Phong trào ca khúc dân gian Đài Loan

30 giây tóm tắt: Ngày 3 tháng 12 năm 1976, tại buổi biểu diễn tại Đại học Tâm Lý Đài Bắc, Lý Song Trác (Lý Thượng Trác) văng một chai nước ngọt Coca-Cola và hỏi: "Tại sao chúng ta phải hát những bài của người nước ngoài?" — Sự kiện "Tâm Lý Đài Bắc" đã khởi động phong trào ca khúc dân gian Đài Loan. Năm 1975, Yang Hsien (Yáng Xián) lần đầu biểu diễn "Tứ tự nhớ nhà" tại Thái Dương Thái, Hu De-fu (Hồ Đức Phật) mang vào nhạc dân tộc bản địa, và năm 1977, Giải thưởng Kim Vân và cuộc thi nhạc dân gian "Phong trào" thương mại hóa, sinh ra thế hệ ca khúc dân gian gồm Qí Yù (Thái Thức), Cài Qīn (Thái Tình), Yè Jiāxiū (Diệp Gia Tư), Lǐ Jiànfù (Lý Kiện Phúc) và nhiều người khác. Dù phong trào kéo dài mười năm cuối cùng cũng kết thúc khi nghệ sĩ đi nước ngoài và sự thương mại hóa, nhưng tinh thần "hát nên bài ca của chính mình" vẫn sống động qua các thế hệ của La Đại (Lò Đại), Trần Thư (Chu Tĩnh), Trần Hoa (Chu Hoa).

Ngày 3 tháng 12 năm 1976, tại một buổi biểu diễn tại Đại học Tâm Lý Đài Bắc¹，một sinh viên người Philippines cầm một chai nước ngọt Coca-Cola, lên sân khấu với gitar, hỏi thẳng trước mặt khán giả: "Tại sao chúng ta phải hát những bài của người nước ngoài?" Anh ta ném chai nước ngọt xuống sàn nhà với sức mạnh²，tiếng vỡ kính vang lên sau đó được coi là khoảnh khắc phá vỡ sự thuần hóa văn hóa âm nhạc của thời đại. Người đó là Lý Song Trác (Lý Thượng Trác), và khoảnh khắc này được gọi là "Sự kiện Tâm Lý Đài Bắc" — điểm khởi đầu biểu tượng nhất của phong trào ca khúc dân gian Đài Loan.

Tại sao thanh thiếu niên lại cần hát những bài của chính mình? Khi những năm 1970 của Đài Loan đối mặt với một loạt khủng hoảng ngoại giao — rời khỏi Liên Hợp Quốc, cắt đứt quan hệ với Mỹ, phong trào bảo vệ đảo — thanh thiếu niên bắt đầu suy ngẫm một câu hỏi cơ bản: Trong thế giới thay đổi nhanh chóng này, điều gì thực sự thuộc về chúng ta?

Thời đại chuyển đổi: Tại sao cần "hát nên bài ca của chính mình"?

Trước những năm 1970, cảnh quan âm nhạc của Đài Loan gần như bị chi phối bởi nhạc pop phương Tây. Từ khuôn viên trường học đến quán cà phê, khắp nơi đều vang lên những giai điệu tiếng Anh. Thanh thiếu niên quen thuộc với những giai điệu của Bob Dylan, Joan Baez, nhưng lại không biết gì về câu chuyện của mảnh đất mình đang đứng.

Hiện tượng mất rễ văn hóa này, dưới sức ép của hoàn cảnh quốc tế, trở nên càng nghiệt ngẫn hơn. Năm 1972, Nixon thăm Trung Quốc, năm 1978, Đài Loan cắt đứt quan hệ với Mỹ, sự trỗi của phong trào bảo vệ đảo — những sự kiện này khiến thanh thiếu niên của Đài Loan bắt đầu tự hỏi: Chúng ta là ai? Tiếng nói của chúng ta ở đâu?

