Au Sow Yee: Cô gái từ Malaysia mang Nusantara vào vòng nghệ thuật đương đại Đài Loan

Tổng quan 30 giây: Au Sow Yee sinh năm 1978 tại Kuala Lumpur, đến Đài Loan năm 2003 học tại Trường Nghệ thuật Đài Bắc, kể từ đó cô coi hai thành phố Kuala Lumpur và Đài Bắc là "nơi cư trú" suốt 23 năm. Công việc của cô đã lật ngược trục tọa độ của vòng nghệ thuật Đài Loan: thay thế "Đông Nam Á"—tên gọi do quân đội Mỹ đặt ra thời Chiến tranh Lạnh—bằng từ Mã Lai "Nusantara (Quần đảo)", làm cho Đài Loan có thể được nhìn thấy như là phần đông bắc của Quần đảo Mã Lai, thay vì "đảo hoang đã mất của Trung Hoa" hay "cái khác của Đông Nam Á phương Tây". Bộ ba phần "Dự án Mengkerang" (Mengkerang Project) của cô, "Dự án Chris" (The Kris Project—được Bảo tàng Nghệ thuật Singapore lưu giữ), Chương trình phát thanh của Biennale Đài Bắc 2018, và năm 2024 khi cô phối hợp với Trần Hữu Nhạn phỏng vấn trẻ em vô quốc tịch Malaysia qua "Giấc mơ lay động" (The Rocking Dream—được đề cử giải Nghệ thuật Đài Tân lần 24), đều phát sinh từ một vị trí phản trực giác. Năm 2015 cô nói với Trịnh Văn Kì: "Chính vì sự 'vắng mặt' của tôi mới làm nên tác phẩm này."

2017 năm chiều tại Kampung Attap, Kuala Lumpur

Năm 2017, một hàng các cửa tiệm cũ từ những năm 1950 tại Kampung Attap, Kuala Lumpur đã mở cửa¹. Một không gian được gọi là "Thư viện Rumah Attap và Tập thể sáng tạo" (Rumah Attap Library and Collective) ra đời tại đây. 5.000 cuốn sách, ba phần hai là tiếng Trung Quốc, phần còn lại là tiếng Anh và tiếng Mã Lai, được tình nguyện viên canh thúc, không lợi nhuận, đọc miễn phí. Ba đơn vị đồng sáng lập là: Amateur, In Between Cultura, và Au Sow Yee Studio².

Người điều hành Studio đó là Au Sow Yee, người gốc Malaysia sinh năm 1978 tại Kuala Lumpur, sang Đài Bắc năm 2003 học tại Trường Nghệ thuật Đài Bắc, kể từ đó đã ở Đài Loan 14 năm³. Cô không dọn về Kuala Lumpur. Cô tiếp tục làm việc, giảng dạy, sáng tác ở Đài Bắc, nhưng từ xa từ Đài Bắc cô cùng hai đơn vị khác xây dựng nên thư viện này.

Tuyên bố tự mô tả của thư viện viết: "living coordinate (tọa độ sống)", tọa độ sống. Kết nối địa lý, lịch sử, thời gian, xã hội, chính trị, văn hóa, nghệ thuật, thiết lập một "open and critical alternative knowledge system (hệ thống kiến thức thay thế cởi mở và phê phán)"⁴.

Câu này mô tả không chỉ một thư viện. Nó cũng mô tả Au Sow Yee, người phụ nữ này.

Tác phẩm "Một Ngày Không Nắng tại Mengkerang (Chương Một)" của Au Sow Yee (2013). Fair use editorial commentary trên tác phẩm của Au Sow Yee. Nguồn: danh mục chính thức của nghệ sĩ.

Tại sao một người phụ nữ gốc Malaysia lại làm điều này ở Đài Loan

Để trả lời câu hỏi này, ta phải quay lại Kuala Lumpur năm 2013.

Năm đó Malaysia tổ chức cuộc bầu cử Quốc hội lần 13. Sau khi kết quả bầu cử được công bố, những bình luận mang tính chất sắc tộc bùng phát quy mô lớn trong xã hội Malaysia: kết quả bầu cử bị định hướng thành "một chủng tộc cụ thể phải chịu trách nhiệm", công nhân di cư Bangladesh bị chỉ trích là "cử tri bên lề", những lời nói thù hận phát triển liên tục trên Facebook và các phương tiện truyền thông trong vài tuần⁵.

