Bát Điền Dữ Nhất: Từ huyền thoại thủy lợi đến "Kênh Cắn Người", Dấu ấn của các chuyên gia kỹ thuật dưới thời đô hộ

Tóm tắt 30 giây: Năm 1920, kỹ sư người Nhật Bát Điền Dữ Nhất chủ trì xây dựng Hồ Ô Sơn Đầu và Kênh Chiayi Nam ở vùng Chiayi Nam, Đài Loan. Công trình thủy lợi được ca tụng là "phép lạ kỹ thuật" đã biến vùng đất hoang vu thành thóc đẩu của Đài Loan. Tuy nhiên, phía sau nó lại là sự cướp đoạt tài nguyên của chính phủ đô hộ Nhật Bản, và những giọt nước mắt máu của nông dân bị buộc thực hiện "chế độ xoay vụ ba năm", thậm chí còn được gọi là "Kênh Cắn Người". Quyết định của Bát Điền Dữ Nhất khi sa thải - "ưu tiên sa thải nhân viên giỏi" - mặc dù được giải thích là lòng trắc ẩn nhân đạo, nhưng cũng gây ra tranh cãi quản lý. Giai đoạn lịch sử này, trong vụ tự tử đắm nước tuyệt vọng của phu nhân Bát Điền Ngoài Đại Thụ sau chiến tranh, cũng như vụ đầu tượng đồng bị gãy ngày nay, liên tục nhắc nhở chúng ta rằng những nhà xây dựng của người đô hộ, những đánh giá công lao và lỗi lầm của họ không bao giờ là một khía cạnh duy nhất, mà đầy những mâu thuẫn và căng thẳng.

Tầm nhìn vượt thời đại: Sự ra đời của Kênh Chiayi Nam và bối cảnh đô hộ

Năm 1910, Bát Điền Dữ Nhất, lúc đó 24 tuổi, vừa tốt nghiệp ngành Kỹ thuật Xây dựng từ Đại học Đế quốc Tây Kinh, liền đến phục vụ tại Bộ Xây dựng của Tổng Chấp chính Đài Loan. Khi đó, vùng Chiayi Nam là một vùng đất rộng lớn nhưng bị ách thiết hạn bởi khô hạn và lũ lụt, những cánh đồng chờ trời, cuộc sống nông dân cực kỳ khó khăn. Sau khi khảo sát kỹ lưỡng, Bát Điền Dữ Nhất đưa ra một ý tưởng táo bạo: xây dựng một hồ chứa nước lớn để dẫn nước tưới cho diện tích đất đó lên tới 150.000 hecta¹.

Dự án này lúc đó bị coi là "giấc mơ" bởi vì quy mô khổng lồ, độ phức tạp kỹ thuật, điều chưa từng có tiền lệ. Tuy nhiên, với kiến thức chuyên môn sâu sắc và sức chịu đựng kiên cường, Bát Điền Dữ Nhất đã vượt qua nhiều khó khăn. Ngày 1 tháng 9 năm 1920, Kênh Chiayi Nam chính thức bắt đầu xây dựng, công trình này kéo dài mười năm, tốn kém 54 triệu đồng Nhật, huy động vô số nhân lực, cuối cùng đã hoàn thành và chuyên chở nước vào ngày 10 tháng 4 năm 1930². Công trình này không chỉ mở rộng diện tích đất nước từ khoảng 5.000 hecta lên 150.000 hecta, tăng năng suất nông nghiệp gấp 2-5 lần, đặt nền móng cho kho lúa của Đài Loan³, mà vì các đổi mới kỹ thuật, phương pháp "đê chứa nước bán lực học san bằng chứa" của Hồ Ô Sơn Đầu được Hội Kỹ sư Xây dựng Hoa Kỳ (ASCE) đặc biệt đặt tên thành "Hatta Dam" và giới thiệu trên tạp chí⁴.

📝 Ghi chú của người quản lý: Xây dựng Kênh Chiayi Nam là chiến thắng của kỹ thuật, đồng thời cũng là hình ảnh thu nhỏ của sự phân bổ lại tài nguyên dưới thời đô hộ. Nó mang lại sự thu hoạch lớn, nhưng cũng thay đổi lối sống của nông dân, thậm chí gây ra những mâu thuẫn xã hội sâu sắc. Công trình này phục vụ chiến lược đô hộ "nông nghiệp Đài Loan, công nghiệp Nhật Bản" của Nhật Bản, những thành tựu hùng vĩ của nó không thể tách rời khỏi mục đích đế quốc phía sau.

