Lại Hòa: "Mẫu Thượng" vùng Chương Hóa trong bộ y phục bản đảo, và chiếc cân không bao giờ thỏa hiệp

Tóm tắt trong 30 giây: Lại Hòa (1894–1943) là bác sĩ kiêm nhà văn có tầm ảnh hưởng nhất thời kỳ Nhật trị. Một tay ông cầm dao mổ cứu giúp dân nghèo, được tôn kính là "Mẫu Thượng vùng Chương Hóa" và "Hòa Tử Tiên"; tay kia ông cầm bút khai phá nền văn học bạch thoại Đài Loan, phê phán sự bất công của chính quyền thực dân. Cuộc đời ông là hình ảnh thu nhỏ cho sự đấu tranh và lòng tự trọng của người dân Đài Loan dưới ách thống trị của Nhật Bản; đặc biệt là nghĩa cử cao đẹp đốt bỏ giấy nợ của bệnh nhân vào mỗi dịp giao thừa, cùng những dòng chữ viết trong ngục tối, cho đến nay vẫn là tấm gương sáng về y đức và tinh thần nhân văn của Đài Loan.

"Thế gian chưa cho phép quyền lực tồn tại, dũng sĩ phải vì nghĩa mà đấu tranh." ¹

Ngày 8 tháng 12 năm 1941, ngay trong ngày sự kiện Trân Châu Cảng bùng nổ, một bác sĩ tại thành phố Chương Hóa với bộ ria mép chữ bát, mặc y phục bản đảo (trang phục truyền thống nhẹ nhàng của Đài Loan) đã bị cảnh sát hiến binh Nhật bắt đi mà không có bất kỳ lý do nào. Đây là lần thứ hai ông phải vào tù trong đời. Trong ngục, ông đã dùng những tờ giấy thô sơ để viết nên cuốn Nhật ký trong ngục đầy rẫy những suy tư và sự kìm nén.

Vị bác sĩ này tên là Lại Hòa (Lai He), nhưng danh tính được biết đến rộng rãi hơn của ông chính là "Cha đẻ của văn học mới Đài Loan".

"Mẫu Thượng" vùng Chương Hóa trong phòng khám: Sự thức tỉnh của người thầy thuốc từ Gia Nghĩa đến Hạ Môn

Năm 1914, sau khi tốt nghiệp Trường Y thuộc Phủ Tổng đốc Đài Loan, Lại Hòa bắt đầu thực tập tại Đài Bắc và làm việc tại Bệnh viện Gia Nghĩa thuộc Phủ Tổng đốc (tiền thân của Bệnh viện Gia Nghĩa thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi hiện nay) trong giai đoạn 1914–1915. ² Năm 1918, ông đi xa đến làm bác sĩ tại Bệnh viện Bác Ái trên đảo Cổ Lãng Tự, Hạ Môn, trực tiếp trải nghiệm luồng tư tưởng của Phong trào Ngũ Tứ và thực tế xã hội Trung Quốc; sau khi trở về Đài Loan vào năm 1919, ông đã mở "Lại Hòa Y quán" tại Chương Hóa. ³

Trong thời đại thực dân với sự phân chia giai cấp nghiêm ngặt, Lại Hòa đã chọn cởi bỏ những bộ Âu phục để mặc y phục bản đảo trong suốt thời gian dài. Đây không chỉ là phong cách ăn mặc, mà còn là một thái độ chính trị: từ chối hệ thống quan liêu thực dân và đứng về phía tầng lớp nhân dân thấp kém. ⁴

Người dân địa phương tôn kính gọi ông là "Mẫu Thượng vùng Chương Hóa", "Hòa Tử Tiên" hoặc "Hoa Đà tái thế". Điều cảm động nhất chính là thói quen của ông trước mỗi đêm giao thừa: đốt bỏ hóa đơn viện phí của những bệnh nhân nghèo để họ có thể "ăn Tết không nợ nần". Có bệnh nhân vội vàng đến trả tiền vào đêm giao thừa, ông chỉ cười nói: "Giấy nợ đã đốt rồi, không trả cũng không sao." ⁵ Bên cạnh y quán là "Lân Bảo Quán" (nhà cho người ăn xin), nơi ông thường mời các nghệ sĩ hát rong già chơi đàn nguyệt và chép lại các bài dân ca như Tân Dậu Nhất Ca Thi (về cuộc khởi nghĩa của Đới Vạn Sinh), kết hợp chặt chẽ giữa thực hành y tế và bảo tồn văn hóa. ⁶

Chiếc cân bị gãy: Tiếng thét văn học sau sự kiện Nhị Lâm

Văn chương của Lại Hòa luôn gắn liền với các sự kiện lịch sử cụ thể. Năm 1925, khi "Sự kiện nông dân trồng mía Nhị Lâm" bùng nổ — cuộc kháng chiến của nông dân chống lại sự bóc lột của công ty đường bị cảnh sát đàn áp — ông đã viết nên bài thơ mới đầu tiên mang tên Sự hy sinh dưới sự giác ngộ. ⁷ Tác phẩm Một chiếc cân (一桿「稱仔」) công bố vào tháng 2 năm 1926 chính là đại diện cho tinh thần đấu tranh này.

