30 giây tóm tắt: Tưởng Giới Thạch, người thúc đẩy mạnh mẽ nhất của phong trào văn hóa Đài Bắc, vào năm 2011 tại Bảo tàng Văn họ Đài Bắc phát biểu cáo bạt "Tác giả Đài Bắc không dùng ngôn ngữ Đài Bắc mà lại viết bằng ngôn ngữ Trung Quốc, thật xấu hổ!" khiến cả lĩnh đồng Văn học Đài Bắc bùng nổ tranh tài. Người sinh ra và lớn lên ở Đà Nẵng, ngành cơ khí nhưng sau này trở thành nhà nghiên cứu ngôn ngữ, hiện là Giám đốc Khoa Văn học Đài Bắc Đại học Công bằng Đài Bắc. 30 năm sau, ông chứng minh: ngôn ngữ không chỉ là công cụ, mà còn là trường chiến của bản sắc dân tộc.
Một sinh viên ngành cơ khí Đại học Tân Phú (Tây Ninh) đã thành lập "Hiệp hội Văn hóa Đài Bắc" vào đầu thập niên 1990, khởi nên một cuộc chiến tranh có thể thay đổi bản đồ ngôn ngữ của Đài Bắc. Tên tiếng Anh của Tưởng Giới Thạch, "Taiffalo", là viết tắt của "Taiwan Buffalo" (bò sát Đài Bắc) — lựa chọn này phản ánh cách ông nhìn nhận vai trò của mình: một con bò sát im lặng, làm việc chăm chỉ trên đồng hoang dã văn hóa, không sợ khó khăn.
Từ kỹ sư sang nhà ngôn ngữ học: một quay trở lại bất ngờ
Sinh năm 1971 tại Quận Kaolong (Kaochong), Tưởng Giới Thạch từng theo đuổi con đường kỹ thuật chuẩn mực. Nhưng trong thời gian học tập tại ngành cơ khí Đại học Tân Phú, ông đã đưa ra một quyết định thay đổi hoàn toàn sự nghiệp: thành lập Hiệp hội Văn hóa Đài Bắc và nhận được một cuốn sách giáo trình "Hệ thống viết chữ Đài Bắc" từ Hội thánh Cước Lớn Đài Bắc.
Đó là đầu thập niên 1990, thời kỳ tỉnh thức của văn hóa bản địa sau khi giải phóng chính trị, khi viết chữ Đài Bắc vẫn còn là một phong trào văn hóa cực kỳ biên giới. Tưởng Giới Thạch bắt đầu nghiên cứu về "cách viết Đài Bắc" — một vấn đề dường như đơn giản nhưng thực ra rất phức tạp. Vào năm 1996, khi còn chỉ 25 tuổi, bài thơ đầu tiên bằng Đài Bắc của ông "Hải Tằng" đã xuất hiện trong làng văn học.
📝 Ghi chú của người dẫn chương
Chuyển từ kỹ thuật sang ngôn ngữ học không phải là quyết định ngẫu nhiên. Vào những năm 1990, sau khi giải phóng chính trị, nhiều người trẻ bắt đầu suy nghĩ lại về câu hỏi "Tôi là ai". Tưởng Giới Thạch chọn bắt đầu từ ngôn ngữ và chữ viết, có lẽ vì ông nhận thức rằng: kiểm soát ngôn ngữ, chính là kiểm soát quyền nói.
Năm 2011: Bánh xe quay thay đổi lịch sử văn học Đài Bắc
Ngày 24 tháng 5 năm 2011, tại Bảo tàng Văn học Đài Bắc. Tác giả Huang Chun-ming đang diễn giả về "Viết chữ Đài Bắc và giáo dục". Khi Tưởng Giới Thạch đang ngồi trong khán đài, ông đột nhiên giơ một tấm biển chữ to lên: "Tác giả Đài Bắc không dùng ngôn ngữ Đài Bắc mà lại viết bằng ngôn ngữ Trung Quốc, thật xấu hổ!" đồng thời viết bằng chữ Đài Bắc: "Tâi-ôan chok-ka ài iông Tâi-ôan-gí chhòng-chok" (Tác giả Đài Bắc cần dùng ngôn ngữ Đài Bắc để tạo văn).
Huang Chun-ming giận dữ, vội vã tẩy xuống sân khấu và vạ vật Tưởng Giới Thạch hối hả khoe thềm, thậm chí la hét xúc phát bằng những lời nguyên tắc chọc chém, thậm chí bộc lộ lời xúc phạm bằng từ ngữ thô tục chỉ ông là "con vật có thể gọi tên". Sự kiện này được báo chí gọi là "Sự kiện 524 về Văn học Đài Bắc", trở thành cuộc tranh tài công khai nghiêm trọng nhất trong lịch sử văn học Đài Bắc.