Lúc đó Au Sow Yee đã quay lại Kuala Lumpur làm việc một vài năm. Năm 2015, trong cuộc phỏng vấn với Trịnh Văn Kì, biên tập viên của "Hoang vu kỹ thuật số" (No Man's Land), cô nói thẳng:

"Lúc đó tôi rất tức giận, đồng thời cũng tò mò, dường như từ nhỏ đến lớn, từ hệ thống giáo dục, cách ta nhận dạng hay khung nhìn về sắc tộc, hay nhận thức về một chủng tộc cụ thể, đều đến từ cuộc sống, hệ thống giáo dục."⁶

Nhưng cô từ chối biến cơn tức giận này thành một dòng kêu gọi khác. Cô nói tiếp:

"Tôi lớn lên trong hệ thống giáo dục Trung Quốc, cũng biết cái gọi là 'cộng đồng Hoa' thích sử dụng một loại kêu gọi nào đó, đặt bản thân vào tình cảnh đáng thương... Cá nhân tôi không thích kiểu này—đặt bản thân vào góc nhìn đáng thương để làm một kêu gọi nào đó tới các cử tri, với tôi rất mâu thuẫn."⁶

Cô không muốn đứng ở vị trí "người Malaysia Hoa đáng thương" để làm tác phẩm. Nhưng cô cũng không thể giả vờ không thấy những gì xảy ra sau cuộc bầu cử 2013.

Cô chọn một con đường thứ ba: bịa một cái tên địa danh⁷.

Mengkerang: Một nơi không tồn tại, nhưng lại thực hơn thực tế

"Dự án Mengkerang" (The Mengkerang Project) bắt đầu từ năm 2013 với một bộ phim một kênh⁷.

Mengkerang là một tên địa danh mà Au Sow Yee bịa ra, nhưng nghe rất giống thật. Nó khiến người ta nghĩ tới Medan ở Indonesia, hay Pengarang ở phía nam Malaysia. Trong cuộc phỏng vấn, cô giải thích:

"Tôi chỉ muốn một cái tên kỳ lạ. Mengkerang rất trực tiếp cho bạn một sự tưởng tượng về Nam Dương."⁶

Nhưng cái tên giả này nhanh chóng trở nên sắc bén hơn những tên thật.

Chương Một "Một Ngày Không Nắng tại Mengkerang (Chương Một)" (A Day Without Sun in Mengkerang Chapter One, 2013). Cô tìm những người Malaysia có nền tảng khác nhau về sắc tộc, giáo dục, tuổi tác, rồi yêu cầu họ chơi "xác chết tinh tế" (exquisite corpse)—một trò chơi kế tiếp: mỗi người tiếp nối mô tả về Mengkerang của người trước, cuối cùng dệt nên một câu chuyện lạ lùng "sự thật và hư cấu khó phân biệt"⁷. Cô từ chối quay phim tài liệu, vì phim tài liệu "đã chọn một góc nhìn nào đó để đứng"⁶.

Chương Hai hoàn thành năm 2015, "Chuột nai, Hang Tuah, Vua Bersiong, Thầy phù thủy, Máy bay lạc hướng và những thứ khác" (Sang Kancil, Hang Tuah, Raja Bersiong, Bomoh, the Missing Jet and Others). Những truyền thuyết dân gian Malaysia mà cô thu thập bao gồm anh hùng sử thi Hang Tuah, chú chuột nai thông minh (con vật phổ biến nhất trong cổ tích Malaysia), vua bạo tàn có rẻ dài Bersiong, những người thầy phù thủy mà vẫn còn người tin (Bomoh). Tiêu đề có "máy bay lạc hướng" chính là MH370 của Malaysia Airlines năm 2014⁸.

Chương Ba "Tiệm chụp ảnh Bác Tài" (Pak Tai Foto, 2015). Cô chạy tới một cửa tiệm chụp ảnh cũ trên phố Petaling (Petaling Street) ở Kuala Lumpur, nơi sắp bị phá dỡ để xây tàu điện ngầm, phỏng vấn những công nhân di cư Bangladesh, Myanmar, Trung Quốc làm việc quanh đó⁹.

Nhưng cô không chụp mặt những công nhân di cư. Cô chụp bên trong tiệm ảnh trống trải, chỉ để lại giọng của họ.

📝 Ghi chú của nhà tổ chức triển lãm
"Vắng mặt" là từ khóa của tác phẩm này. Khán giả nghe được tiếng nói nhưng không thấy người, một nhóm công nhân di cư từ Bangladesh, Myanmar, Trung Quốc đang kể về cách họ đến Kuala Lumpur, muốn đi đâu. Đồng thời, chính tiệm ảnh sắp "vắng mặt" khỏi địa lý Kuala Lumpur, tàu điện ngầm sắp được xây dựng qua đó. Hai lần vắng mặt xảy ra đồng thời trong một không gian.

Au Sow Yee có sự chuyên tâm với "vắng mặt" có nguồn gốc lịch sử. Phố Petaling là nơi người gốc Hoa đầu tiên ở Kuala Lumpur tập trung, cũng là nơi cô thường xuyên đi khi nhỏ, sách, cửa hàng bản ghi, quán ăn nhanh đều ở đó. "Nhưng vì phải xây tàu điện ngầm trong cải tạo đô thị, nơi đó sắp bị phá"⁶. Cô muốn quay lại điều đang biến mất này, nhưng không muốn phương thức quay phim trở thành thái độ "nói giúp người yếu thế".

