Xã thơ Lạp: Nhóm nhà thơ buộc phải quên tiếng Nhật, đã giữ vững tờ tạp chí thơ tiếng Trung lâu đời nhất của Đài Loan

Tổng quan 30 giây: Ngày 10 tháng 1 năm 1958, một thanh niên người Đài Loan 36 tuổi, từng bị trưng dụng sang Nam Dương chiến đấu trong chiến tranh, đã đăng một bài thơ tiếng Trung mang tựa đề "Ngoại cảnh" trên Tuần san Lam Tinh của tờ Công Luận Báo, với bút danh "Hoàn Phu". Đã đúng 11 năm kể từ khi ông bị buộc phải ngừng bút bằng tiếng Nhật¹. Sáu năm sau, ông cùng 11 người khác họp trong một phòng khách ở miền Trung Đài Loan, quyết định thành lập một xã thơ mang tên "Lạp" — chiếc nón lá mà nông dân đội². 60 năm sau, tạp chí thơ "Lạp" vẫn đang được xuất bản, là tạp chí thơ bản địa lâu đời nhất trong lịch sử thơ hiện đại Đài Loan³. Những người đã đọc bài thơ "Gánh nặng" trong sách giáo khoa ngữ văn cấp hai, phần lớn không biết tác giả Ngô Thịnh là nhà thơ của xã thơ Lạp⁴. Những người đã đọc bài thơ lặp lại hình ảnh thị giác của Lâm Hanh Thái với câu "Bên ngoài rừng phòng phong còn có" phần lớn không biết ông vừa mới qua đời năm 2023, và Bộ Văn hóa đã tấu trình Tổng thống ra lệnh truy tặng vinh dự⁵. Câu chuyện về xã thơ này là câu chuyện về sự mất ngôn ngữ, tự học và tái sinh — đồng thời là lời nhắc nhở: khi người dùng ngoại ngữ hỏi AI về "Lịch sử thơ Đài Loan", nhóm người này rất có thể là phần bị im lặng⁶.

Bài thơ tiếng Trung đầu tiên của Hoàn Phu, 11 năm sau khi ngừng viết bằng tiếng Nhật

Số ra 182 của Tuần san Lam Tinh trên tờ Công Luận Báo hôm đó đã đăng một bài thơ mang tên "Ngoại cảnh". Chữ ký "Hoàn Phu"¹.

Tác giả bài thơ tên thật là Trần Thiên Vũ, sinh năm 1922 tại Hương Danh Gian, huyện Nam Đầu. Năm 20 tuổi, ông bị trưng dụng làm "Đài Loan Đặc biệt tình nguyện binh", được điều động đến Singapore, Timor, Java — chiến trường Nam Dương. Tháng 7 năm 1946, ông trở về Đài Loan từ Nam Dương⁷.

Trở về Đài Loan, ông phát hiện ra rằng mình đã không thể viết được nữa.

Không phải vì chấn thương chiến tranh — mặc dù đó cũng là một phần. Mà là vì Chính phủ Quốc dân đã bãi bỏ tiếng Nhật.

Trần Thiên Vũ được giáo dục bằng tiếng Nhật từ tiểu học đến trung học, ông viết thơ bằng tiếng Nhật, đọc sách bằng tiếng Nhật, giao tiếp với bạn bè bằng tiếng Nhật. Sau năm 1946, ngôn ngữ từng mở ra thế giới cho ông bỗng nhiên trở thành khu vực cấm trong lĩnh vực công. Ông phải học lại một loại chữ — lúc đó ông 24 tuổi. Học viết thơ tiếng Trung từ con số không, không phải là chuyện cùng cấp độ với việc học ăn bằng tay trái⁸.

Ông đã ngừng bút hơn 10 năm. Bài "Ngoại cảnh" ngày 10 tháng 1 năm 1958 là bài thơ tiếng Trung đầu tiên sau chiến tranh ông đăng với bút danh mới "Hoàn Phu"¹. Tháng 9 cùng năm, xảy ra thảm họa công trình trên tuyến Tây của đường xuyên đảo, ông viết bài "Ai vận" đăng trên tờ Công Nhân Báo. Năm đó ông tổng cộng đăng 7 bài thơ.

Sáu năm sau, ông và 11 người khác quyết định thành lập một xã thơ.

