tác phẩm, ảnh hưởng của ông thường chỉ là điểm cực; nhưng khi ông xây dựng một không gian, để các nhà nghệ sĩ khác có thể triển lãm, thử nghiệm, va chạm, ảnh hưởng của ông sẽ chuyển từ điểm sang không gian. Theo dữ liệu công khai, Have Space không chỉ là nơi triển lãm, mà còn là nền tảng cung cấp cho các nhà nghệ sĩ nơi thử nghiệm và phát triển.
Ở Đài Loan, các khu vực phía Nam và Trung tâm lâu lâu gặp vấn đề về tài nguyên văn hóa tương đối tập trung ở Hà Nội. Các không gian như Have Space đại diện cho một hình thức quan trọng của hành động văn hóa địa phương: không đợi các tổ chức lớn phân phối tài nguyên, mà tự xây dựng một môi trường thích hợp để thí nghiệm.
Nếu có nói OpenLab.Taipei đại diện cho cộng đồng và mạng lưới, thì Have Space đại diện cho việc thực thi và kéo dài. Hai việc này cộng lại, giúp tầm ảnh hưởng của Thạch Thánh Bác không chỉ dừng lại ở cá nhân, mà trở thành một cơ sở hạ tầng cộng đồng.
Sau khi bệnh, các tác phẩm của ông lại đi sâu hơn vào bên trong
Vào năm 2009, Thạch Thánh Bác được chẩn đoán ung thy mạch máu, và từ năm 2014 là đã qua đời, còn chỉ 34 tuổi.
Theo các báo cáo về triển lãm hội họ, sau khi bệnh, ông không ngừng sáng tạo, mà càng đi sâu vào việc chú ý tới các quy tắc, thay đổi và sự trôi chảy của thời gian. Các tác phẩm như "pin shadow" như đang sử dụng mã lập trình và logic toán học để cấp độ bóng ảo cho các vật thể và biến đổi theo cách tự nhiên, cố gắng hiểu được quy tắc, nắm bắt sự thay đổi trong các hệ thống ảo, tìm cách thay thế cho trải nghiệm cơ thể dần mất kiểm soát trong thực tế.
Điều này cũng làm cho các tác phẩm của Thạch Thánh Bác thêm một lớp cảm xúc mạnh mẽ: ông không phải dùng công nghệ để thoát khỏi cuộc sống, mà trong thời gian cuộc sống ngày càng vụn vặn, lại ngược lại dùng công nghệ và logic toán học để tiếp cận các vấn đề nền tảng nhất của con người: "Làm sao để đối mặt với thay đổi, mất kiểm soát và thời gian?"
Nếu chỉ nhìn vào thời gian, đây có vẻ như một cuộc sống nghệ thuật bị ngắt quãng sớm; nhưng nếu nhìn vào các dấu chân mà ông để lại, sẽ thấy tầm ảnh hưởng của ông không hoàn toàn phụ thuộc vào số lượng tác phẩm, mà là vì ông đã minh hoạ một hình thức sáng tạo ít có ở Đài Loan nhưng sau này ngày càng quan trọng.
Cơ sở dữ liệu kết quả bảo tồn của Nhà hội nghệ thuật quốc gia đã mô tả Thạch Thánh Bác là "một nhà sáng tạo nghệ thuật đẩy mạnh phần mềm tự do tại Đài Loan". Tính danh này rất quan trọng, bởi vì nó đặt vị trí của Thạch Thánh Bác từ một nhà sáng tạo cá nhân lên thành một người có tác động đến phương pháp và văn hóa nghệ thuật kỹ thuật số của Đài Loan. Tầm ảnh hưởng của ông không chỉ là các tác phẩm được nhớ lại, mà còn là việc sửa chữa, triển lãm lại, workshop, hóa học và giảng dạy, đều được các thế hệ sau xem là những việc đáng được tiếp tục.
Nếu đặt các dấu chân này cùng nhau, sẽ rõ ràng hơn: Tại sao Thạch Thánh Bác lại đáng nhớ, không chỉ vì tính mạng sớm đến với đời, mà còn vì trong một thời gian ngắn sống, ông đã đưa một văn hóa sáng tạo đang phát triển đến một mức độ cho các thế hệ sau có thể tiếp nhận.
Cụ thể, ông đã minh hoạ một hình thức sáng tạo ít có ở Đài Loan nhưng sau này ngày càng quan trọng:
- Có thể viết lập trình, cũng có thể làm nghệ thuật
- Có thể suy nghĩ về hệ thống, cũng có thể xử lý cảm nhận
- Có thể làm các tác phẩm, cũng sẵn sàng đưa người khác vào trải nghiệm
- Không chỉ dùng phần mềm tự do như một khẩu hiệu, mà thực hành dưới dạng giảng dạy, cộng đồng và không gian
Các yếu tố này cộng lại, khiến ông như một người "chưa có đủ thời gian để phát triển hết, nhưng đã chỉ ra đường đi một cách rõ ràng".
Thạch Thánh Bác thực sự kích thích lên các thế hệ sau, điều đó là gì?
Nếu hôm nay nhìn lại Thạch Thánh Bác, điều đáng nhớ nhất chắc không phải là một tác phẩm đại diện nào đó, mà là ông đã chỉ ra trước một con đường ngày càng rõ ràng tại Đài Loan: nghệ thuật kỹ thuật số không cần thiết chỉ là một buổi triển lãm cao cấp tại bảo tàng, nó cũng có thể là một văn hóa sáng tạo mở, có thể học hỏi, có thể chia sẻ.
Con đường này sau đó được tiếp tục theo cách khác nhau ở các thế hệ sáng tạo. Một số người làm thiết bị tương tác, một số người làm biểu diễn âm thanh, một số người dùng Processing hoặc p5.js để thí nghiệm trực quan, một số người lại mang giáo dục lập trình vào các workshop, lớp học và cộng đồng. Những người sau này không nhất thiết đều có quan hệ trực tiếp với Thạch Thánh Bác, nhưng đất đai của creative coding và FLOSS+ART tại Đài Loan, chắc chắn có một phần là do những người như ông đã xua xẻc, lật lại, gieo mầm trước.
Ông để lại không phải là một công thức thành công có thể sao chép, mà là một tư duy: hiểu công cụ, phản biện quy tắc, đặt lập trình vào cuộc sống, và vô cùng mong muốn chia sẻ con đường này với người khác.
Tinh thần này cho đến ngày nay vẫn chưa lỗi thời.
Các tài liệu tham khảo
- 沈聖博（維基百科）
- 沈聖博｜台灣當代藝術資料庫 TCAA
- 沈聖博｜非池中藝術網
- OpenLab.Taipei
- 睡不著音像講座（六）Processing進階課程
- Play+Processing Forum
- COSCUP 2010 — Open Source & Digital Art Processing
- shengpo on GitHub
- 沈聖博紀念展：用程式碼開展新生命（非池中藝術網）
- 第三回合 ─ 沈聖博紀念展（國藝會補助成果檔案庫）
- 科技溫度中的高尚純潔：沈聖博的《pin shadow》與《texture》