Wikipedia tại Đài Loan: Bản đồ tri thức về chủ quyền số, thực hành văn hóa và sự đa dạng dân tộc

Tóm tắt 30 giây:
Wikipedia tại Đài Loan không chỉ là công cụ tra cứu thông tin mà còn là một chiến trường về chủ quyền số, bảo tồn văn hóa và đổi mới giáo dục. Từ việc thành công tổ chức Đại hội Wikimedia Quốc tế (Wikimania) lần thứ ba vào năm 2007, đến việc tích lũy hàng vạn hình ảnh di sản văn hóa qua cuộc thi "Wiki Loves Monuments", cộng đồng Đài Loan đã tích cực hợp tác với các cơ quan GLAM như Bảo tàng Văn học Quốc gia và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia để số hóa tri thức địa phương. Ngoài ra, sự ra mắt chính thức của Wikipedia bằng năm ngôn ngữ bản địa, như Sakizaya, còn đánh dấu sự lên tiếng tập thể của nhóm ngôn ngữ Nam Đảo tại thế giới số.

"Đây là một cuộc marathon bảo vệ quyền định nghĩa từ thư viện, bảo tàng đến các cộng đồng vùng sâu."

Vào năm 2004, khi những người dùng Wikipedia đầu tiên ở Đài Loan bắt đầu tụ họp trên mạng, họ có lẽ không ngờ rằng kho tri thức "ai cũng có thể chỉnh sửa" này sẽ trở thành chủ đề được giới luật pháp Đài Loan thảo luận thường xuyên. Nhưng ngoài các vụ kiện tụng, nhiều người dùng Wikipedia tại Đài Loan đang khắc họa hình ảnh của hòn đảo này vào mạng lưới kiến thức toàn cầu thông qua nhiếp ảnh, giảng dạy và biên soạn tài liệu.

Từ "Xưởng máy Moz" đến "Hiệp hội Wikimedia Đài Loan"

Vào năm 2006, những người dùng Wikipedia tại địa phương bắt đầu chuẩn bị để thành lập một tổ chức pháp nhân. Ngày 11 tháng 2 năm 2007, "Hiệp hội Wikimedia Trung Hoa Dân Quốc" (WMTW, hiện được gọi là Hiệp hội Wikimedia Đài Loan) chính thức được thành lập tại Đài Bắc. Đây không chỉ là sự ra đời của một nhóm cộng đồng mà còn là cột mốc quan trọng cho thấy cộng đồng tri thức Đài Loan đã kết nối chính thức với quốc tế.

Một trong những thành viên cốt lõi thời đó, Lâm Kiệt Nghi (Jamie Lin), từng hồi tưởng rằng các cuộc họp ban đầu thường được tổ chức tại "Xưởng máy Moz" (MozTW Space) ở Đài Bắc. Đó là một không gian mang tính công nghệ và tinh thần cởi mở, nơi các tình nguyện viên thảo luận về cách viết mục từ và cách quảng bá "giải phóng tri thức".

📝 Ghi chú của người biên tập: Trong thời đại số, ai nắm giữ quyền định nghĩa thì người đó nắm giữ lịch sử.

2007: Wikimania tại Đài Bắc – Điểm sáng quốc tế của cộng đồng Đài Loan

Vào tháng 8 cùng năm thành lập hiệp hội, Đài Loan đã tổ chức thành công Đại hội Wikimedia Quốc tế (Wikimania 2007) lần thứ ba ¹. Hội nghị này được tổ chức tại Trung tâm Hoạt động Thanh niên Hải ngoại Jian Tan ở Đài Bắc, thu hút hơn 1.100 người tham dự từ khoảng 98 quốc gia trên thế giới ^{2 3}.

Jimmy Wales, người sáng lập Wikipedia, đã đích thân đến Đài Loan tham dự. Sự kiện này không chỉ nâng cao nhận thức của Đài Loan trong cộng đồng nguồn mở quốc tế mà còn khẳng định vị thế của những người dùng Wikipedia Đài Loan với tư cách là những đóng góp cốt lõi cho tiếng Trung trên Wikipedia.