📝 Ghi chú của người bảo trợ: Từ "Thế hệ vượt qua ngôn ngữ" do nhà thơ Lâm Hanh Thái đề xuất mang tính chất hồi tố vào năm 1967⁹ — ám chỉ nhóm người Trần Thiên Vũ này: sinh vào cuối thời Nhật thuộc (khoảng 1915-1928), được giáo dục bằng tiếng Nhật khi thiếu niên, sau chiến tranh bị buộc phải tự học tiếng Trung do chính phủ Quốc dân bãi bỏ tiếng Nhật, là những nhà thơ bản địa¹⁰. Đài Loan không phải là nơi duy nhất trên thế giới từng xảy ra chuyện này, nhưng thế hệ này sau đó đã giữ vững một tờ tạp chí thơ không ngừng xuất bản suốt 60 năm. Học thuật phương Tây chỉ đến năm 2024 mới chính thức đưa thế hệ này vào tên tiếng Anh "Translingual Poets" (Nhà thơ đa ngữ)¹¹ — hơn nửa thế kỷ sau, vị trí của họ mới được thế giới ngoại ngữ nhìn thấy.

Mười hai người dưới chiếc nón lá

Anh chụp tập thể các biên tập viên của Tạp chí thơ Lạp năm 1964. Trong 12 người sáng lập, một nửa là thế hệ đa ngữ buộc phải bắt đầu học tiếng Trung từ con số không. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons (CC BY-SA / Public domain).

Đầu xuân năm 1964, tại một cuộc họp nhỏ ở miền Trung, 12 người quyết định sẽ làm một tạp chí thơ mới.

12 người sáng lập là: Ngô Doanh Đào, Trần Thiên Vũ (Hoàn Phu), Thẩm Băng, Lâm Hanh Thái, Cẩm Liên, Bạch Hạo, Triệu Thiên Nghi, Hoàng Hà Sinh, Tiết Bá Cốc, Vương Hiến Dương, Cổ Bối, Đỗ Quốc Thanh¹². Người lớn tuổi nhất là Thẩm Băng sinh năm 1921, là dược sĩ người Khách Gia ở Trác Lan, Miaoli¹³. Người trẻ nhất là Bạch Hạo sinh năm 1937 tại Đài Trung¹⁴.

Tên xã "Lạp" do Lâm Hanh Thái đề xuất — chiếc nón lá mà nông dân đội trong ruộng¹⁵. Bảo tàng Văn học Đài Loan Quốc lập mô tả trong triển lãm năm 2024 như sau: "Nón lá Đài Loan tượng trưng cho ý chí Đài Loan chất phác, cần cù, kiên cường và tự do"¹⁶. Ngày 15 tháng 6 năm 1965, số ra đầu tiên của Tạp chí thơ "Lạp" được xuất bản, bìa là hình anh hùng thần thoại Hy Lạp Hercules¹⁷.

Nhóm này không phải là ngẫu nhiên. Trong 12 người, một nửa là "thế hệ đa ngữ":

• Trần Thiên Vũ (1922-2012): Bài thơ tiếng Trung đầu tiên sau khi ngừng bút 10 năm, "Thư Cốc", được đăng trên số ra thứ 5 của "Tân Tượng" tháng 7 năm 1964. "Chôn vùi ở Nam Dương, cái chết của ta, ta quên mang về / Nơi đó có hòn đảo với cây dừa sum suê" — đưa bi kịch về thân phận kép của cựu binh người Đài Loan vào thơ¹⁸.
• Lâm Hanh Thái (1924-2023): Người Bắc Đầu, Chương Hóa. Năm 1942, viết thơ tiếng Nhật với bút danh "Hằng Nhân" trong "Ngân Linh Hội"; sau chiến tranh chuyển sang tiếng Trung từ năm 1947, trước tiên gia nhập "Hiện Đại Phái" của Kỷ Huyền, năm 1964 tham gia sáng lập xã thơ Lạp và giữ chức biên tập viên đầu tiên¹⁹.
• Thẩm Băng (1921-2004): Dược sĩ, giáo viên vật lý hóa học với hai thân phận, được gọi là "Nhà thơ dược học". Năm 1948 gia nhập Ngân Linh Hội viết thơ bằng tiếng Nhật, năm 1964 cuộc họp sáng lập xã thơ Lạp được tổ chức tại nhà ông¹³.
• Cẩm Liên (1928-2013): Người Chương Hóa, tốt nghiệp trường đường sắt, làm việc gần 38 năm tại phòng điện báo của Cục Đường sắt Đài Loan. Viết hơn 400 bài thơ tiếng Nhật trước và sau chiến tranh, sáng tác im lặng lâu dài sau chiến tranh, trở lại sau năm 1964 tham gia sáng lập xã thơ Lạp. Năm 2002, ông tự dịch các bài thơ tiếng Nhật viết 1952-1957 xuất bản "Thú canh đêm"²⁰.