Hệ quả pháp lý của vụ việc cũng kỳ lạ: Tưởng Giới Thạch khởi kiện Huang Chun-ming về hành vi xúc phạm công khai, năm 2012 Tòa án Tây Ninh tuyên bố Huang có tội, phạt tiền mười nghìn đồng, nhường giá hạn hai năm. Dù Tòa án Tây Ninh sau này hủy bỏ bánh xe, nhưng trong bản chấp hành, một câu nói vẫn để lại dấu ấn: "Huang là một tác giả văn học quan trọng bị xúc phạm và xúc phạm nhưng mức độ nhẹ nhàng."
⚠️ Quan điểm tranh cãi
Phương pháp bức xúm của Tưởng Giới Thạch gây ra phản ứng hai phe. Các phản ủ họ cho rằng ông dũng cảm thách thức độ quyền lực của văn học Hán tại Đài Bắc; ngược lại, những phê bình cho rằng cách của ông quá cấp bách, phá vỡ không khí hòa nhập của các cuộc thảo luận học thuật. Hội Thư phiên âm Đài Bắc đã xuất bản một cuốn sách "Sự thật về cuộn mâu của Tưởng Giới Thạch với Huang Chun-ming" để bảo vệ ông.
Người xây dựng lý thuyết cho phong trào tẩn hà
Quan điểm kỳ cường của Tưởng Giới Thạch không phải là phản ứng cảm xúc, mà là kết quả của nền tảng học thuật sâu sắc. Vào năm 1996, ông ra nước ngoài học vấn, năm 2003 được bằng Cử nhân Ngôn ngữ học tại Trường Đại học Texas, Austin, Hoa Kỳ, với đề tài nghiên cứu "Phân tích lý thuyết về phong trào tẩn hà trong vòng văn hóa Hán".
Quan điểm cốt lõi của ông là: trong vòng văn hóa Hán, việc dùng chữ Hán để viết các ngôn ngữ bản địa, thực chất vẫn là một dạng thuyền phát văn hóa. Đúng chân lý của độc lập ngôn ngữ, phải dựa trên hệ thống viết chữ La Mã. Khung lý thuyết này khiến ông trở thành một phần mạnh mẽ nhất trong phong trào văn hóa Đài Bắc — không chỉ dùng ngôn ngữ Đài Bắc nói, mà còn dùng chữ La Mã viết.
Hiện tại, ông là Chủ tịch Hội Thư phiên âm Đài Bắc, tìn hướng phổ biến hệ thống viết chữ "Bạp ươe-ji" (Pe̍h-ōe-jī). Theo ông, Bạp ươe-ji không chỉ là công cụ phiên âm, mà còn là dạng viết chữ hợp pháp cho văn học Đài Bắc.
Chuyên ngành nghiên cứu Việt Nam bất ngờ
Điều kỳ lạ hơn là Tưởng Giới Thạch sau này trở thành một trong số rất ít các nhà nghiên cứu Đài Bắc chuyên ngành Việt Nam. Từ năm 1997, ông dành tâm sức nghiên cứu so sánh Đài Bắc và Việt Nam, phát hiện kinh nghiệm chính sách ngôn ngữ của Việt Nam có tính giáo dục mạnh mẽ: trong thời kỳ thực dân Pháp, Việt Nam đã bắt đầu sử dụng chữ La Mã, thành công thoát khỏi áp bức của hệ thống chữ Hán.
Vào năm 2011, Tưởng Giới Thạch được Hội Nhà nước Việt Nam trao "Huân chương xuất sắc nghiên cứu Việt Nam", một tôn vinh hiếm hoi đối với các nhà nghiên cứu Đài Bắc. Ngày nay, ông đồng thời là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam Đại học Công bằng Đài Bắc, và là người hợp tác xây dựng "Chứng nhận tiếng Việt quốc tế" (iVPT).
💡 Bạn biết không
Nghiên cứu Việt Nam của Tưởng Giới Thạch không chỉ là sở thích học thuật, mà là để xây dựng nền tảng lý thuyết cho ngôn ngữ học so sánh. Trong lý thuyết của ông, Việt Nam thành công tách rời chữ Hán, một phần của Hàn Quốc tách rời chữ Hán, Nhật Bản vẫn dùng hỗn hợp chữ Hán, trong khi Đài Bắc vẫn còn ngập trong áp bức của chữ Hán — đây là một phổ tầng "tẩn hà" tiến bộ.
Thành tựu học thuật và ảnh hưởng xã hội
Sản phẩm học thuật của Tưởng Giới Thạch là kỳ vĩ, từ "Hải Tằng" năm 1996 đến "Thủ đỉnh Bắc Kinh: Di cư người Việt Nam tại miền Nam Việt Nam và hóa địa hóa" năm 2024, ông đã xuất bản hơn 30 cuốn chuyên luận, bao phủ văn học Đài Bắc, nghiên cứu Việt Nam, và chứng nhận ngôn ngữ.