Nhà tổ chức triển lãm Malaysia Sharon Chin, sau khi xem triển lãm "Nơi cư trú và Nơi khác: Dự án Đo đạc Hình ảnh" tại Lostgens' ở Kuala Lumpur, đã viết một bài bình luận tiếng Anh, nắm bắt cốt lõi của phương pháp luận của Au Sow Yee:

"She's interested in the politics of images, instead of political images." (Cô quan tâm tới chính trị của những hình ảnh, chứ không phải hình ảnh chính trị.)¹⁰

Cô quan tâm tới "cách thức hình ảnh hoạt động theo chính trị", chứ không phải "quay những hình ảnh với nội dung chính trị". Sự khác biệt nằm ở: câu hỏi đầu tiên là "tại sao một bức ảnh lại có khả năng thuyết phục người ta?", câu hỏi thứ hai chỉ là quay máy vào hiện trường biểu tình.

Sharon Chin còn nói, điều tốt của "Tiệm chụp ảnh Bác Tài" là nó không "nói giúp công nhân di cư"—"rather than 'giving voice' to migrant workers, their narratives integrate naturally into Malaysia's larger story (chứ là tiếng nói của họ tự nhiên hòa nhập vào câu chuyện lớn hơn của Malaysia)"¹⁰. Giọng của công nhân di cư được dệt cùng toàn bộ câu chuyện Malaysia, không bị cô lập riêng biệt thành "câu chuyện người ngoại quốc".

Đây là một trong những phương pháp luận quan trọng nhất của Au Sow Yee: phản đối thái độ tổ chức triển lãm "nói giúp ai"¹¹.

Tác phẩm "Tiệm chụp ảnh Bác Tài" của Au Sow Yee (2015). Phim cắt từ tiệm ảnh cũ phố Petaling sắp bị phá dỡ do xây dựng tàu điện ngầm, giọng nói của công nhân di cư vang vọng trong tiệm trống. Fair use editorial commentary trên tác phẩm của Au Sow Yee. Nguồn: danh mục chính thức của nghệ sĩ.

"Vắng mặt" mới là vị trí sáng tác

Nhưng "Dự án Mengkerang" bộ ba phần đó được triển lãm lần đầu ở đâu?

Đài Bắc¹¹.

Cô giải thích tại sao trong cuộc phỏng vấn 2015:

"Cái tôi muốn biểu đạt là nếu lúc này tôi vẫn ở Malaysia, tôi sẽ không làm ra tác phẩm kiểu này. Chính vì sự 'vắng mặt' của tôi mới làm nên tác phẩm này."⁶

Câu này lật ngược giả định thông thường rằng "nghệ sĩ viết về đất quê phải trải nghiệm trực tiếp". Khoảng cách chính nó đã là điều kiện sáng tác: rời xa Malaysia 14 năm, mới viết được một cách nhìn từ bên ngoài về Malaysia.

Sự từ chối của cô đối với "kêu gọi đáng thương" cũng mở rộng ra "authenticity (tính xác thực)". Cô nói:

"'Tính xác thực' đó nằm đâu? Hay nó không bao giờ là xác thực, nhưng nhiều người nhấn mạnh 'authenticity' đó, nó dường như tạo thành một chức năng bảo vệ, đó là vì bạn không thể làm một điều gì đó nên phải luôn nói tới nó."⁶

Hoàn cảnh lớn lên đã giúp cô đặt trước vị trí này: "Trong hoàn cảnh lớn lên của tôi, ngôn ngữ là một trạng thái rất hỗn tạp; bạn phải nói tiếng Anh hoặc tiếng Mã Lai với ai đó tùy bối cảnh, nhìn thấy khuôn mặt người Hoa không chắc chắn là có thể nói tiếng Trung Quốc được"⁶. Người gốc Malaysia không bao giờ ở trong một nền văn hóa thuần khiết, nên cô có miễn dịch bẩm sinh với những cách nói "Malaysia thuần khiết" hay "tính người Hoa thuần khiết".

✦ Câu nói "vắng mặt mới có thể sáng tác" mà cô đưa ra trong cuộc phỏng vấn 2015 đó, sau này trở thành nền tảng của toàn bộ con đường sáng tác của cô: không ở Malaysia mới viết được Malaysia, không ở trong vòng người Hoa mới nhìn rõ vòng người Hoa, không ở trong trung tâm tổ chức triển lãm chính thống mới nhìn thấy biên mục.

Từ tác phẩm cá nhân tới luận thuyết quần đảo

2017 là năm mấu chốt của Au Sow Yee.

Năm đó cô cùng Trịnh Văn Kì—biên tập viên "Hoang vu kỹ thuật số" (No Man's Land)—đã phát động dự án "Kho lưu trữ Nusantara" (Nusantara Archive) Project¹².

