Cá hồi hoa anh đào: Hành trình trở về của loài cá bản xứ tồn sót từ thời băng, từ bờ đáy nguy cấp đến thành công bảo hộ toàn bộ lưu vực sông của Đài Loan

30 giây tóm tắt: Cá hồi hoa anh đào, loài cá độc quyền của Đài Loan, là sinh vật tồn sót từ thời băng, được người Atayal gọi là "Mnbang". Loài cá này từng gần như tuyệt chủng do hoạt động con người, số lượng cá giảm còn khoảng 200 con vào năm 1995. Tuy nhiên, nhờ nỗ lực của Công viên quốc gia Hy vọng và các nhà bảo hộ trong hơn 20 năm, kết hợp xóa bỏ con đập, nuôi trồng nhân tạo và công nghệ "vận chuyển trứng sinh con không cần nước" sáng tạo, đến năm 2023, quần dân số đã đạt đỉnh 18.630 con. Dù gần đây có ảnh hưởng của thiên tai gây biến động nhẹ, nhưng bảo hộ đã duy trì ổn định trên mức 15.000 con, thành công của chương trình bảo hộ toàn bộ lưu vực sông của Đài Loan, giúp cá ngọa nguyên quốc nguyên từng bước trở lại các vùng đất cư trú lịch sử.

Năm 1917, vào tháng 10, một cảnh sát hải quân Nhật Bản phát hiện một thanh niên Atayal bán cá hồi tươi ở Yilan. Đây là một diễn hiện kỳ lạ trên thế giới Đài Loan thời đó, bởi cá hồi là loài cá lạnh cánh đường, chỉ có thể thưởng thức bởi quý tộc Nhật Bản. Vụ việc này, được gọi là "vụ án cá hồi", bất ngờ khám phá ra sự tồn tại của một loài cá hồi đặc sắc trong các sông nước núi cao của Đài Loan, và cần thiết phận Nhật Bản gửi các nhà sinh học cá kéo đi khảo sát¹.

Dấu ấn sống còn lại của thời băng: Nguồn gốc và sự phát hiện của cá hồi hoa anh đào

Tsai Ching-hsiu (大島正滿) xác nhận sự tồn tại của cá hồi nước lạnh trong các sông nước núi cao của Đài Loan, và công bố kết quả trên thế giới khoa học quốc tế. Người Nhật đặt tên cho loài cá quý giá này là "Saramao masu", dựa trên tên địa phương "Saramao" (vùng Lãnh Mỹ, ngày nay gọi là hoa anh đào)¹. Cá hồi hoa anh đào là "sinh vật tồn sót từ thời băng" của Đài Loan, đến từ thời kỳ băng tuyết cách đây dài dần tỉ lít năm, theo dõi chuyển động lục đất và biến đổi khí hậu, chúng không còn di cư vào biển, trở thành cá hồi cấu tính, thích nghi với môi trường nước ngọt ở trên các tầng sông Dây lớn, là giới hạn nam của các loài cá hồi nhiệt đới trên thế giới².

Trong văn hóa Atayal, cá hồi hoa anh đào được gọi là "Mnbang" (hoặc Bunban, Nbang như các phiên bản khác nhau)³, là nguồn thực phẩm quan trọng của người dân. Các phát hiện khảo cổ tại Bảy Gia Vực cho thấy, cách đây hơn 2.000 năm, cá hồi hoa anh đào đã là nguồn thực phẩm quan trọng của các bộ lạc nguyên tốc, gắn bó chặt chẽ với đời sống truyền thống của họ⁴.

📝 Ghi chú của người dẫn xuất: Cá hồi hoa anh đào là một phẩm chất sinh học, đồng thời là hình mẫu sống của văn hóa cao của Đài Loan — kết nối kỷ niệm thời băng và trí tuệ truyền thống của người Atayal.

Tuy nhiên, theo dẫn lại thời gian, vận mệnh của loài cá quý giá này cũng bị đe dọa nghiêm trọng do hoạt động con người.

