Thái Anh Văn: Giao chiếc bình hoa vỡ cho số phận, deixar cho nghệ thuật dán gạch trên mái chùa sống sót

30 giây tổng quan: Thái Anh Văn từng là học sinh dán gạch theo anh trai, sống tại công trình chùa. Năm 2002, trong quá trình sửa chữa chùa Phong Nguyên Từ Chánh Cung sau động đất 921, ông tìm thấy một chiếc bình hoa vỡ bỏ đi, vô tình tạo ra tượng Đấng Thánh Đế, sau đó biến "tạo hình sau khi đập vỡ" thành phương pháp riêng. Sự chuyển đổi này giống như một phép nghịch lý nghệ thuật: để bảo quản dán gạch, không thể chỉ sao chép nguyên bản quá khứ; đôi khi cần để nó mất đi hình dạng ban đầu.

Năm 2002, chùa Phong Nguyên Từ Chánh Cung ở Thung Chương (Fengyuan) vẫn đang sửa chữa sau động đất 921. Thái Anh Văn, sinh năm 1949 ở Đài Nam Cao Hùng (Tainan Matsu), trong lúc làm việc tại công trình, tìm thấy những mảnh vỡ bình hoa bị bỏ đi của chùa, ghép lại thành tượng Đấng Thánh Đế. Tác phẩm này không phải là vẽ trước hình dạng rồi tìm mảnh gạch để điền vào, mà là bắt đầu từ những mảnh vỡ sau khi vỡ. Sự ngẫu nhiên này sau này trở thành phương pháp sáng tạo đặc trưng nhất của ông.¹

Ông sau đó gọi phương pháp này là "đập để tạo hình": trước tiên đập vỡ bình hoa cũ, bình thủy hay chén gốm, rồi theo đường cong và kết cấu của từng mảnh vụn tìm ra hình người, quần áo hay động vật. Dán gạch từ đó chuyển từ làm trang trí trên mái chùa thành một nghệ thuật ba chiều lưu giữ cả sự hỏng hóc của vật liệu.² Đây không phải là cách biến rác thành vật liệu mới, mà là để nứt gãy trở thành một phần của bố cục.

📝 Ghi chú của nhà triển lãm: Nghệ thuật truyền thống dễ bị hiểu lầm nhất là khi mọười ta cho rằng "bảo quản" đồng nghĩa với "không thay đổi". Câu trả lời của Thái Anh Văn ngược lại: một số kỹ thuật chỉ có thể tiếp tục tồn tại khi chúng thay đổi cách sử dụng nguyên liệu.

Từ học sinh cắt kính

Thái Anh Văn sinh năm 1949 tại Đài Nam Cao Hùng (Tainan Matsu). Cha ông, Thái Thiên Thái (Chen, Chien-hsiao), làm nghề vẽ tranh sơn mài. Ban đầu, ông dự định để con trai học chạm khắc gỗ. Nhưng trong một lần đến thăm cha ở Đài Nam Cao Hùng vào mùa hè, ông thấy anh trai Lại Thanh Đức (Li, Shi-yi) đang học cắt kính, bị thu hút bởi cách biến vật liệu cứng thành đường cong mái chùa. Sau khi tốt học trung học, ông theo học Lại Thanh Đức để học nghệ thuật dán gạch tại các ngôi chùa. ³

Lại Thanh Đức là người dòng dõi của Hồng Quang Phúc (Hong, Kun-fu). Cuộc sống học tập của Thái Anh Văn không giống lớp dạy nghệ thuật: ông đi khắp Đài Loan theo anh trai, ngủ ngoài đường, phải thức dậy sớm để nấu cơm. Tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan còn ghi lại câu chuyện ông từng do dự vì ánh trăng sáng quá mức, nhầm sáng trưa với đêm khuya mà dậy nấu cơm. ³

Cuộc sống này phân rã kỹ thuật thành hàng trăm chi tiết không rơi vào lãng mạn: phân biệt độ dày của từng mảnh gạch, biết cấu trúc của bột trét có chịu được trọng lượng không, phân biệt hướng trang phục của nhân vật, đồng thời phải đối mặt với ánh nắng, mưa nắng và tư thế ngồi lâu trên mái chùa. Dán gạch không chỉ là dán những mảnh gạch đẹp lên. Nó cần khung bảo trợ, bột trét và tạo hình, với mảnh gạch chỉ là lớp quần áo cuối cùng. ⁴