Hồ Ô Sơn Đầu: Phép lạ kỹ thuật dưới những hy sinh và phong cách quản lý

Trái tim của Kênh Chiayi Nam là Hồ Ô Sơn Đầu, hồ chứa này sử dụng phương pháp "đê chứa đầy bán thuỷ lực" tiên tiến lúc bấy giờ, là một trong những trường hợp hiếm hoi trên thế giới⁵. Thiết kế của hồ đã khéo léo tận dụng địa hình, dẫn nước từ thượng lưu sông Tseng Wen vào, tạo thành "Đảo San Hô" rộng lớn. Hồ chứa này đã trải qua thảm họa nước 87, động đất 921 và những thử thách khác, cho đến nay vẫn hoạt động ổn định, cung cấp nước cho nông nghiệp, thương mại, công nghệ, bền bỉ trăm năm⁶.

Tuy nhiên, phía sau công trình vĩ đại này, cũng kèm theo những hy sinh khổng lồ. Theo hồ sơ, trong giai đoạn xây dựng công trình, khoảng 134 người đã mất mạng⁷. Trong đó, ở giai đoạn đầu đào hầm, vì thiếu đào tạo trước khi làm việc và không xử lý khí dầu, từng xảy ra vụ nổ lớn, dẫn tới khoảng 50 công nhân tử vong. Bát Điền Dữ Nhất bị chỉ trích vì không tự phê bình trong vụ việc này, thay vào đó lại quở trách công nhân một cách khắc nghiệt, làm nổi bật sự yếu ớt của quyền lợi lao động dưới thể chế đô hộ⁸. Ngoài ra, không lâu sau khi hồ hoàn thành (tháng 12 năm 1930) liền bị một trận động đất trung bình làm hư hại 360 feet, một phần chỉ trích chỉ vào các vấn đề về khảo sát địa chất và thiết kế, cũng như sự ngoan cố của Bát Điền vì "thể diện" từ chối đề xuất của các chuyên gia Hoa Kỳ⁹.

Trong thời gian xây dựng công trình, triết học quản lý của Bát Điền Dữ Nhất cũng đầy những mâu thuẫn. Ông kiên quyết xây dựng một khu ký túc xá nhân viên hoàn thiện ở Ô Sơn Đầu, không phân biệt quốc tịch Nhật hay Đài, cung cấp trường học, bệnh viện, phòng tắm công cộng, các cơ sở giải trí, v.v., nỗ lực cải thiện chất lượng cuộc sống của nhân viên¹⁰. Tuy nhiên, năm 1923 vì động đất Kanto dẫn tới cắt giảm ngân sách, buộc phải sa thải, Bát Điền Dữ Nhất lựa chọn ưu tiên sa thải "nhân viên giỏi". Ông cho rằng: "Những nhân viên giỏi rất dễ tìm được công việc mới, ngược lại những người có khả năng bình thường, một khi bị sa thải, toàn bộ sinh kế gia đình sẽ ngay lập tức rơi vào khó khăn."¹¹ Mặc dù hành động này được giải thích theo chiều tích cực là lòng trắc ẩn nhân đạo, nhưng những người chỉ trích cho rằng, trong một công trình lớn, "loại bỏ người giỏi giữ lại người yếu" có thể ảnh hưởng tới chất lượng công trình và an toàn, dẫn đến những công nhân Đài Loan bậc thấp phải chịu đủng đỉnh dưới sự lãnh đạo kém hơn. Khi giám sát công trình, Bát Điền thỉnh thoảng có hành động quở trách công nhân một cách khắc nghiệt, phong cách quản lý của ông hướng về kiểu gia trưởng thay vì nhân văn hóa thuần tuý hiện đại, và vẫn tồn tại sự khác biệt trong đãi ngộ giữa nhân viên Nhật và Đài¹².