Song song với đó, ông cũng là người hợp tác xây dựng "Chứng nhận tiếng Đài Bắc cho tất cả mọi người", một hệ thống kiểm tra thử nghiệm nhằm thiết lập cơ chế đánh giá chuẩn hóa khả năng sử dụng ngôn ngữ Đài Bắc. Với sự thúc đẩy của ông, Trung tâm Kiểm tra Ngôn ngữ Đài Bắc Đại học Công bằng Đài Bắc đã trở thành một trong những cơ sở nghiên cứu quan trọng nhất về ngôn ngữ Đài Bắc.
Hiện tại, ông đang giữ chức vụ Giám đốc Khoa Văn học Đài Bắc Đại học Công bằng Đài Bắc, tiếp tục huấ luyện các nhà nghiên cứu thế hệ mới về văn học Đài Bắc. Trong lớp học, ông kiên quyết dạy bằng ngôn ngữ Đài Bắc, thực hành nguyên tắc của mình "Nói bằng Đài Bắc, viết bằng chữ Đài Bắc".
Tranh cãi và suy ngẫm
Quan điểm kỳ cường của Tưởng Giới Thạch vẫn chịu phản ứng tranh cãi. Ngay cả trong phong trào văn học Đài Bắc, có nhiều người cho rằng quan điểm "toàn bạn La Mã" của ông quá cực đoan. Một số giảng viên và học sinh Khoa Văn học Đài Bắc Đại học Công bằng Đài Bắc cũng có quan điểm khác nhau về phương pháp của ông, cho rằng điều này có thể cản trở việc phổ cập hóa phong trào văn học Đài Bắc.
Nhưng theo một góc độ khác, chính sự tồn tại của Tưởng Giới Thạch đã tạo ra không gian cho các phong trào hoàn thiện có thể thương lượng. Sự hiện diện của ông khiến giải pháp hòa hợp "dùng cả Hán và La Mã" trở nên logic và khả thi hơn.
✦ "Ngôn ngữ chính là bản sắc, bản sắc chính là chính trị. Người không dám đối mặt với chủ nghĩa của ngôn ngữ, tựa đóng vai trò là chính trị lớn nhất." — Tưởng Giới Thạch
Suy ngẫm sau 30 năm
Từ khi thành lập Hiệp hội Văn học Đài Bắc vào đầu thập niên 1990 đến nay, Tưởng Giới Thạch đã bỏ vốn vào phong trào văn học Đài Bắc 30 năm. Trong 30 năm qua, vị trí xã hội của ngôn ngữ Đài Bắc thực sự được nâng lên — Luật Phát triển Ngôn ngữ Quốc gia được thông qua, ngôn ngữ bản địa được đưa vào chương trình giáo dục quốc gia — nhưng vẫn còn cách xa từ mục tiêu "bình đẳng ngôn ngữ" mà ông mong muốn.
Gần đây, các nghiên cứu cho thấy, số người dùng ngôn ngữ Đài Bắc đang giảm đi, trình độ ngôn ngữ Đài Bắc của thế hệ trẻ thường thiếu thốn. Đối mặt với thực tế này, quan điểm kiên quặn của Tưởng Giới Thạch có còn ý nghĩa không? Hoặc, chính vì xu hướng nghiêm trọng như vậy, nên có người phải đóng vai trò là "người bảo vệ ngôn ngữ"?
Tưởng Giới Thạch đã trả lời câu hỏi này qua sự nghiệp học thuật của mình: dù bị gắn nhãn "bộ phận cực đoan", dù phải chịu đựng mọi tranh cãi và chỉ trích, ông vẫn tin rằng quyền ngôn ngữ chính là quyền cơ bản của con người, và vẫn tin vào giá trị không thể thay thế của văn học Đài Bắc.
Người được gọi là "bò sát Đài Bắc" này, đã làm việc chăm chỉ trên đồng hoang dã ngôn ngữ trong 30 năm, chắc chắn chính là người cần thiết nhất cho Đài Bắc — không hề quan tâm đến kết quả, chỉ quan tâm đến việc làm.
Tham khảo
- Trang cá nhân giáo sư Tưởng Giới Thạch
- Tưởng Giới Thạch - Wikipedia
- Giải thích vụ việc Tưởng Giới Thạch tại Bảo tàng Văn học Đài Bắc
- Huang Chun-ming bị tố cáo xúc phạm, bị xử phạt 2 năm nhường giá hạn
- Huang Chun-ming xúc phạm Tưởng Giới Thạch, tội nhẹ tuyên bố nhường giá hạn
- Hội Thư phiên âm Đài Bắc
- Trang chủ Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam Đại học Công bằng Đài Bắc