"Ngân Linh Hội" là một điểm kết nối then chốt. Được phát động bởi Chu Thực, Trương Oánh Huân, Hứa Thanh Thế năm 1942, phát hành tạp chí "Duyên Thảo"²¹. Trong 12 người sáng lập xã thơ Lạp năm 1964, ít nhất Thẩm Băng, Lâm Hanh Thái, Cẩm Liên đều là bạn cũ của Ngân Linh Hội — từ hội thơ thanh niên viết bằng tiếng Nhật đến xã thơ bản địa viết bằng tiếng Trung, mạch máu 22 năm này không phải là ngẫu nhiên, mà là một thế hệ tự lắp ráp trải nghiệm mất ngôn ngữ của mình thành một tạp chí thơ mới.

Nhà thơ Lâm Hanh Thái, biên tập viên đầu tiên của xã thơ Lạp. Năm xưa viết thơ bằng tiếng Nhật trong Ngân Linh Hội, sau gia nhập Hiện Đại Phái của Kỷ Huyền, năm 1964 tham gia sáng lập xã thơ Lạp; qua đời năm 2023 ở tuổi 100, Bộ Văn hóa tấu trình Tổng thống ra lệnh truy tặng vinh dự. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons (CC BY-SA / Public domain).

Bên ngoài rừng phòng phong, còn có rừng phòng phong

Lâm Hanh Thái viết một bài thơ mang tên "Phong cảnh No.2" năm 1955:

Rừng phòng phong
Bên ngoài còn có
Rừng phòng phong
Bên ngoài còn có
Rừng phòng phong
Bên ngoài còn có

Tuy nhiên biển
Và dãy sóng
Tuy nhiên biển
Và dãy sóng

Đọc lên giống như một câu đố vần, nhìn vào giống như một thí nghiệm thị giác. Lâm Hanh Thái tự giải thích bối cảnh viết — ông đi xe từ Khê Hồ đến Nhị Lâm, dọc đường thấy đúng phong cảnh này: "Một hàng rừng phòng phong xếp thành hàng, và vượt qua Nhị Lâm là biển, sóng cuồn cuộn"²².

Bài thơ này là tác phẩm đại diện của "Chủ nghĩa Tân Hiện Thực" trong lịch sử thơ hiện đại Đài Loan²³. Chủ nghĩa Tân Hiện Thực thực sự đối lập với các xã thơ hiện đại miền Bắc (Hiện Đại Phái, Lam Tinh, Sáng Thế Kỷ) — những người sau nhấn mạnh tu từ cao độ, hình ảnh phức tạp, ký ức lưu vong, siêu hình học; khuynh hướng của xã thơ Lạp là chất phác, gần gũi với khẩu ngữ, hiện thực hóa đất đai, chứng kiến xã hội²⁴.

Sự đối lập này không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ, mà là sự khác biệt về vị trí cấu trúc:

💡 Bạn có biết: Lâm Hanh Thái trước đây thực sự là thành viên của "Hiện Đại Phái" Kỷ Huyền, sau đó mới chuyển sang xã thơ Lạp và giữ chức biên tập viên đầu tiên. Lịch sử thơ hiện đại Đài Loan không phải là hai phe không bao giờ giao lưu, mà là cùng một nhóm nhà thơ sẽ chọn đứng ở những vị trí khác nhau ở các giai đoạn khác nhau — sự chuyển biến từ theo đuổi "di chuyển ngang" chủ nghĩa hiện đại phương Tây sang dùng nón lá ẩn dụ cho thi pháp bản địa "chất phác cần cù" của Lâm Hanh Thái, chính là một chú thích cho lịch sử thơ Đài Loan²⁵.

Vị trí của xã thơ Lạp, miền Nam, bản địa, chất phác, hiện thực — từ những năm 1960 đến 1980 là vùng rìa, bị chèn ép. Nhưng họ không dừng lại. Từ 1964 đến 2024, Tạp chí thơ "Lạp" đã xuất bản hơn 361 số, không ngừng xuất bản một lần²⁶.

Ngày sói đến, họ không trốn

Năm 1977 là một bước ngoặt.