Chữ "quần đảo" (群島) trong tiếng Mã Lai là Nusantara: nusa là "đảo", antara là "cái khác", kết hợp lại là "giữa những đảo". Một từ từ tài liệu Java thời trung cổ, vượt qua toàn bộ thế giới Mã Lai trong Malaysia, Indonesia, Singapore, Philippines—là cách tự gọi của những người đó. Không có đảo nào là trung tâm, mỗi đảo đều là "cái khác" của những đảo khác¹².

Từ này nhằm thay thế "Đông Nam Á" (Southeast Asia). Từ sau đây là tên gọi do Liên Quân thành lập South East Asia Command (Bộ chỉ huy Đông Nam Á) năm 1943, dùng lại sau chiến tranh làm nhãn khu vực. Nói cách khác, "Đông Nam Á" là từ được nhìn từ bên ngoài vào địa lý này thời Chiến tranh Lạnh¹³.

Đổi framework (khung nhìn) có nghĩa là đổi tọa độ: thay thế những cách gọi từ lòng mình của bản địa thay vì cách gọi từ ngoài, thay vì đối lập nhị phân "trung tâm, biên mục" bằng "liên tục giữa các đảo". Đối với vòng nghệ thuật Đài Loan, sự chuyển đổi này rất quan trọng: Đài Loan có thể được nhìn thấy như phần đông bắc của Quần đảo Mã Lai, chứ không phải "cái khác của Đông Nam Á" hay "đảo hoang của thế giới Trung Hoa".

Năm đầu tiên của kho lưu trữ quần đảo (2017-2018) đã mời các nghệ sĩ Malaysia Chu Doanh Trinh (Okui Lala) và Phù Phương Tuấn (Hoo Fan Chon) sang Đài Loan lưu trú, được Viện Quốc gia Nghệ thuật Đài Loan hỗ trợ 350.000 đô la¹⁴. Au Sow Yee đảm nhận một trong 7 vị trí thành viên uỷ ban cố vấn biên tập viên của NML—6 người còn lại là Hoàng Văn Hào, Diệp Thiệu Tân, Cao Sơn Tín Nam, La Sĩ Đông, Vũ Đình Rộng, Hoàng Thanh Doanh.

NML không phải nền tảng ẩn danh. Nó là cơ chế viết lách của một mạng lưới tổ chức triển lãm đa quốc gia. Năm 2018 Quỹ Nghệ thuật Kỹ thuật số phát hành "Kho lưu trữ Nusantara 03: Au Sow Yee", biến những tác phẩm của cô từ năm 2013 Mengkerang trở đi thành luận thuyết, làm thành một cuốn sách xuất bản độc lập¹⁵. Cuốn sách này là lần đầu tiên "quần đảo" khung nhìn này được thể chế hóa dưới hình thức tiểu sử nhân vật (monograph).

💡 Bạn có biết không
Trước khi Kho lưu trữ Nusantara năm 2017, khi nói "Đông Nam Á", vòng nghệ thuật Đài Loan thường dùng hai tọa độ: "phương Tây" (New York, Berlin, Paris) và "Trung Hoa" (giao lưu hai bờ, sự trỗi dậy của nghệ thuật đương đại Trung Quốc). Các nghệ sĩ từ Malaysia, Indonesia, Singapore hầu như vô hình trong vòng nghệ thuật Đài Loan. Sau Kho lưu trữ quần đảo (thế hệ Chu Doanh Trinh, Phù Phương Tuấn, Tan Zi Hao, Nguyễn Trịnh Thi, v.v.) từng từng xuất hiện ở Trường Nghệ thuật Đài Bắc, không gian Lập phương, sân khấu Biennale Đài Bắc. Au Sow Yee không phải người duy nhất thúc đẩy sự thay đổi này, nhưng cô là một trong những nút thắt quan trọng nhất.

"Dự án Chris" tiến vào Bảo tàng Nghệ thuật Singapore

Năm 2015-2016, Au Sow Yee làm ra một loạt quan trọng khác: "Dự án Chris (The Kris Project)"¹⁶.

Kris là một chiếc khúc dao truyền thống của người Mã Lai, nhưng quan trọng hơn là loạt này hướng camera tới thời kỳ vàng của điện ảnh tiếng Trung Hoa Đông Nam Á những năm 1950-60. Cô tìm found footage (phim để lại) từ kho phim Malaysia của công ty điện ảnh Cathay-Keris (do Lục Vận Đạo và Hà Khải Vinh đồng sáng lập năm 1951, là một trong những nhà sản xuất phim Đông Nam Á quan trọng nhất lúc đó cạnh tranh với Thiệp Thị, sau này được UNESCO đưa vào "Danh sách Kỷ niệm Thế giới khu vực Châu Á Thái Bình Dương")¹⁷.

Cô dùng những bộ phim cũ này để sắp xếp lại thuyết minh, khai quật kỷ niệm điện ảnh tiếng Trung Đông Nam Á từ liên tục lịch sử giữa bốn địa điểm Singapore / Malaysia / Hong Kong / Đài Loan.