Đúng trong bối cảnh thế giới như vậy, "hát nên bài ca của chính mình" không chỉ là một khẩu hiệu nữa, mà là một phong trào nhận thức văn hóa. Thanh thiếu niên không chỉ hài lòng là người nghe nhạc phương Tây, họ muốn dùng ngôn ngữ của chính mình, câu chuyện của chính mình để tạo ra tiếng nói thuộc về mảnh đất này.

Ba nhà tiên phong: Yang Hsien, Hu De-fu, Lý Song Trác

Yang Hsien: Người gieo hạt cho nhạc dân gian hiện đại

Ngày 6 tháng 6 năm 1975, sinh viên viện Nghiên cứu Biển Đài Bắc của Đại học Quốc gia Yang Hsien (Yáng Xián) tổ chức "Buổi biểu diễn sáng tạo nhạc dân gian hiện đại" tại Thái Dương Thái ở Đài Bắc.³ Ông đưa bài thơ của Yu Hsiu (Nguyễn Hữu Tĩnh) "Tứ tự nhớ nhà" (https://www.youtube.com/watch?v=0gbgJZqkbGM) lên nhạc, lần đầu tiên đề xuất khái niệm "nhạc dân gian hiện đại".

Đổi mới của Yang Hsien nằm ở việc kết hợp thơ tân thời Trung Quốc với nhạc dân gian và nhạc vùng miền của Mỹ, tạo ra một dạng nhạc chưa từng thấy trước đây. Buổi biểu diễn này được coi là khởi đầu chính thức của phong trào ca khúc dân gian Đài Loan, và Yang Hsien vì vậy được ví như "Cha của nhạc dân gian hiện đại".⁴

Hu De-fu: Tiếng nói đầu tiên

Ca sĩ bản địa Hu De-fu (Hồ Đức Phật) là một trong những người khơi mầm cho phong trào này.⁵ Những buổi biểu diễn của ông tại quán cà phê Columbia là một hành trình truyền thống văn hóa chậm rãi. Hu De-fu bắt đầu hát những giai điệu cổ xưa của người Paiwan (Bê Thủy), để những người trẻ thành thị lần đầu tiên nghe thấy tiếng nói từ mảnh đất Đài Loan tự nhiên và tinh khiết nhất.

Năm 1974, Hu De-fu tổ chức buổi biểu diễn "Bông lúa đẹp", cũng là nơi Yang Hsien lần đầu công bố công khai "Tứ tự nhớ nhà", gieo mầm cho buổi biểu diễn tại Thái Dương Thái vào năm sau.

Lý Song Trác: Tiếng sấy của cuộc cách mạng

Nếu Yang Hsien là người gieo hạt, Hu De-fu là người khơi mầm, thì Lý Song Trác (Lý Thượng Trác) chính là tiếng sấy của cuộc cách mạng. Ngày 3 tháng 12 năm 1976, sự kiện "Tâm Lý Đài Bắc" là khoảnh khắc hấp dẫn nhất của phong trào ca khúc dân gian Đài Loan.

Chàng trai vừa trở về từ hành trình học đường ở Tây Ban Nha và Hoa Kỳ, ban đầu phải thay thế Hu De-fu lên sân khấu vì chấn thương. Nhưng anh chọn cách mạnh mẽ nhất để đư ra câu hỏi tới khán giả: "Tại sao chúng ta phải hát những bài của người nước ngoài?"

Khoảnh khắc Lý Song Trác văng chai nước ngọt xuống sàn nhà, từ một khoảnh khắc bùng lên cảm xúc cá nhân, đã được phóng đại thành biểu tượng của sự phản kháng chống lại sự thuần hóa văn hóa của toàn thế hệ. Tiếng gọi "hát nên bài ca của chính mình" của anh nhanh chóng trở thành khẩu hiệu tinh thần của phong trào ca khúc dân gian trên trường của Đài Loan.

🎵 Nghe thử: Lý Song Trác《Đảo đẹp》 — Phiên bản do Yang Tử Nhiên biểu diễn

Người thúc đẩy sự thương mại hóa: Giải thưởng Kim Vân và nhạc dân gian "Phong trào"

Sự kiện "Tâm Lý Đài Bắc" đã bùng lên ngọn lửa "hát nên bài ca của chính mình", nhưng điều thực sự giúp cho nhạc dân gian lan tỏa sâu rộng và tạo thành xu hướng, chính là sự can thiệp của lực lượng thương mại.