"Kênh Cắn Người": Nước mắt máu của nông dân và khai thác mang tính hệ thống

Mặc dù Bát Điền Dữ Nhất có những đóng góp xuất sắc cho phát triển nông nghiệp Đài Loan, nhưng đánh giá lịch sử của ông luôn tồn tại sự chia cắt. Một số quan điểm cho rằng, xây dựng Kênh Chiayi Nam là để chính phủ đô hộ Nhật Bản cướp đoạt tài nguyên lúa mì của Đài Loan, để cung cấp cho nhu cầu của Nhật Bản. Điều gây tranh cãi nhất là "chế độ xoay vụ ba năm" được áp dụng bởi Kênh Chiayi Nam: nông dân bị buộc chia khu vực xoay vụ trồng lúa, mía, lúa mạch, mất đi tự do lựa chọn cây trồng. Chế độ này chủ yếu đảm bảo cung cấp lúa đường cho Nhật Bản, bảo đảm nguồn nguyên liệu cho các nhà máy đường có vốn Nhật, giải quyết vấn đề "mâu thuẫn lúa đường" trong nước Nhật lúc bấy giờ¹³.

Gánh nặng nông dân còn hơn thế. Trong tổng chi phí công trình 54 triệu đồng Nhật, khoảng nửa do "những người liên quan tổ chức thủy lợi" (chủ yếu là địa chủ) chịu, thông qua "khoản phí tạm thời" được hoàn trả hàng năm, địa chủ lại chuyển gánh nặng sang nông dân bị thuê đất, khiến nhiều nông dân nghèo không đủ tiền trả mà bị buộc bán đất hoặc hủy bỏ hợp đồng thuê¹⁴. Ngay cả vào những năm không có nước, nông dân vẫn phải trả tiền nước cao, làm trầm trọng thêm sự nghèo đói. Năm 1927, để xây dựng hồ chứa, chính phủ còn buộc di dời 150 hộ gia đình nông dân sang vùng ven biển, gây ra nhiều cuộc tranh cãi kéo dài¹⁵. Nông dân còn phải chịu công lao duy tu kênh miễn phí, tổ chức thủy lợi thậm chí bị mỉa mai là "tổ chức hại nước"¹⁶. Trong giai đoạn suy thoái kinh tế toàn cầu, các lợi ích tăng sản lượng không đem lại cho lớp dưới, nông dân vẫn thường phải ăn sắn cắt nhỏ, lúa mạch chủ yếu được xuất khẩu sang Nhật Bản. Do đó, Kênh Chiayi Nam bị một phần nông dân gọi là "Kênh Cắn Người", gây ra các cuộc vận động nông dân và chỉ trích truyền thông (chẳng hạn như Đài Loan Tân Dân Báo)¹⁷.

📝 Ghi chú của người quản lý: "Tính hai mặt" của Kênh Chiayi Nam là chìa khóa để hiểu lịch sử đô hộ Đài Loan. Nó vừa là biểu tượng của hiện đại hóa, đồng thời cũng là thực thể cụ thể của sự khai thác nông dân Đài Loan dưới hệ thống kinh tế đô hộ. Sự mâu thuẫn này, chính là căng thẳng lịch sử. Tăng sản lượng cũng liên quan chủ yếu tới cải tiến giống như lúa Puyai và cơ sở hạ tầng toàn diện của Nhật Bản, thay vì hoàn toàn quy cho kênh¹⁸.

Bát Điền Ngoài Đại Thụ: Tuyệt vọng đắm nước sau chiến tranh và những cảm xúc phức tạp

Phu nhân Bát Điền Ngoài Đại Thụ của Bát Điền Dữ Nhất, cũng là một phần không thể thiếu của câu chuyện tình Đài Loan này. Cô theo ông tới Đài Loan sau khi kết hôn, sinh ra 8 con (đa số sinh ở Đài Loan), trọn đời cống hiến cho gia đình và mảnh đất này. Năm 1942, Bát Điền Dữ Nhất trên đường tới Philippines, tàu "Taiyo Maru" mà ông đi bị tàu ngầm Hoa Kỳ chìm, rất tiếc ông đã mất mạng¹⁹.