Tác phẩm này năm 2016 được Bảo tàng Nghệ thuật Singapore (Singapore Art Museum) lưu giữ¹⁸. Đối với một nữ nghệ sĩ Malaysia gốc Hoa 38 tuổi, đây là một vị trí không thể đạt trực tiếp từ Kuala Lumpur.

Cô không phải xây dựng danh tiếng tại Malaysia rồi bị Singapore nhìn thấy, cô xây dựng luận thuyết ở Đài Loan trước tiên, rồi cho phép Singapore, Hong Kong, Seoul, Tokyo, Berlin, Thượng Hải, Bangkok, Busan, Sharjah lần lượt mời cô¹⁹.

2018 Biennale Đài Bắc: Đưa Bảo tàng phương Nam thời Nhật trị vào bảo tàng nghệ thuật đương đại

Năm 2018, lần đầu tiên cô chính thức bước vào sân khấu nghệ thuật đương đại lớn nhất Đài Loan: Biennale Đài Bắc "Sau Tự Nhiên: Bảo tàng Nghệ thuật Như Một Hệ Thống Sinh Thái"²⁰.

Tên tác phẩm của cô rất dài: "Dừa, Malacca Xinh Đẹp và Một Tình Yêu Sống Chết của Một Gián Điệp: Một Chương Trình Phát Thanh Một Lần" (2018). Một tác phẩm gồm ba kênh video và thiết bị âm thanh, mô phỏng bố trí không gian của Bảo tàng Phương Nam thời Triển lãm Đài Loan năm 1935 trong thời kỳ Nhật trị²¹.

Triển lãm Đài Loan 1935 là sân khấu luận thuyết mà Đế quốc Nhật mở rộng vào khu vực "Cộng Vinh Phương Nam" Đông Nam Á. Đài Loan là điểm phát thanh phương nam tiên tiến nhất của Đế quốc, năm đó dùng sóng vô tuyến để gửi tưởng tượng Đế quốc tới bán đảo Mã Lai, quần đảo Indonesia, Philippines²². Au Sow Yee dùng cấu trúc lịch sử 1935 này làm bộ khung không gian của một tác phẩm nghệ thuật đương đại 2018, để cho khán giả bước vào, cũng là bước vào một tưởng tượng Đế quốc về phương Nam 83 năm trước.

Tác phẩm này còn có một phiên bản sân khấu "Trạm Trao Đổi Thông Tin Nam Dương", năm 2018 tháng 10 hợp tác với Nhóm Kịch Lưu Xuân Xuân trình diễn²³. Cùng một cấu trúc lịch sử, trong phòng trưng bày nghệ thuật đương đại là cài đặt video, trong hộp đen sân khấu là biểu diễn với cơ thể.

Cô bắt đầu phát triển tác phẩm từ "tác phẩm hình ảnh đơn nhất" thành toàn bộ dự án đa phương tiện, đa không gian triển lãm, đa dòng thời gian.

STILL ALIVE: Dự án Chris II Và Những Chiến Sĩ Đại Dương Im Lặng

Tháng 11 ngày 28 năm 2019, không gian Dự án Lập Phương (TheCube Project Space) tại Lục Trương Ly, Đài Bắc mở triển lãm cá nhân "STILL ALIVE" của cô²⁴, diễn ra tới ngày 19 tháng 1 năm 2020.

Ba tác phẩm:

1. "Dự án Chris II: Nếu Bữa Tiệc Tiếp Tục" (Chris Project II: If the Party Goes On), tiếp nối năm 2016 Dự án Chris nhưng đào sâu hơn một tầng
2. "Palaces, Valleys, Islands and Their Lunar Journey", nối thế giới Mã Lai với thần thoại mặt trăng
3. "Tiếng Ồn Bạc: Hành Trình Cực Đoan Của Những Chiến Sĩ Im Lặng Đại Dương (Lời Nói Đầu: Bài Hát Hành Trình)", kỹ thuật trí nhớ âm thanh của đại dương

Không gian Dự án Lập Phương (TheCube Project Space) được sáng lập năm 2010 bởi Trịnh Huệ Hoa và La Vui Toàn, nằm trong một căn hộ cũ trong ngõ Lục Trương Ly ở Đài Bắc, là một trong những không gian không lợi nhuận quan trọng nhất trong vòng nghệ thuật đương đại Đài Loan. Au Sow Yee có triển lãm cá nhân ở đây không phải ngẫu nhiên, không gian Dự án Lập Phương nhiều năm nay hỗ trợ sâu sắc những triển lãm liên quan "quần đảo", đây là nút khác của thế giới Mã Lai trong vòng nghệ thuật Đài Loan bên ngoài NML.