Thực hành văn hóa: Wiki Loves Monuments và hợp tác GLAM

Ngoài việc biên tập bằng chữ viết, cộng đồng Đài Loan cũng tích cực tham gia vào việc số hóa các tài liệu và hình ảnh.

• Wiki Loves Monuments (Wikipedia yêu di sản): Kể từ năm 2013, Đài Loan bắt đầu tham gia cuộc thi nhiếp ảnh quy mô lớn nhất thế giới này. Qua ống kính của các tình nguyện viên, các di tích quốc gia và kiến trúc lịch sử trên khắp Đài Loan đã được tải lên Wikimedia Commons với giấy phép Creative Commons (CC). Năm 2020, các tác phẩm của người tham gia Đài Loan đã nổi bật trong số 7.700 bài dự thi, giành vị trí thứ 15 toàn cầu ⁴.
• Hợp tác GLAM (Gallery, Library, Archives and Museum): Hiệp hội Wikimedia Đài Loan tích cực thúc đẩy khái niệm Open GLAM, hợp tác với các tổ chức như Bảo tàng Văn học Quốc gia và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Thông qua "Marathon quét" và các buổi hội thảo, các bản thảo văn học quý giá và hiện vật lịch sử đã được chuyển đổi thành mục từ số hóa, đưa tri thức bị cất giữ trong bảo tàng vươn ra toàn cầu ⁵.

Tái sinh kỹ thuật số: Dự án Wikipedia ngôn ngữ bản địa Đài Loan

Một đóng góp xuất sắc khác của cộng đồng Wikipedia Đài Loan trong việc bảo tồn văn hóa là thông qua sự hợp tác lâu dài với Trung tâm Nghiên cứu Bản địa tại Đại học Chính trị Quốc gia (NCCU ALCD), đưa các ngôn ngữ thuộc nhóm Nam Đảo đang bị đe dọa vào thế giới số [^6]:

1. Sakizaya: Ra mắt chính thức vào tháng 11 năm 2019, là Wikipedia ngôn ngữ bản địa đầu tiên được ra mắt tại Đài Loan.
2. Tayal & Seediq: Ra mắt vào tháng 3 năm 2021.
3. Amis & Paiwan: Ra mắt vào tháng 10 năm 2021.

Mặc dù những dự án này đối mặt với các thách thức như sự không đồng nhất trong hệ thống chữ viết của ngôn ngữ bản địa và khoảng cách số của người cao tuổi, nhưng việc ra mắt thành công chúng tượng trưng cho tiếng nói tập thể của nhóm ngôn ngữ Nam Đảo Đài Loan trên nền tảng kỹ thuật số quốc tế ⁶.

📝 Ghi chú của người biên tập: Wikipedia ngôn ngữ bản địa không chỉ là dịch thuật, mà còn là một cuộc chuyển giao quyền lực số về "ai có quyền viết ra ngôn ngữ của mình".

Đổi mới giáo dục: Dự án Giáo dục Wikipedia (WEP)

Để nâng cao chất lượng mục từ và bồi dưỡng năng lực kiểm chứng thực tế, cộng đồng Đài Loan đã thúc đẩy "Dự án Giáo dục Wikipedia".

• Hợp tác đại học: Hợp tác với nhiều trường đại học như Đại học Quốc gia Đài Loan, Đại học Chính trị Quốc gia, Đại học Tam Giang, Đại học Khoa học Trung Thành để đưa việc viết bài trên Wikipedia vào chương trình giảng dạy chính thức. Sinh viên, dưới sự hướng dẫn của giáo sư và tình nguyện viên Wikipedia, học cách thu thập các nguồn đáng tin cậy và viết các mục từ khách quan.
• Hiệu quả học tập: Nghiên cứu cho thấy sinh viên tham gia dự án giáo dục có sự cải thiện đáng kể về kỹ năng tìm kiếm thông tin, lập luận logic và nhận thức công dân số. Điều này không chỉ làm sâu sắc thêm các mục từ liên quan của Đài Loan mà còn đào tạo ra một thế hệ trẻ có khả năng phân biệt tin giả ⁷.