Năm 1977, công ty đĩa mới thế hệ ra mắt cuộc thi ca khúc "Giải thưởng Kim Vân", năm 1978, công ty đĩa Hải Sơn tổ chức cuộc thi "Phong trào" (nhạc dân gian).⁶ Hai cuộc thi này trở thành nơi sinh ra những ngôi sao nhạc dân gian. Chen Mingshao (Chén Míngsháo), Bao Meisheng (Bao Mỹ Sinh), Lǐ Jiànfù (Lý Kiện Phúc), Wang Hailin (Vương Hải Lăng) đều từng tham gia "Giải thưởng Kim Vân"; Cài Qīn (Thái Tinh), Yè Jiāxiū (Diệp Gia Tư) là đại diện của "Phong trào"; Qí Yù (Thái Thức), Sū Lái (Tô Lợi) là những ngôi sao vượt qua cả hai cuộc thi.

Cùng thời gian đó, các nhà hàng nhạc dân gian trên khắp các tỉnh thành như mưa tháng bốn mọc lên. Từ "Thuyền gỗ" và "Người cây" ở Đài Bắc đến các quán cà phê ở khắp nơi, tất cả đều trở thành nơi các ca sĩ luyện tập kỹ năng và giao lưu với khán giả. Những nơi này là trung tâm giao thông văn hóa, giúp cho nhạc dân gian đi từ khuôn viên trường học ra xã hội.

Những ngôi sao thời kỳ hoàng kim

Nhóm nhạc dân gian trí tuệ

Đại diện cho nhóm nhạc dân gian trí tuệ là Thái Thức (Qí Yù), theo đuổi sự kết hợp giữa tính thơ mỹ và triết lý. Giọng ca trong sáng của Thái Thức biểu diễn những tác phẩm kinh điển như "Cây ô liu" (https://www.youtube.com/watch?v=PGcw9SvHhh0), "Đi trong mưa", truyền tải một mặt của nghệ thuật nhạc dân gian.

Nhóm nhạc dân gian miền quê

"Con đường nhỏ nơi quê hương" (https://www.youtube.com/watch?v=abBnysri-XI) của Diệp Gia Tư, "Bãi biển đảo Phú Quốc của bà ngoại" của Phan An Bang (Phan An Bang), đại diện cho nhóm nhạc dân gian miền quê với sự giản dị và ấm áp. Những bài hát này vẽ nên hình ảnh quê hương trong trái tim của mỗi người, chạm đến trái tim của những người xa quê.

Nhóm nhạc dân gian đô thị

Thái Tinh (Cài Qīn), Trần Yee (Chu Yee) và những người khác đại diện cho nhóm nhạc dân gian đô thị với sự tinh vi và chín chắn. Kỹ năng biểu diễn của họ chuyên nghiệp hơn, sự sắp xếp nhạc cụ phong phú hơn, mang lại màu sắc đô thị hiện đại cho nhạc dân gian.

Sự ra đời của những tác phẩm kinh điển

Trong thời gian này sinh ra vô số tác phẩm kinh điển:

《Con rồng truyền lưu》 (https://www.youtube.com/watch?v=50dyyevLH6I) (Lão Đức Kiện sáng tác lời và nhạc, Lý Kiến Phúc biểu diễn đầu tiên) sinh ra trong bối cảnh cắt đứt quan hệ giữa Đài Loan và Mỹ vào năm 1978, thể hiện cảm xúc dân tộc và nhận thức văn hóa của người Á Đông. Đây là tiếng nói mang trọng lượng lịch sử nhất của phong trào nhạc dân gian. 《Cây ô liu》 (Thái Thức) truyền tải tình yêu mong muốn tự do thông qua "những con chim bay lượn trong bầu trời"; 《Như người yêu của em》 (https://www.youtube.com/watch?v=Yvg3L7RbFHY) (Thái Tinh) thể hiện sự tinh tế và sâu sắc của tình yêu đô thị; 《Con đường nhỏ nơi quê hương》 (Diệp Gia Tư) kết hợp hoàn hảo giữa nhớ nhà và sự ngây thơ; 《Bãi biển đảo Phú Quốc của bà ngoại》 (Phan An Bang) ghi dấu kỷ niệm tuổi thơ và bài thơ biển; 《Cicada》 (Yang Hsiu Nhiên, Xu Xiao Jing) mô tả nỗi buồn của tuổi trẻ; 《Nếu》 (Thích Tứ Mỹ, Đường Trảo Mỹ) là sự tưởng tượng lãng mạn về tình yêu.

🎵 Lựa chọn nhạc dân gian kinh điển: Phan Nguyên Vân《Dù có mùa xuân nào cũng có》 | Hu De-fu《Gió biển Đông》

Kết thúc thời đại và sự chuyển đổi

Đầu những năm 1980, phong trào ca khúc dân gian trên trường của Đài Loan bắt đầu suy giảm. Sự suy giảm này có nhiều nguyên nhân:

Mất mát nhân lực

Những người chủ chốt trong phong trào nhạc dân gian sau khi tốt nghiệp đi du học, nhập ngũ, dẫn đến tình trạng mất mát nhân lực. Yang Hsien sau khi phát hành "Tây ra Yang Guan" vào năm 1977, liền đi du học y học cổ truyền ở Hoa Kỳ; Lý Song Trác vào tháng 9 năm 1977 tử vong vì cứu một thanh thiếu niên bị chìm ở biển Đài Bắc, chỉ 28 tuổi — những tác phẩm còn lại của anh như "Đảo đẹp" và "Trung Quốc thanh thiếu niên" sau này được Yang Tử Nhiên và Hu De-fu hoàn thành²。Nhiều ca sĩ nhạc dân gian cũng vì lý do lập kế hoạch sự nghiệp tạm thời hoặc vĩnh viễn rời khỏi sân khấu âm nhạc.

Thay đổi bầu không khí xã hội

Vào cuối những năm 1980, xã hội Đài Loan thay đổi mạnh mẽ, sau khi giải phóng kiểm duyệt, phong trào địa phương phát triển mạnh mẽ, bầu không khí trên các trường đại học chuyển hướng chỉ trích sự thống trị văn hóa của Trung Quốc đại lục. Phong cách văn hóa cộng đồng địa phương bắt đầu thay thế cho phong trào nhạc dân gian thanh lịch.

Sự hai mặt của sự thương mại hóa

Mặc dù sự thương mại hóa giúp cho nhạc dân gian lan tỏa rộng rãi, nhưng cũng khiến cho sự sáng tạo âm nhạc dần trở nên công thức hóa, mất đi sự ngây thơ và tinh thần thử nghiệm ban đầu.

Di sản và ảnh hưởng: Những người kế vị phản kháng

Dù phong trào nhạc dân gian trên trường đã kết thúc, di sản mà nó để lại vẫn sâu sắc ảnh hưởng tới nhạc pop Đài Loan sau này.

La Đại (Lò Đại): Người kế vị phản kháng của nhạc dân gian

La Đại (Lò Đại) có thể nói là người kế vị quan trọng nhất của phong trào nhạc dân gian. Ông thừa nhận tinh thần "hát nên bài ca của chính mình" của nhạc dân gian, nhưng từ chối sự dịu dàng và ngây thơ của nhạc dân gian, thay vào đó là cách tiếp cận mạnh mẽ và phê phán thực tại xã hội. Từ "Thượng thư" đến "Gia đình", La Đại đã mở ra một thời đại mới cho nhạc pop Hoa ngữ.