Năm 2021 cô nhận được Giải Đặc Biệt Biennale Đài Bắc với loạt tác phẩm mở rộng của dự án này²⁵. Cũng năm này, cô bắt đầu được các biennale quốc tế liên tiếp mời: Biennale Busan 2022, Biennale Sharjah 15 "Thinking Historically in the Present" của Tiểu Vương Quốc Tiếp Giáp Ả Rập năm 2023²⁶.

Kể Lại Si Tanggang Với Trẻ Em Vô Quốc Tịch

Nhưng tác phẩm dày nhất của cô mới ra năm 2024.

Năm đó cô cùng người sáng tác sân khấu Trần Hữu Nhạn thành lập "Không Gian Thí Nghiệm Của Cô Ấy" (Her Lab Space), được Bảo tàng Nghệ thuật Singapore ủy thác, sáng tác "Giấc Mơ Lay Động (The Rocking Dream)"²⁷.

Trong quá trình sản xuất, họ bay về Malaysia hợp tác với một tổ chức xã hội được gọi BJCK. Đây là một tổ chức chuyên hỗ trợ trẻ em vô quốc tịch Malaysia. Ngày 7 tháng 4 năm 2024 họ phỏng vấn những trẻ em này tại văn phòng BJCK, dẫn dắt họ dùng những lời của chính mình để diễn giải lại truyền thuyết dân gian Malaysia Si Tanggang²⁸.

Si Tanggang là một truyền thuyết dân gian nổi tiếng của thế giới Mã Lai: một đứa bé trai nghèo từ một ngôi làng ngư dân, sau khi phát đạt trở thành thuyền trưởng, khi quay về thăm quê, mẹ anh lên tiếng nhận, anh xấu hổ khi nhìn mẹ nghèo, nói dối rằng không nhận, mẹ anh lớn tiếng nguyền rủa anh biến thành đá, cả chiếc tàu vì vậy hóa thành đảo đá²⁹.

Truyền thuyết này nổi tiếng khắp thế giới Mã Lai. Nó là mẫu chuyên đề "quên gốc" "rời quê" "từ chối bản thân" (身份否認).

Au Sow Yee chọn truyền thuyết này để cho trẻ em vô quốc tịch Malaysia diễn giải lại. Những đứa trẻ này tính pháp lý của chúng bị chính quốc gia Malaysia từ chối, chúng là phiên bản ngược của câu chuyện Si Tanggang: câu chuyện gốc là con lãng quên mẹ, phiên bản đương đại là quốc gia lãng quên con.

Tác phẩm này song hành với kho lưu trữ phim Si Tanggang 1961 màu trắng đen và giọng nói của trẻ em vô quốc tịch đương đại³⁰. Bộ phim 1961 chính là những tác phẩm thời kỳ vàng Cathay-Keris. Au Sow Yee làm cho phim Mã Lai 60 năm trước đối thoại với những đứa trẻ mất quốc tịch Malaysia 60 năm sau trong cùng một không gian.

⚠️ Quan điểm Gây Tranh Cãi
Vấn đề "trẻ em vô quốc tịch" (stateless children) là cực nhạy cảm trong chính trị Malaysia. Chính sách Bumiputera ưu tiên người bản địa, luật Hồi giáo so với luật dân sự, con em của những cuộc hôn nhân liên tộc, con em của lao động nước ngoài, tất cả đều là vết thương lịch sử mà chính trị Malaysia không bao giờ đối mặt trực tiếp. Một nữ nghệ sĩ gốc Malaysia làm tác phẩm này ở Đài Bắc, rồi quay về triển lãm ở Singapore, là một khả năng chính trị đặc biệt, chỉ có thể làm ở bên "ngoài" Malaysia.

"Giấc Mơ Lay Động" năm 2024 trước tiên triển lãm tại Bảo tàng Nghệ thuật Singapore (phiên bản một kênh), cùng năm không gian Dự án Lập Phương tái sắp xếp thành phiên bản 2.5 kênh (hai màn hình + phép chiếu mô hình thu nhỏ) để triển lãm hoàn chỉnh³¹. Tác phẩm này được đề cử giải Nghệ thuật Đài Tân lần 24³².

Tại Sao Một Nghệ Sĩ Lại Đi Mở Thư Viện

Quay về thư viện Rumah Attap năm 2017.

Để hiểu tại sao Au Sow Yee lại làm điều này, phải xem xét toàn bộ trục công việc của cô. Cô không bao giờ là "chỉ làm tác phẩm nghệ thuật" người. Cô là một người xây dựng thể chế.