Chiến trường pháp lý: Khi việc chỉnh sửa mục từ trở thành phán quyết tòa án

Tính mở của Wikipedia đã nhiều lần gây ra tranh cãi pháp lý ở Đài Loan. Sự coi trọng của hệ thống pháp luật Đài Loan đối với "quyền danh dự" và "công bằng bầu cử" khiến hành vi biên tập thường phải đối mặt với rủi ro pháp lý.

• Trách nhiệm và thực tiễn vụ án Trịnh Diễn Minh: Trịnh Diễn Minh không hài lòng với việc mục từ mô tả ông "mua lại truyền thông để thể hiện thiện chí với Đảng Cộng sản Trung Quốc". Tòa án cấp địa phương Đài Bắc (29/8/2024) đã ra phán quyết có lợi cho Hiệp hội, lý do là hiệp hội không phải là người vận hành, và bản thân Trịnh Diễn Minh đã cố gắng chỉnh sửa nội dung liên quan nhưng bị cộng đồng toàn cầu gỡ bỏ theo quy tắc vì liên quan đến quảng cáo và biên tập phá hoại ⁸. Vụ án vẫn đang được xét xử ở cấp phúc thẩm ⁹.
• Hiệu ứng lan truyền ảnh chụp màn hình vụ Thái Dịch Dư: Năm 2019, một người đàn ông tên Ông Lũng Triển ở Gia Nghĩa đã thay đổi cột vợ của Nghị sĩ Thái Dịch Dư thành "Thần thẻ" (Kǎshén) Dương Huệ Như. Sơ thẩm kết án 6 tháng tù giam. Mặc dù ông Lũng đã tự xóa chỉnh sửa trong vòng 40 phút, nhưng hình ảnh đó đã bị chụp và lan truyền. Tòa phúc thẩm Đài Nam vào năm 2021 đã xét xử lại và tuyên bố vô tội, chủ yếu vì khó xác định được ý định chủ quan "khiến người không thể bầu cử" ^{10 11}.

2021: "Hành động toàn cầu" của Quỹ và sự chia rẽ của Qú Văn Bách Khoa

Vào tháng 9 năm 2021, Quỹ Wikimedia đã thực hiện hành động phong tỏa chưa từng có đối với "Nhóm người dùng Wikipedia Trung Quốc đại lục (WMC)" do bị cáo buộc quấy rối, đe dọa và kiểm soát cuộc bầu cử quản trị viên ¹³. Hành động này đã gây ra tranh cãi gay gắt trong cộng đồng tiếng Trung, bị một số biên tập viên từ Trung Quốc đại lục gọi là "cuộc thanh trừng lớn". Các thành viên WMC cũ sau đó đã thành lập "Qú Văn Bách Khoa" (Qiuwen Encyclopedia), tự nhận là có "quan điểm khách quan dựa trên giá trị quan của Trung Quốc", đánh dấu sự phân tách mang tính cấu trúc trong cộng đồng tri thức tiếng Trung giữa "quan điểm trung lập" và "giá trị quốc gia" ¹⁴.

Triển vọng 2025: Khả năng phục hồi thông tin trong kỷ nguyên AI

Bước vào năm 2025, Wikipedia đang đối mặt với sự xói mòn từ nội dung do AI tạo ra (AI Slop). Trong triển vọng hàng năm của Hiệp hội Wikimedia Đài Loan, trọng tâm tương lai được nhấn mạnh là "tiếp nối và thực hiện", sử dụng dịch máy hỗ trợ AI nhưng kiên trì giữ lại tuyến phòng thủ cuối cùng là "sự giám sát của con người" (Human-in-the-loop) ¹⁵.

Lịch sử Wikipedia tại Đài Loan là một quá trình từ "bị định nghĩa" đến "tự định nghĩa". Những tình nguyện viên này không chỉ bảo vệ một trang web, mà còn là sự tồn tại chân thực của Đài Loan trong thế giới số, thứ không bị đe dọa bởi sự khủng bố pháp lý, thâm nhập chính trị hay sự mai một ngôn ngữ.

Tài liệu tham khảo