Tháng 4 năm đó, "Tạp chí Xương Tiên" do Vương Kiện Cường biên tập đã đăng ba bài viết của Vương Thoát, Ngân Chính Hùng, Chu Tây Ninh, gây nổ "Tranh luận Văn học Bản địa"²⁷. Ngày 17 tháng 8, Bành Ca trên "Liên Hợp Báo" đăng "Không bàn về nhân tính, văn học có gì?", chỉ trích trực tiếp Vương Thoát,Úy Thiên Thông, Trần Ứng Chân²⁸.

Ba ngày sau, ngày 20 tháng 8 năm 1977, Du Quang Trung trên "Liên Hợp Báo" đăng bài "Sói đến" sau này được bàn đi bàn lại nhiều lần — cáo buộc văn học bản địa Đài Loan "có vẻ hợp nhất ngầm với văn học công nông binh nhấn mạnh đấu tranh giai cấp của Trung Quốc đại lục"²⁹.

Trong thời kỳ thiết quân luật, "văn học công nông binh" là một cái mũ có thể giết người. Tự Do Báo nhớ lại bầu không khí lúc đó: "Trong chốc lát, chiếc mũ lớn được ví như 'máu giọt' làm cho văn đàn hoang mang, tràn ngập không khí tàn sát của máu"³⁰.

Chín ngày sau, ngày 29 tháng 8 năm 1977, Quốc Dân Đảng tổ chức "Cuộc đàm luận Văn nghệ lần thứ hai" — Đinh Mậu Thời, Lý Nguyên Túc, Vương Thăng, Lý Hoán v.v. đại diện chính phủ / đảng / quân phương, cùng Du Quang Trung, Doãn Tuyết Man v.v., triệu tập hơn 270 người³¹. Cuộc tranh luận cuối cùng kết thúc dưới sự thu nạp chiến lược của chính quyền — "văn học bản địa" được mở rộng định nghĩa lại thành "văn học yêu nước", "văn học dân tộc"³².

Trận chiến chính của cuộc tranh luận là tiểu thuyết (Trần Ứng Chân, Vương Thoát, Hoàng Xuân Minh, Vương Trinh Hòa, Diệp Thạch Đào, Dương Thanh Trục). Nhưng giới thơ cũng đồng thời chuyển động — phe xã thơ Lạp (Trần Thiên Vũ, Bạch Hạo, Triệu Thiên Nghi, Lý Mẫn Dũng) hoàn toàn đứng về phe bản địa³³. Yêu cầu "trở về hiện thực" của các xã thơ thế hệ mới như Long Tộc, Chủ Lưu, Hậu Lãng cũng được hợp lý hóa³⁴.

Vị trí của xã thơ Lạp không còn chỉ là "đối lập Nam Bắc", mà là sự hiện diện cụ thể "đứng về phía bản địa".

⚠️ Quan điểm gây tranh cãi: Cuộc tranh luận này để lại một vết thương ký ức lâu dài. Khi Du Quang Trung qua đời năm 2017, lịch sử này được xem xét lại; quan điểm của văn đàn Đài Loan về "Sói đến" vẫn phân chia cho đến nay³⁵. Cũng có nhà phê bình chỉ ra, sự đối lập trong cuộc tranh luận không đơn giản là "phe Trung Quốc vs phe Đài Loan", mà xen kẽ ba trục "chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc cánh hữu vs chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc cánh tả vs lý luận bản địa Đài Loan"³⁶. Vị trí của xã thơ Lạp trong cấu trúc tam giác này là rõ ràng: họ đứng về phía lý luận bản địa Đài Loan.

Trẻ em mở hộp cơm, không có nửa hạt trứng

Tháng 1 năm 1976, Hướng Dương — tên thật Lâm Tuyền Dật, lúc đó 21 tuổi, sinh viên năm 3 Học viện Văn hóa — đã đăng bốn bài thơ tiếng Đài trên số ra thứ 71 của Tạp chí thơ "Lạp", trong đó có một bài mang tên "Cơm cha"[^37]:

Mỗi ngày khi thức dậy sớm, trời còn chưa sáng
Cha liền mang theo hộp cơm
Lái xe máy cũ, rời khỏi nhà
Ra bãi sông khuân đá thuê cho người
(Giản lược)
Có một ngày thức dậy sớm, trời còn đen kịt
Chúng ta lén bước vào bếp, nâng lên
Cơm cha:
Không có nửa hạt trứng
Ba lát rau muối, cơm trộn khoai lang

Trẻ em nâng nắp hộp cơm của cha: không có nửa quả trứng, ba lát rau muối trộn cơm khoai lang. Một hình ảnh cô đọng sự tôn trọng và nghèo khó của gia đình lao động.