• 2011- : Tác giả dài hạn và cố vấn biên tập viên của "Hoang vu kỹ thuật số" (No Man's Land)³³
• 2017 : Đồng sáng lập Thư viện Rumah Attap and Collective (Kuala Lumpur)
• 2017- : Cùng Trịnh Văn Kì thúc đẩy Kho lưu trữ Nusantara
• 2018 : Xuất bản độc lập "Kho lưu trữ Nusantara 03: Au Sow Yee"
• 2019- : Giảng viên tại Trung Tâm Giáo Dục Đại Cương, Trường Nghệ thuật Đài Bắc (lĩnh vực Khoa học và Công nghệ)³⁴
• 2024- : Tập thể sáng tác "Không Gian Thí Nghiệm Của Cô Ấy" (Her Lab Space)

Biên tập viên NML, sáng lập thư viện, lên kế hoạch xuất bản, giảng dạy ở Trường Nghệ thuật Đài Bắc, những công việc này nếu chỉ xem như hồ sơ tác phẩm sẽ bị đánh giá thấp. Nhưng chúng mới là nền tảng vật chất thực sự hoạt động của "quần đảo" framework này.

Tác phẩm nghệ thuật là từng hình ảnh riêng biệt. Thư viện, xuất bản, dự án lưu trú, công việc biên tập, là những gì cho phép những hình ảnh đó được đọc, được tiếp tục, được truyền cho thế hệ tiếp theo—cơ sở hạ tầng.

📝 Ghi chú của Nhà Tổ Chức Triển Lãm
Dùng "quần đảo" như một framework là một chuyện, biến nó thành một thể chế hoạt động là chuyện khác. Một bài diễn thuyết có thể tuyên truyền Nusantara, một bài luận có thể phân tích Nusantara, nhưng để 14 nghệ sĩ tới lưu trú, để 384 bài viết NML tích tụ thành luận thuyết, để "Kho lưu trữ Nusantara 03" trở thành thứ có thể đặt trên kệ sách thư viện, cần một loại lao động khác. Au Sow Yee không bao giờ chỉ ở trong studio.

Triển Lãm Lớn Tại Thành Phố Đài Trung năm 2025

Năm 2025 ngày 13 tháng 12, Bảo Tàng Nghệ Thuật Đài Trung (TAM) mới khai trương—bảo tàng điểm nhấn thắng cảnh của Công Viên Văn Hóa Đường Núi Đài Trung mở cửa năm 2024—tổ chức triển lãm cá nhân lớn của cô "Gọi Tất Cả Sinh Vật: Hẹn Gặp Ngày Mai, Cùng Giờ, Cùng Địa Điểm" (A Call of All Beings: See you tomorrow, same time, same place), triển lãm kéo dài tới ngày 12 tháng 4 năm 2026³⁵.

Đây là lần đầu tiên cô làm triển lãm cá nhân quy mô lớn ở một bảo tàng quốc gia Đài Loan. Trước đây sân khấu chính của cô là một tác phẩm trong nhóm triển lãm biennale, hay triển lãm độc lập tinh tế ở không gian Dự án Lập Phương. Bảo Tàng Đài Trung cho cô cả một phòng của bảo tàng mới 2 vạn mét vuông.

Tiêu đề "A Call of All Beings" này phản hồi lại những gì cô tích tụ trong mười năm qua: từ "Dự án Mengkerang" với địa danh Mã Lai giả, "Dự án Chris" với kỷ niệm phim tiếng Trung Đông Nam Á, "Dừa, Malacca Xinh Đẹp" với tưởng tượng Đế quốc phương Nam 1935, "Những Tên Cướp Biển, Chiếc Tàu Run Rẩy" với truyền thuyết cướp biển Biển Đông, cho tới "Giấc Mơ Lay Động" với giọng nói trẻ em vô quốc tịch. Cô luôn đang làm một điều duy nhất là gọi những sự tồn tại không được nghe thấy tới bảo tàng nghệ thuật đương đại.

Phụ đề "See you tomorrow, same time, same place" (Hẹn gặp ngày mai, cùng giờ, cùng địa điểm) nghe giống như một lời tạm biệt, cũng giống như sự tiếp tục. Với một người ở cùng lúc hai địa điểm Đài Bắc—Kuala Lumpur suốt 23 năm, nghĩa của bốn chữ "hẹn ngày mai" khác với người bình thường.

Chiếc Máy Bay Năm 2003 Bay Từ Kuala Lumpur Tới Đài Bắc

Câu chuyện quay lại năm 2003.

Năm đó Au Sow Yee 25 tuổi, lên một chuyến bay từ Kuala Lumpur tới Đài Bắc. Lúc đó cô có kế hoạch đi Mỹ học phim thử nghiệm, đã học trước nửa năm ở một cao đẳng tư nhân ở Malaysia, nhưng cuối cùng chọn Trường Nghệ thuật Đài Bắc⁶.

Lúc đó cô có lẽ không nghĩ rằng, 22 năm sau cô sẽ dùng từ "quần đảo" trong tiếng Mã Lai ở Đài Bắc để đổi một hệ tọa độ cho cả vòng nghệ thuật Đài Loan. Cô cũng không nghĩ cô sẽ chạy trở lại Kampung Attap ở Kuala Lumpur để xây một thư viện, rồi quay lại Đài Bắc để tiếp tục làm những dự án ủy thác của Bảo tàng Nghệ thuật Singapore, rồi được Bảo Tàng Đài Trung mời làm triển lãm cá nhân lớn.