Theo tài liệu từ Sở Quản lý Di sản Văn hóa Đài Nam, Thái Anh Văn chuyên về kỹ thuật xếp chồng gạch, với các tác phẩm xuất hiện tại chùa Thái Thái Bảo (Tainan Zhengze Miao), chùa Thái Chân Vũ (Xinbei Zhenwu Miao), chùa Phong Nguyên Từ Chánh Cung (Fengyuan Dajia Miao), chùa Đại Chất Lan (Dajia Zhenlan Miao) và chùa Bắc Cảng Thiên Mẫu (Beigang Chaotian Miao). Những tên chùa này khi nối lại lại cho người đọc thấy quy mô công việc của ông: ông không phải là người tưởng tượng chùa trong một phòng làm việc, mà để lại dấu ấn nghệ thuật trên từng mái chùa thực sự. ⁴

Nghệ thuật trên mái chùa, gần như không còn thế hệ kế tiếp

Dán gạch là kỹ thuật uốn sợi thép thành khung, dùng bột trét tạo hình, rồi dán gạch hoặc kính lên trên. Phương pháp truyền thống yêu cầu phải có hình dạng rõ ràng trước, sau đó dùng công cụ cắt gạch màu thành các bộ phận cần thiết. Các nhân vật, thần linh, chim thú và nhân vật lịch sử sau đó được cố định trên mái chùa và tường. ⁵

Khủng hoảng của nghệ thuật này không đột ngột. Theo hồ sơ của Sở Quản lý Di sản Văn hóa Đài Nam, từ những năm 1960, phương pháp ép khuôn "phun thủy" giá rẻ và nhanh chóng bắt đầu phổ biến, khiến nghệ thuật dán gạch tinh xảo dần suy giảm. Báo chí quốc tế cũng chỉ ra, dán gạch có lịch sử hàng trăm năm ở Đài Loan, nhưng kỹ thuật tinh vi cần thời gian đào tạo dài. Khi nhu cầu giảm, hệ thống đạo trường sẽ dần suy giảm. ^{5 6}

Vào những năm 1980, sự tăng lương và thay đổi trong công trình chùa khiến cách thức tạo ra từng thời gian trở nên khó khăn hơn. Sau khi Lại Thanh Đức mất năm 2003, Thái Anh Văn cảm thấy rõ rằng sự tồn tại của nghệ thuật này rất ngắn ngủi. Ông tự hỏi, nếu lịch sử dán gạch có thể bị mất, thì ông có thể để lại điều gì trước tiên. Câu hỏi này đưa công việc của ông từ "hoàn thành một ngôi chùa" đến "tìm kiếm lĩnh vực mới cho kỹ thuật". ³

📝 Ghi chú của nhà triển lãm: Sự biến mất của nghệ thuật thường không phải là điều bất ngờ, mà là mỗi người học ít đi một chút, chờ đợi ít đi một chút, và đầu tư thời gian ít đi một chút. Đổi mới thực sự, đôi khi là tạo ra những thứ đáng đợi trong khoảng trống thời gian ngày càng thu hẹp này.

"Tùy duyên không tùy mình" không phải là từ bỏ kiểm soát

Sự chuyển đổi sáng tạo của Thái Anh Văn thường bị đơn giản hóa thành "biến chiếc bình hoa vỡ thành nghệ thuật". Nhưng sự vỡ vụn không phải là toàn bộ phương pháp của ông. Theo Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan, những mảnh gạch tự nhiên rơi xuống vẫn cần phân tích: lực đập, điểm rơi, độ dày và đường cong của mảnh vụn sẽ quyết định xem tác phẩm có đứng vững không. ³

Đó cũng là lý do tại sao "ngẫu nhiên" không thể hiểu nhầm với "bất kỳ". Dán gạch truyền thống trước tiên quyết định hình dạng, sau đó cắt vật liệu thành các mảnh phục vụ cho hình dạng. Thái Anh Văn để các mảnh vụn xảy ra trước, rồi từ những mảnh vụn tìm ra hình dạng có thể có. Hai phương pháp này đều cần kỹ thuật, chỉ là quyền lực giữa nghệ sĩ và vật liệu được phân phối lại. ⁷