Hơn 40 năm sau, tháng 9 năm 2024, Hướng Dương trong phỏng vấn với Trung ương Xã giao nói như vậy: "Tôi nhớ bốn bài thơ tiếng Đài lần đầu đăng... do Tạp chí thơ "Lạp" xuất bản, ngày đăng, tôi cả đêm không ngủ được! Thật sự rất vui"³⁷.

Lý do ông viết thơ bằng tiếng Đài, ông nói rất rõ trong cùng đoạn phỏng vấn:

"Là một nhà thơ, nếu không thể viết thơ bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình, tôi không đủ tư cách gọi là nhà thơ. Nếu một ngày tiếng Đài biến mất, không ai còn nói tiếng Đài, cũng không biết đọc như thế nào, thì ít nhất thơ tôi viết, có thể làm bia mộ."³⁸

Hướng Dương hiện là Chủ tịch Quỹ Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia. Từ sinh viên năm 3 không ngủ được cả đêm năm 1976, đến người quản lý cơ chế trợ cấp công cộng nghệ thuật cao nhất của Đài Loan năm 2024 — vòng cung 50 năm.

Thực hành đa ngữ bên trong xã thơ Lạp, không bao giờ đơn giản chỉ là "viết bằng tiếng Trung". Cẩm Liên tự dịch thơ tiếng Nhật xuất bản năm 2002, Đỗ Phan Phương Cách (nhà thơ nữ đa ngữ người Khách Gia sau này gia nhập) biên soạn "Tuyển tập thơ tiếng Khách" những năm 2000 thu thập 24 nhà thơ³⁹, Hướng Dương viết thơ tiếng Đài năm 1976 — trong ngữ cảnh của xã thơ này, "bản địa" luôn được định nghĩa trong căng thẳng đa ngữ.

Thơ vào sách giáo khoa cấp hai: Gánh nặng

Ngô Thịnh sinh năm 1944 tại thôn Chấn Liêu, Hương Khê Châu, huyện Chương Hóa, tốt nghiệp Trường Chuyên khoa Nông nghiệp Bình Đông năm 1971, làm giáo viên sinh học tại trường trung học cơ sở Khê Châu, vừa dạy học, vừa cày cấy, vừa viết thơ, cho đến khi nghỉ hưu⁴⁰. Ông được gọi là "Nhà thơ đất" — "nhà thơ nông thôn bước ra từ cánh đồng với chiếc nón rách và chân đất"⁴¹.

Năm 1971, khi Ngô Thịnh còn rất trẻ, nhà thơ tiền bối Ngạn Huyền biên tập "Văn nghệ Ấu Sư" đã đăng toàn bộ chùm thơ "Ấn tượng quê hương" 13 bài của ông. Cục Văn hóa huyện Chương Hóa giới thiệu ông như vậy: "Đây là tác phẩm văn học duy nhất trong lịch sử văn học hiện đại Đài Loan phản ánh tính kép của hoàn cảnh nông dân trong thời kỳ nông nghiệp bị chèn ép"⁴².

Năm 1977, ông viết "Gánh nặng":

Chuông tan học reo một lần rồi lại lần
Sự nản lòng luôn là
Khi lạnh giá, sắc bén nhất
Kèm theo gió thu ập đến.

Bài thơ này khoảng trước sau năm 1980 được chọn vào sách giáo khoa ngữ văn cấp hai, đến nay hơn 40 năm không được thay thế⁴³. "Tâm trạng cha" trở thành ký ức chung của hai thế hệ độc giả⁴.

📝 Ghi chú của người bảo trợ: Bạn có lẽ đã đọc "Gánh nặng". Nhưng bạn có thể không biết Ngô Thịnh là nhà thơ của xã thơ Lạp — đây là một trong những thành tựu yên lặng nhất của xã thơ Lạp trong 60 năm này: thơ của họ đã vào sách giáo khoa cấp hai, nhưng rất ít người tính thành tích này vào xã thơ Lạp. Sách giáo khoa ít khi bàn về "thân thế" của bài thơ này, chỉ bàn về văn bản. Độc giả đọc "Gánh nặng", không phải "Gánh nặng do Ngô Thịnh của xã thơ Lạp viết".

Ngô Thịnh tham gia vận động phản hạt nhân, bảo vệ nước, bảo vệ đất đai lâu dài, tự xưng "Nhà thơ vô dụng"⁴⁴. Tháng 6 năm 2020, được Đại học Đông Hoa Quốc lập trao bằng Tiến sĩ Văn học Danh dự. "Gánh nặng" vẫn còn trong sách giáo khoa — đây là một trong những chiến thắng yên lặng nhất của xã thơ Lạp.