Cô cũng không chắc chắn tự dự đoán rằng mình sẽ ở lâu thế. Nhưng trong cuộc phỏng vấn 2015 với Trịnh Văn Kì, cô đã nói ra câu đó: "Chính vì sự 'vắng mặt' của tôi mới làm nên tác phẩm này." Câu nói đó cuối cùng trở thành phương pháp luận cốt lõi của toàn bộ 23 năm sự nghiệp của cô.

Không ở Malaysia mới viết được Malaysia.
Không ở trong vòng người Hoa mới nhìn rõ vòng người Hoa.
Không ở trong trung tâm tổ chức triển lãm chính thống mới nhìn thấy biên mục.
Không ở "đất quê" mới nhận ra "nơi cư trú".

Cô không bao giờ ở một vị trí cố định. Cô viết Malaysia từ Đài Bắc, viết phim tiếng Trung Đông Nam Á từ Malaysia, viết trẻ em vô quốc tịch từ Singapore, viết quần đảo Mã Lai từ Sharjah.

Nhưng câu nói cuối cùng của cuộc phỏng vấn NML năm 2015 được Trịnh Văn Kì viết. Anh đã thêm một chú thích sau khi kết thúc câu chuyện của Au Sow Yee:

"Chúng ta có lẽ qua dự án này, phát hiện ra thực ra không có nơi nào là 'cái khác' thực sự, bằng cách nói rằng 'cái khác' cũng là 'nơi cư trú'."⁶

Đối với một người sinh năm 1978 tại Kuala Lumpur, đến năm 2003, quay lại Kuala Lumpur năm 2017 để mở thư viện, 2025 làm triển lãm cá nhân ở Bảo Tàng Đài Trung, không nơi nào là "cái khác" thực sự.

Nhưng cũng không nơi nào là "nơi cư trú" hoàn chỉnh.

Cô vừa đủ ở lại, vừa đủ không ở. Cô làm tác phẩm giữa hai tọa độ. Đây là hình dạng của cơn tức giận đó sau cuộc bầu cử Malaysia 2013.

Nguồn Ảnh

Bài viết này sử dụng 1 hình still của tác phẩm nghệ sĩ còn sống (phạm vi bình luận biên tập fair use, theo Luật Bản quyền § 65 đoạn hai "sử dụng hợp lý cho mục đích giáo dục" và tiêu chuẩn 17 U.S.C. § 107 fair use bốn yếu tố: tính chất giáo dục phi thương mại / tác phẩm đã xuất bản / tỷ lệ trích dẫn nhỏ / không có tác động thay thế thực chất đối với thị trường). Ảnh được cache tại public/article-images/people/ để tránh hot linking máy chủ nguồn:

• hero: Phim still từ "Lời Nói Đầu: Sao Liên Hành Động Và Tiếng Trống Trận" của Au Sow Yee (2024) — © Au Sow Yee. Fair use editorial commentary trên tác phẩm của Au Sow Yee cho mục đích giáo dục phi thương mại. Nguồn: danh mục chính thức cargo.site của nghệ sĩ.

Nếu Au Sow Yee hoặc đại lý của cô có bất kỳ quan ngại nào về việc sử dụng ảnh, vui lòng liên hệ Taiwan.md (github.com/frank890417/taiwan-md), chúng tôi sẽ gỡ bỏ hoặc điều chỉnh ngay lập tức.

Đọc Tiếp

• Trịnh Văn Kì — Biên tập viên NML, người cùng thúc đẩy Kho lưu trữ Nusantara, cùng Au Sow Yee từ khi thành lập NML 2011 cho tới khởi động quần đảo 2017 rồi tiếp tục hợp tác năm 2024, là cộng sự làm việc quan trọng nhất của cô trong vòng nghệ thuật Đài Loan
• Nhà Tổ Chức Triển Lãm Đài Loan và Xây Dựng Văn Hóa Nghệ Thuật — Phát triển luận thuyết thế hệ nhà tổ chức triển lãm Đài Loan như Cao Sơn Tín Nam (một trong những cố vấn biên tập viên NML) và những người khác, tạo thành đối thoại liên tục với luận thuyết quần đảo của Au Sow Yee ở Biennale Đài Bắc, Biennale Nghệ thuật Á Châu
• Nghệ Thuật Đa Phương Tiện Mới Đài Loan — Au Sow Yee chủ yếu sử dụng phương tiện cài đặt hình ảnh, dòng chính này cung cấp bối cảnh lịch sử video / media art Đài Loan
• Nghệ Thuật Đương Đại — Tổng quan về sinh thái nghệ thuật đương đại Đài Loan, sau khi bổ sung "quần đảo" framework của Au Sow Yee, có thể nhìn thấy trục Đông Nam Á / Nam phương của nghệ thuật đương đại Đài Loan

Tham Khảo