Khi giải thưởng Nghệ thuật Quốc gia 2021 được trao, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghệ thuật Quốc gia dùng câu "Tùy duyên kết nối" để tưởng nhớ, báo chí ghi lại tư tưởng sáng tạo "Tùy duyên không tùy mình" của Thái Anh Văn. Câu nói này không phải là kêu gọi dừng lại phân tích, mà là công nhận rằng một chiếc bình hoa vỡ sẽ không hoàn toàn theo đúng dự định của nghệ sĩ. ⁸

Tại chùa Thái Thái Bảo ở Đài Nam, báo cáo tiếng Anh của Taiwan Panorama thấy được hiệu quả cụ thể của phương pháp này: áo choàng của Thánh Thiên Dương sử dụng mảnh bình rượu đen, vỏ sò trong câu chuyện Nhã Nại đến từ các đĩa thực phẩm hàng ngày, thậm chí còn thấy chữ in thương hiệu trên các bát đĩa. Những vật dụng không nổi bật trước đây không bị xóa bỏ, mà mang cuộc sống địa phương vào trong quần áo của thần linh. ⁷

Từ chi tiết chùa đến tác phẩm triển lãm

Thái Anh Văn không trở thành nghệ sĩ sau khi rời khỏi chùa. Ông học được cách vật liệu chịu đựng gió mưa, cách nhân vật được nhìn thấy từ xa, và tiếp xúc với ngôn ngữ cơ thể của Bát Quái, Thánh Thần và niềm tin địa phương. Theo tài liệu của trung tâm nghệ thuật, ông dựa trên khuôn mặt vùng Đài Nam để tạo ra bộ sưu tập Bát Quái, biến những mảnh gạch cứng cỏn thành quần áo rách nát, bay lượn và dải màu. ³

Sự chuyển đổi này cũng thay đổi khoảng cách quan sát của khán giả. Dán gạch trên mái chùa là để cả khu phố nhìn thấy, phải dùng màu sắc rực rỡ và đường viền tương phản để chống lại xa nhìn. Tác phẩm trong phòng trưng bày cho phép khán giả tiến lại gần, thấy được hoa văn trên mảnh gạch, đường cong của bình rượu và dấu vết tay nghệ nhân. Thái Anh Văn đưa cùng một bộ kỹ thuật vào hai thước độ khác nhau, mà không xóa bỏ kinh nghiệm từ chùa. ⁷

Khi Bộ Văn hóa và Du lịch giới thiệu triển lãm đơn đề Thái Anh Văn năm 2024, triển lãm với 32 tác phẩm cùng công cụ và vật liệu, chia thành bốn khu vực, trình bày điểm khởi đầu, bước chuyển đổi kỹ thuật, khám phá vật liệu tái chế và tầm nhìn đổi mới nghệ thuật. Điều quan trọng của triển lãm không phải là mang mái chùa vào phòng trưng bày trắng, mà là để khán giả thấy trước khi nhìn một tác phẩm, có một đống đĩa, bình, chén và công cụ đập đã bị vứt bỏ. ⁹

Báo Đài Loan News đưa cuộc đời ông từ góc độ khác: ông từng sửa chữa hoặc tạo ra hơn một trăm công trình chùa, sau đó sử dụng gạch, bình hoa và chai thủy tinh tái chế làm nguyên liệu chính, và được lựa chọn từ 21 nghệ nhân senior để nhận giải Nghệ thuật Quốc gia 2021. ¹⁰ Những con số này cho thấy quy mô, trong khi chiếc bình hoa vỡ giúp người nhớ lại sự chuyển đổi xảy ra trên vật gì.

Ảnh: Nghệ thuật dán gạch rồng phượng và trang trí mái chùa ở Kaohsiung, Đài Loan. Tác giả: The Nature Box; Giấy phép: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Trang tệp gốc: Wikimedia Commons. Ảnh được nhúng bằng URL nóng, không tải lên hay lưu trữ lại.