DNA của nhạc độc lập hiện đại

Ngày nay, những nghệ sĩ như Trần Thư (Chu Tĩnh), Trần Hoa (Chu Hoa), Lô Quang Phong (Lô Quang Phong) và những người khác đang biểu diễn nhạc dân gian độc lập, thực sự là kế vị của phong trào nhạc dân gian. Họ cũng dùng ngôn ngữ của chính mình, câu chuyện của chính mình để sáng tạo nhạc, đồng thời quan tâm tới cảm xúc cá nhân và các vấn đề xã hội, chỉ khác là cách trình bày đa dạng và cá nhân hơn.

Tinh thần "hát nên bài ca của chính mình" mãi mãi

Di sản lớn nhất của phong trào nhạc dân gian, chính là tinh thần "hát nên bài ca của chính mình" mãi mãi. Dù cho đến những thế hệ sau này, dù là nhạc dân gian mới, nhạc rock, hay ngay cả nhạc độc lập ngày nay, đều ở một mức độ nào đó duy trì tinh thần này — dùng âm nhạc để thể hiện tiếng nói của chính mình, dùng sáng tạo để trả lời những câu hỏi của thời đại.

Sự hồi sinh và niềm nhớ: Nhạc dân gian 40, Nhạc dân gian 50

Khi bước vào thế kỷ 21, khi những thế hệ nhạc dân gian bước vào tuổi trung niên, cảm xúc nhớ nhà bắt đầu lan tỏa. Các hoạt động kỷ niệm như "Nhạc dân gian 40" và "Nhạc dân gian 50" được tổ chức liên tiếp, đưa những bài hát kinh điển trở lại vào tầm nhìn của công chúng.

Nhưng sự nhớ nhà này, chỉ đến với chính bản thân "kỷ nguyên thay đổi thế giới bằng âm nhạc" đó. Trong môi trường âm nhạc thương mại và số hóa ngày nay, sự ngây thơ và lý tưởng của phong trào nhạc dân gian trở nên quý giá và cuốn hút hơn bao giờ hết.

Kết luận: Ý nghĩa của âm thanh

Phong trào ca khúc dân gian Đài Loan chỉ kéo dài trong mười năm ngắn ngủi, nhưng đã thay đổi hoàn toàn diện mạo của nhạc pop Hoa ngữ. Nó chứng minh một điều: Âm thanh mang theo nhận diện cá nhân, nhận thức văn hóa, và tinh thần thời đại.

Khi Lý Song Trác văng chai nước ngọt xuống sàn nhà ở Tâm Lý Đài Bắc, câu hỏi "Tại sao chúng ta phải hát những bài của người nước ngoài?" thực chất là "Chúng ta là ai?" và "Chúng ta muốn trở thành người như thế nào?". Câu hỏi này vẫn còn hiệu lực ngày nay, và vẫn đáng để mỗi nhà sáng tạo suy ngẫm.

Trong thời đại toàn cầu hóa, chúng ta có thể cần nghĩ xem: Trong thế giới đầy ắp ồn ào của mọi thứ, điều gì thực sự thuộc về chúng ta? Làm thế nào chúng ta có thể tìm được nền tảng văn hóa của chính mình trong khi vẫn mở cửa?

Phong trào ca khúc dân gian Đài Loan trả lời cho chúng ta: Đừng ngần ngại dùng ngôn ngữ của chính mình, câu chuyện của chính mình để sáng tạo. Vì chỉ có như vậy, chúng ta mới có thể để lại âm thanh thực sự thuộc về chính mình trên thế giới này.

Đọc thêm

• Sự phát triển của nhạc pop Đài Loan — Trục chính của nhạc pop Hoa ngữ từ La Đại đến Trần Thư, Trần Hoa
• Văn học Đài Loan sau giải phóng kiểm duyệt — Một phong trào nhận thức văn hóa khác bắt đầu từ năm 1987, cùng nguồn gốc với "hát nên bài ca của chính mình" của nhạc dân gian
• Điện ảnh Đài Loan — Một trục khác của sự thức tỉnh văn hóa bản địa của Đài Loan vào những năm 1970-80
• Tam Ma — Người viết lời gốc của "Cây ô liu", lời ca bị sửa đổi sau đó lan truyền khắp thế giới Hoa ngữ

Tài liệu tham khảo