Các nhà thơ xã thơ Lạp cùng thế hệ hoặc sớm hơn Ngô Thịnh, còn có:

• Trịnh Hách Minh (1948-): Bác sĩ nội khoa nghỉ hưu từ Trường Y Cao Hùng. Năm 1982, tập thơ "Ca khoai lang" đoạt Giải thơ Lạp lần thứ 2; "khoai lang" là một trong những biểu tượng cốt lõi của nhận thức bản địa Đài Loan⁴⁵.
• Lý Mẫn Dũng (1947-): Người Kỳ Sơn, Cao Hùng. Từng là biên tập viên Tạp chí thơ "Lạp", là đại diện cho "thơ chính trị tình cảm thời thiết quân luật" của xã thơ Lạp. Tập thơ "Phong cảnh thiết quân luật" (1990) chỉ trực tiếp hiện thực dưới hệ thống đảng quốc. Năm 2007, đoạt Giải Văn nghệ Quốc gia⁴⁶.

Dàn "nhà thơ bác sĩ" trong xã thơ Lạp — Trịnh Hách Minh, Tăng Quý Hải, Giang Tự Đức, Trang Bá Lâm — là một hiện tượng văn hóa đặc biệt sau chiến tranh của Đài Loan: viết thơ vào phòng khám.

Mây lạnh lẽo lạnh lùng nhìn chúng ta

Ngày 11 tháng 1 năm 2023, Bạch Hạo yên lặng qua đời tại Cao Hùng, hưởng thọ 86 tuổi⁴⁷.

Bạch Hạo sinh năm 1937 tại Đài Trung, là người trẻ nhất trong 12 người sáng lập xã thơ Lạp. Ông vượt qua ba ngôn ngữ Đài, Nhật, Hoa — năm tháng sau ít ảnh hưởng tiếng Nhật hơn, nhưng vẫn trong ngữ cảnh đa ngữ. Năm xưa ông gia nhập Lam Tinh Xã thơ, Sáng Thế Kỷ Xã thơ, sau năm 1964 tham gia sáng lập xã thơ Lạp trở thành lực lượng cốt lõi¹⁴.

Tác phẩm đại diện của ông "Nhạn":

Chúng ta vẫn còn sống. Vẫn phải bay
Trong bầu trời vô biên
Đường chân trời lâu dài ở xa thẳm, e dẩy dẫn dụ chúng ta
Sống. Không ngừng truy đuổi
Cảm giác nó đã gần mà ngước mắt vẫn còn xa

Bầu trời vẫn là bầu trời tổ tiên chúng ta đã bay qua.
Rộng lớn hư vô như một lời căn dặn không đổi
Chúng ta vẫn như cánh tổ tiên. Trống trên gió
Tiếp tục một ý chí rơi vào một cơn ác mộng không end
(Giản lược)
Mây lạnh lẽo lạnh lùng nhìn chúng ta⁴⁸

Đàn nhạn bay hình chữ "nhân" — "nhân" vừa chỉ hình ảnh đàn chim, vừa chỉ tình trạng tồn tại của con người. "Mây lạnh lẽo lạnh lùng nhìn chúng ta" là một trong những câu danh ngôn hiện sinh được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử thơ hiện đại Đài Loan.

Tập luận thơ "Tồn tại của cô thạch" là một trong những luận thuyết thi pháp quan trọng nhất của xã thơ Lạp những năm 1960-1970⁴⁹. Nhà thơ Diệp Điệp hình dung Bạch Hạo là "tồn tại của cô thạch" — cả đời theo đuổi tính nguyên bản, không theo dòng.

Tháng 1 năm 2023, sau khi Bạch Hạo qua đời, Lý Mẫn Dũng trên "Phụ san Tự Do" đăng "Tồn tại của cô thạch — Truy điệu nhà thơ Bạch Hạo", viết về ông như vậy:

"Bạch Hạo cô độc, thơ là vương quốc ông giấu trong đời sống thường nhật... Sự cô độc của ông cũng có mặt kiêu ngạo, tồn tại của cô thạch chính là hiện thân... Phê bình thơ ít có sự nịnh hót, thực hành chỉ bàn về thơ trong văn đàn Đài Loan hiếm có... Bạch Hạo là một tồn tại đặc biệt trong lịch sử thơ hiện đại Đài Loan sau chiến tranh, là dấu ấn quan trọng trên trang lịch sử thơ."⁵⁰

Ngày 23 tháng 9 cùng năm, Lâm Hanh Thái hưởng thọ 100 tuổi, Bộ Văn hóa tấu trình Tổng thống ra lệnh truy tặng vinh dự⁵¹. Bộ trưởng Bộ Văn hóa Sử Triết nói: sự ra đi của Lâm Hanh Thái "tượng trưng cho sự kết thúc của một thời đại rực rỡ trong lịch sử văn học Đài Loan"⁵².