Ba năm sau khi Bát Điền Dữ Nhất mất, Nhật Bản đầu hàng. Ngày 1 tháng 9 năm 1945, Bát Điền Ngoài Đại Thụ mặc quần áo kimono, đắm nước tại cửa xả của Hồ Ô Sơn Đầu. Đoạn lịch sử này thường được lãng mạn hóa thành "theo chân yêu nhân không hối tiếc", nhưng phía sau lại là bối cảnh phức tạp hơn: sau chiến tranh, Nhật Bản đầu hàng, cô đối mặt với áp lực rời khỏi Đài Loan (toàn bộ người Nhật phải rời khỏi), hỗn loạn sau chiến tranh, sự bất an sinh hoạt, cộng thêm nỗi đau tưởng nhớ chồng. Một phần lời nói cho rằng cô không muốn rời khỏi Đài Loan, hoặc cô cảm thấy tuyệt vọng trước tình trạng sau tiếp quản của Trung Hoa Dân Quốc. Cô để lại di thư, nội dung tương tự như "anh chị em sinh sống hạnh phúc", "yêu mến chồng, tôi sẵn sàng theo sau", chọn tự tử đắm nước vào ngày 25 năm sau khi bắt đầu xây dựng Kênh Chiayi Nam²⁰. Di thư và chi tiết cho thấy, đây không phải là tình yêu thuần tuý chung thủy, mà là bi kịch dưới những áp lực bội phần, phản ánh những chấn thương chiến tranh và tuyệt vọng. Thi thể của cô được an táng ở cạnh Hồ Ô Sơn Đầu, cùng với tro cốt của Bát Điền Dữ Nhất yên nghỉ nơi này, cùng nhau bảo vệ mảnh đất mà họ đã từng yêu thương sâu sắc và cống hiến toàn bộ²¹. Hàng năm vào ngày 8 tháng 5, các bộ phận khác nhau của Đài Loan đều tổ chức lễ tưởng niệm ở Hồ Ô Sơn Đầu, cảm ơn những đóng góp của Bát Điền Dữ Nhất, đồng thời cũng xưng tưởng tới cặp vợ chồng này vì tình yêu sâu sắc tới Đài Loan²².

Dư vang của lịch sử: Biểu tượng chính trị đương đại của Bát Điền Dữ Nhất và dấu ấn để lại

Hoàn thành Kênh Chiayi Nam đã hoàn toàn thay đổi mặt mạo nông nghiệp vùng Chiayi Nam, làm cho Đài Loan trở thành một vùng sản xuất lương thực quan trọng. Bát Điền Dữ Nhất không chỉ là một kỹ sư xuất sắc, mà còn là một nhà hoạch định có tầm nhìn. Tuy nhiên, với tư cách là một chuyên gia kỹ thuật dưới thể chế đô hộ, đánh giá công lao và lỗi lầm của ông trong xã hội Đài Loan luôn thể hiện một sự phân hoá - tích cực về công lao xây dựng của ông, phản tư về áp chế đô hộ cùng tồn tại²³. Lễ tưởng niệm hàng năm cũng thường trở thành biểu tượng chính trị. Một số quan điểm cho rằng, thần thánh hóa Bát Điền Dữ Nhất có vẻ như muốn dìm dối đóng góp của Quốc Dân Đảng hoặc thúc đẩy "tình cảm của nền thực dân". Một phía khác cho rằng, Bát Điền Dữ Nhất chính là một chuyên gia kỹ thuật, không phải một kẻ áp chế quân sự trực tiếp, nhưng công trình của ông vô nghi phục vụ toàn bộ thể chế đô hộ đế quốc Nhật²⁴. Truyền thông Trung Cộng cũng từng dùng điều này để chỉ trích Đài Loan "yêu thích Nhật Bản", cướp lúa mạch²⁵.

Câu chuyện của Bát Điền Dữ Nhất, nhắc nhở chúng ta rằng khi đánh giá những nhân vật lịch sử, nên vượt ra ngoài một quan điểm duy nhất, để hiểu được độ phức tạp và nhiều khía cạnh của thời đại mà ông sống. Những đóng góp của ông không chỉ là thành tựu của công trình thủy lợi, mà còn là biểu tượng của tình yêu sâu sắc và sự cống hiến vô điều kiện tới mảnh đất Đài Loan, đồng thời cũng mang trên mình dấu ấn nặng nề của lịch sử đô hộ. Tinh thần thủy lợi này, cũng như những dư vang lịch sử xung quanh nó, tiếp tục ảnh hưởng tới sự phát triển nông nghiệp của Đài Loan và sự công nhân hóa xã hội và văn hóa²⁶.

Tài liệu tham khảo