Tấm ảnh này không phải là tác phẩm của Thái Anh Văn, cũng không phải là nơi ông làm việc. Mục đích sử dụng của nó rất thận trọng: để người đọc thấy quy mô công cộng của nghệ thuật dán gạch trên mái chùa ở Đài Loan. Rồng, phượng, mái chùa và đường viền nổi bật cho thấy nghệ thuật này không chỉ là kỹ thuật gạch đơn lẻ, mà là bề mặt được hình thành bởi kiến trúc, niềm tin và cách nhìn từ xa. Hiểu rõ quy mô này, người ta mới không nhầm lẫn giữa sự đổi mới của Thái Anh Văn mang bình hoa vỡ vào phòng trưng bày và phong cách cá nhân rời khỏi chùa. ¹¹

Người bảo quản không phải là điểm kết

Năm 2020, Bộ Văn hóa và Du lịch công nhận Thái Anh Văn là người bảo quản nghệ thuật truyền thống quan trọng "Nghệ thuật dán gạch", trở thành người đầu tiên được gọi là "di sản sống" của nghệ thuật này. Năm 2021, ông nhận giải Nghệ thuật Quốc gia. ^{4 8} Những công nhận này cung cấp nguồn lực công cộng và danh tự cho nghệ thuật, nhưng đặt ra câu hỏi khó khăn hơn: khi một nghệ thuật được liệt vào danh sách, ai sẽ dành hàng năm học nó?

Cách làm của Thái Anh Văn là đưa sự truyền thống ra khỏi cơ thể của người thầy. Ông thành lập "Gia đình Dán gạch" để truyền dạy, và tham gia các chương trình truyền nghệ trường học. Từ năm 2021, Sở Văn hóa và Du lịch tổ chức chương trình học dán gạch truyền thống, đào tạo các học trò được lựa chọn. ⁴ Báo chí Trung tâm Thông tin Quốc gia cũng đư tin, tại lễ trao giải, ông hiểu rằng danh dự nghĩa này là lời nhắc nhở để nhiều người biết đến dán gạch và truyền lại. ⁸

Hành trình này vẫn chưa ổn định. Nhu cầu công trình chùa, khả năng sinh lời của học trò, và liệu nghệ thuật truyền thống có bị cố định thành một hệ thống không thể thay đổi, đều không phải là điều một giải thưởng có thể giải quyết. Hồ sơ của chính Thái Anh Văn cũng rất thành thật: công việc dán gạch chùa giảm dần, ông vẫn cần trồng rau để sinh lời. ³

Vì vậy, sự đổi mới của ông không phải là một câu chuyện thành công rực rỡ. Nó chứa đựng áp lực thị trường lao động, sự mất mát của người anh trai, việc tái chế chất thải, và quyết tâm của một người thợ không muốn vật liệu chỉ còn là "vật liệu". Tương lai của dán gạch không chỉ nằm ở mái chùa, mà còn ở khả năng của học trò tiếp theo nhìn thấy: một mảnh gạch vỡ không phải là lỗi, mà có thể là nơi khởi đầu của tác phẩm.

📝 Ghi chú của nhà triển lãm: Điều mà Thái Anh Văn thực sự bảo quản, có lẽ không chỉ là cách thức dán gạch, mà là quyền lực của người thợ nghệ thuật vẫn có thể thương thảo với vật liệu. Khi một chiếc bình hoa vỡ, nghệ sĩ không vội vã sửa chữa lại nguyên hình. Ông lắng nghe những mảnh vụn kể cho ông biết chúng còn có thể trở thành gì.

Dán gạch từ chưa bao giờ là chỉ trang trí. Nó xếp chồng niềm tin của chùa, thẩm mỹ địa phương, thời gian của mối quan hệ thầy trò và thời tiết trên mái nhà lên cùng một bề mặt. Thái Anh Văn thêm một vết nứt vào bề mặt đó, và để người ta thấy hai bên của vết nứt: một bên là kỹ thuật cần được bảo quản, một bên là kỹ thuật nếu không dám thử nghiệm sẽ chỉ còn là mẫu vật.

Ông tìm thấy ở Phong Nguyên Từ Chánh Cung không phải là một chiếc bình hoa vừa đủ dùng, mà là sự khởi đầu của một phương pháp làm việc. Để các mảnh gạch mất đi hình dạng ban đầu, rồi tìm kiếm nhân vật, quần áo và số phận trong những mảnh vụn. Nghệ thuật "Tùy duyên không tùy mình" này, cuối cùng vẫn cần một đôi tay rõ ràng biết mình đang làm gì.

Tài liệu tham khảo

• Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghệ thuật Quốc gia Đài Loan: Hồ sơ nghệ sĩ Thái Anh Văn
• Sở Quản lý Di sản Văn hóa Đài Nam: Nghệ nhân xuất sắc – Nghệ sĩ dán gạch Thái Anh Văn
• Taiwan Panorama: Đổi mới Truyền thống: Nghệ thuật Dán gạch của Thái Anh Văn

Tài liệu tham khảo