Hình ảnh chiếc cân bị cảnh sát tuần tra bẻ gãy trong câu chuyện tượng trưng cho sự bạo lực của kẻ thực dân khi tùy ý thao túng luật pháp và quyền lực. ⁸ Trong lời hậu ký, Lại Hòa có nhắc đến việc tác phẩm này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tác phẩm Clagny của nhà văn Pháp Anatole France, nhưng ông đã chuyển hóa nó thành trải nghiệm bản địa của Đài Loan để thể hiện "sự kháng cự của kẻ yếu". ⁹

Ngoài ra, bài trường thi Nam quốc ai ca (Khúc bi ca phương Nam) đăng trên tờ Đài Loan Tân Dân Báo dưới bút danh "An Đô Sinh" vào tháng 4 năm 1931, là một tác phẩm quan trọng nhằm tưởng niệm sự kiện Vũ Xã và tố cáo bạo lực thực dân. ¹⁰

〈Tiến lên〉: Sự tỉnh táo trong bóng tối và nỗi lo về sự chia rẽ tả hữu

Năm 1927, Hiệp hội Văn hóa Đài Loan đối mặt với sự chia rẽ nghiêm trọng giữa phe tả và phe hữu. Với tư cách là lý sự của Hiệp hội, Lại Hòa vô cùng lo lắng trước sự tiêu hao nội bộ của phong trào. Trong bài tản văn Tiến lên, ông đã dùng bút pháp ngụ ngôn để viết:

"Trong bóng tối này, thậm chí không có khả năng nào là không tiến về phía trước. Chúng ta không biết lòng dũng cảm từ đâu đến, mà có thể khiến chúng ta tiến về con đường chưa biết kia mà không chút sợ hãi." ¹¹

Kết thúc câu chuyện là cảnh hai người chia tay nhau, tượng trưng cho sự bất đồng trong lộ trình đấu tranh của giới trí thức. Ông kêu gọi sự đoàn kết để tránh việc tiêu hao sức mạnh hữu hạn vào những mâu thuẫn nội bộ. ¹² Sự quan tâm này cũng thể hiện qua việc ông nâng đỡ các nhà văn hậu bối như Dương Khuê (Yang Kui), Vương Thi Lang (Wang Shi-lang), Lữ Hách Nhược (Lu He-ruo), Ngô Trác Lưu (Wu Zhuo-liu), Diệp Thạch Thao (Yeh Shih-tao)... ¹³

Ngôn ngữ và bản sắc: Khâu vá tiếng Đài Loan giữa những đứt gãy

Được đào tạo theo nền Hán học truyền thống, nhưng dưới sự huấn luyện y khoa hiện đại và bối cảnh thực dân, Lại Hòa luôn tìm tòi giữa "văn viết tiếng Đài" và văn bạch thoại Trung Quốc. Khi sáng tác, ông thường tư duy bằng Hán văn, viết bằng tiếng Bắc Kinh, sau đó cố ý lồng ghép các từ vựng tiếng Mân Nam (tiếng Đài) như "称仔" (chiếc cân), "贌" (cửa hàng), "刻虧" (lỗ vốn)... nhằm nỗ lực tiếp cận ngôn ngữ đời thường và trải nghiệm sống của người dân Đài Loan. ¹⁴

Dư âm của dũng sĩ: Biểu tượng văn học được thờ tại Đền Trung Liệt

Ngày 31 tháng 1 năm 1943, Lại Hòa qua đời vì bệnh tim ở tuổi 49 (tuổi mụ là 50). Ông sinh vào năm 1894 — năm Đài Loan bị nhượng cho Nhật Bản, và mất hai năm trước khi Nhật Bản thất bại — cả cuộc đời ông là chứng nhân trọn vẹn cho nửa thế kỷ khổ đau dưới ách thực dân. Trong di chúc, ông khiêm tốn nói rằng các tác phẩm của mình "chẳng có giá trị gì, đốt đi cũng không sao". ¹⁵

Sau chiến tranh, năm 1951, Lại Hòa được đưa vào thờ tại Đền Trung Liệt; đến năm 1958, ông bị đưa ra khỏi đền vì các yếu tố chính trị, và sau khi được minh oan vào năm 1984, ông đã được tôn thờ trở lại. ¹⁶ Ngày nay, "Tường thơ Lại Hòa" (được ghép từ hàng trăm tấm thép) dưới chân núi Bát Quái, Chương Hóa có khắc các tác phẩm của ông; hoạt động "Ngày Lại Hòa" hàng năm vẫn tiếp nối tinh thần của ông. ¹⁷

📝 Ghi chú của giám tuyển: Câu chuyện về Lại Hòa dạy chúng ta rằng, sự kháng cự mạnh mẽ nhất không phải là vũ khí, mà là lòng trắc ẩn đối với con người và khát vọng công lý không bao giờ tắt. Những dòng chữ và hình ảnh y phục bản đảo của ông đã trở thành DNA của văn học Đài Loan, giúp hậu thế vẫn giữ được lòng dũng cảm để tiến về phía trước ngay cả trong bóng tối.

Tài liệu tham khảo