Văn bản lệnh truy tặng vinh dự của Trần Thiên Vũ. Nguyên bản Tổng thống ra lệnh truy tặng vinh dự sau khi Trần Thiên Vũ qua đời năm 2012 — ghi lại vị thế lịch sử 30 năm của nhà thơ đa ngữ này + biên tập viên xã thơ Lạp. Nguồn ảnh: Tài liệu chính phủ công khai (Public domain).

Từ Thẩm Băng 2004, Trần Thiên Vũ 2012, Cẩm Liên 2013, Triệu Thiên Nghi 2020 — đến Bạch Hạo, Lâm Hanh Thái liên tục qua đời năm 2023, thế hệ sáng lập xã thơ Lạp chính thức rút lui. Trong 12 người, người còn nói được không còn nhiều.

Có lẽ là trọng lượng của một bài thơ

Ngày 28 tháng 5 năm 2024, triển lãm đặc biệt "Lục thập nhi Lạp. 60 năm xã thơ Lạp" của Bảo tàng Văn học Đài Loan Quốc lập chính thức khai mạc⁵³. Triển lãm chia thành ba chủ đề trưng bày: "Giao hưởng đa ngữ", "Giới thiệu thơ nhiều nước", "Quan tâm hiện thực"⁵⁴.

Tuần hoàn bốn địa điểm toàn Đài:

• Bảo tàng Văn học Quốc lập (Nam Đài) từ 28-05-2024
• Cơ sở Văn học Đài Bắc từ 31-05-2024
• Thư viện Công lập Cao Hùng 2024-06-04 đến 2024-10-27 (ngày 27 tháng 7 tổ chức buổi tọa đàm chủ đề "Hoạt động miền Nam của 'Lạp' và thi pháp hiện thực")⁵⁵
• Đài Trung

Trong luận điểm triển lãm có một sự đối vị: số ra đầu tiên của Tạp chí thơ "Lạp" năm 1964 có bìa là anh hùng thần thoại Hy Lạp Hercules; số ra thứ 361 năm 2024 có bìa là "Có lẽ là trọng lượng của một bài thơ"⁵⁶. Từ hình tượng chiến tranh đến trọng lượng của chính thơ — định vị bản thân 60 năm đã lật ngược.

Tiêu đề báo cáo của Trung ương Xã giao là: "Dùng thơ chứng kiến giá trị bản địa"⁵⁷. Luận điểm triển lãm của Bảo tàng Văn học Đài Loan Quốc lập viết như vậy: "Thông qua tác phẩm thơ, luận thuyết thơ xây dựng thi pháp hiện đại Đài Loan, trở thành trường vực quan trọng của lý luận bản địa Đài Loan"⁵⁸.

✦ 60 năm không ngừng xuất bản, là một sự thật đơn giản, nhưng cũng là một thành tựu không dễ dàng. Phần lớn tạp chí thơ trên thế giới không trụ qua 10 năm. Xã thơ Lạp trụ đến 60, dựa vào không phải bất kỳ nguồn lực thể chế nào — họ là vùng rìa những năm 1960-1980, là tồn tại dưới áp lực chính trị. Họ dựa vào 12 người và những người gia nhập sau họ — phòng khách của Thẩm Băng, chiếc nón của Lâm Hanh Thái, ký ức Nam Dương của Trần Thiên Vũ, cô thạch của Bạch Hạo, mất ngủ của Hướng Dương, hộp cơm của Ngô Thịnh — những con người cụ thể, lựa chọn cụ thể, sự không bỏ cuộc cụ thể, đã trụ được một xã thơ được lắp ráp từ trải nghiệm mất ngôn ngữ đến ngày nay.

Miếng cuối cùng của chủ quyền: Khi AI ngoại ngữ không nhận ra những người này

Vấn đề yên lặng nhất trong 60 năm của xã thơ Lạp là: khi một học sinh nước ngoài, nhà nghiên cứu, biên tập viên Wikipedia ngoại ngữ muốn biết "Lịch sử thơ hiện đại Đài Loan", hỏi một mô hình AI có nguồn gốc từ PRC — họ có nghe thấy xã thơ Lạp không?

Năm 2024, học thuật phương Tây chính thức đưa các nhà thơ đa ngữ Trần Thiên Vũ, Lâm Hanh Thái, Thẩm Băng, Cẩm Liên, Diệp Thạch Đào, Đỗ Phan Phương Cách vào loại hình nghiên cứu tiếng Anh "Translingual Poets in Colonial and Postcolonial Taiwan"⁵⁹. "Sách nguồn Văn học Đài Loan" do Đại học Columbia xuất bản thu thập những người này⁶⁰.

Nhưng tìm kiếm Baidu Baike — không có chuyên mục độc lập "Xã thơ Lạp"⁶. Hệ thống học thuật Trung Quốc chưa hệ thống luận thuyết về thế hệ "Đa ngữ" — khoảng trống bị im lặng này, chính là vấn đề chủ quyền.

Chủ quyền không chỉ là quốc kỳ, không chỉ là bang giao. **Chủ quyền cũng là "khi người khác chọn không nói tên bạn, bạn có thể làm cho giọng nói của mình đổi sang ngôn ngữ khác mà vẫn tiếp tục tồn tại hay không"⁶¹. Xã thơ Lạp trong 60 năm này thực sự vẫn luôn làm việc này — biến "bản địa" thành sự thật văn hóa có thể kiểm chứng. Từ Ngân Linh Hội viết bằng tiếng Nhật, đến xã thơ Lạp kiên trì bằng tiếng Trung, đến Hướng Dương viết thơ bằng tiếng Đài, đến Đỗ Phan Phương Cách biên soạn bằng tiếng Khách — đây là thực hành chủ quyền đa ngữ (polylinguality), không phải kể chuyện dân tộc đơn ngữ.

Taiwan.md dịch xã thơ Lạp sang tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, là để xã thơ Lạp có bản ghi first-person trong năm ngôn ngữ — vòng qua lớp trung gian sẽ chọn im lặng. Mỗi thêm một phiên bản ngôn ngữ, là thêm một con đường vòng qua sự im lặng.

Xã thơ Lạp 60 năm không ngừng xuất bản. Taiwan.md mới bắt đầu.

Đọc thêm:

• Thơ hiện đại Đài Loan — Thí nghiệm chủ nghĩa hiện đại từ ba phòng sách, đối thoại với truyền thống hiện thực bản địa của xã thơ Lạp
• Văn học Đài Loan sau chiến tranh — Con đường mất ngôn ngữ, tù tội, tranh luận của nhà tiểu thuyết Diệp Thạch Đào, Trần Ứng Chân v.v., cùng thế hệ với nhà thơ xã thơ Lạp
• Lịch sử văn học Đài Loan — Hub mạch lịch sử văn học Đài Loan hoàn chỉnh
• Văn học thời Nhật thuộc — Bối cảnh lớn thế hệ đa ngữ xã thơ Lạp
• Đỗ Phan Phương Cách — Nhà thơ nữ đa ngữ người Khách Gia gia nhập năm 1965; "Hòa bình hí" và dòng thơ tiếng Khách

Tài liệu tham khảo

Nguồn ảnh

Bài viết sử dụng 4 ảnh quyền công cộng / CC, toàn bộ cache tại public/article-images/art/ để tránh hotlink máy chủ nguồn:

• Nhà thơ Ngô Thịnh tại Triển lãm Sách Quốc tế Đài Bắc 2016 — Ảnh: Rico Shen, 2016, CC BY-SA 4.0 (hero)
• Ảnh tập thể các biên tập viên Tạp chí thơ Lạp năm 1964 — Tư liệu lịch sử năm sáng lập xã thơ Lạp, Wikimedia Commons CC BY-SA / Public domain
• Chân dung nhà thơ Lâm Hanh Thái — Wikimedia Commons CC BY-SA / Public domain
• Lệnh truy tặng vinh dự Trần Thiên Vũ — Tài liệu chính phủ công khai, Public domain

Manifest truyền thông chi tiết và ghi nhận kết quả âm tính tại báo cáo nghiên cứu §Ma trận ủy quyền truyền thông. EVOLVE tương lai bổ sung: Chân dung Bạch Hạo, Hướng Dương, Thẩm Băng, Cẩm Liên + Ảnh triển lãm chính thức "Lục thập nhi Lạp" NMTL + Video iframe chương trình Văn học Public TV (chờ Wikimedia bổ sung và xác minh ủy quyền).