Khủng hoảng gần tuyệt chủng: Tác động của hoạt động con người và biến đổi môi trường

Theo dẫn lại tiến trình, môi trường sống của cá hồi hoa anh đào đã bị tổn hại nghiêm trọng. Vào thập niên 1960, việc khai thác đường cao tốc trung tâm-nam đưa ra áp lực phát triển chưa từng có vào các khu vực trên các tầng sông Dây. Nông nghiệp núi cao phát triển, vườn trái cây và rau cải diện ra thẳng vào bờ sông, chất thải nông nghiệp nhầm vào sông qua mưa, gây ô nhiễm nghiêm trọng. Ngoài ra, các con đập nhằm trồng đồng mục tiêu và sinh thái học thay đổi luồng gió tự nhiên của sông, đồng thời cản trở hành trình di cư của cá hồi, khiến chúng không thể di chuyển giữa các đoạn sông, dẫn đến sinh sản gần gũi và đa dạng gen giảm sút, khả năng sinh tồn giảm mạnh. Ban đầu, trong vòng vài kilômét của sông Bảy Gia Vực đã có hơn 10 con đập, cắt đứt nghiêm trọng các khu vực cư trú của cá hồi¹. Các loài cá xâm nhập và hành vi săn bằng chất độc, điện của người xâu cũng làm tăng tốc sự giảm dần của quần dân số.

Vào những năm 1980, quần dân số cá hồi hoa anh đào đã giảm còn vài trăm con, chỉ còn tồn tại trong khoảng 6-7 kilômét của sông Bảy Gia Vực¹. Đến năm 1995, các bản ghi ngoài khuyết cho thấy, số lượng cá giảm còn khoảng 200 con, đang ở ranh giới tiến đến tuyệt chủng⁵. Giáo sư học sinh vĩnh viễn của Đại học Trung Hoa Dân Quốc, Tsai Hsing-hsu (林幸助), cho biết, bão và lũ lụt sẽ cuốn cọc cá hồi xuống sông dưới, nhưng do sự tồn tại của các con đập, chúng không thể di cư lên sông trên, dẫn đến thiệt hại hàng triệu con cá chết vì không chịu nhiệt độ cao, mỗi lần mất đi khoảng một phần ba số lượng⁵. Thời kỳ này, các nhà bảo hộ như Lin Yuan-hsin (林淵霖) cảm thấy rụng răng trước sông chảy đầy nỗi đau: "Saramao masu, xin lỗi cho chúng tôi."¹

📝 Ghi chú của người dẫn xuất: Khi một con cá cần người con người xin lỗi, đó là minh chứng cho sự sụp đổ sinh thái và sự thiếu vắng đối với thiên nhiên của nhân loại.

Sống sót từ bờ đáy: Hành động bảo hộ và nhân vật quan trọng Liêu Thần Nhiên

Đối mặt với khủng hoảng nghiêm trọng của cá hồi hoa anh đào, các nhà bảo hộ của Đài Loan đã khởi động một hành trình dài vất vả và khó khăn để hồi sinh loài cá. Trong số họ, giám đốc trạm quản lý Công viên quốc gia Hy vọng, Liêu Thần Nhiên (廖林彥), được ca ngợi là "bố cá hồi", anh dành hơn 25 năm cho công việc hồi sinh cá hồi hoa anh đào, là người quan trọng tạo nên thành công này⁶. Anh hợp tác lâu dài với giáo sư Tsai Hsing-hsu của Đại học Trung Hoa Dân Quốc, cùng nhau thúc đẩy chiến lược "bảo hộ toàn bộ lưu vực sông", kết hợp cải thiện môi trường sống, nuôi trồng nhân tạo, quản lý thả ra và giáo dục môi trường.

Đội ngũ bảo hộ đã thực hiện nhiều chiến lược, bao gồm xóa bỏ các con đập để khôi phục đường sinh thái, cho phép cá hồi di cư tự do. Vào năm 2011, việc xóa bỏ con đập số một của sông Bảy Gia Vực là một mốc quan trọng, đây là trường hợp đầu tiên của Đài Loan thực hiện xóa bỏ nhằm bảo vệ sinh thái, sau đó số lượng cá hồi trong sông Bảy Gia Vực tăng rõ rệt⁷. Ngoài ra, đội ngũ cũng xây dựng hệ thống xử lý nước thải, cải thiện chất lượng nước; đồng thời thúc đẩy chính sách "trồng rừng trả đất", hợp tác với hiệp hữu từ thiện và doanh nghiệp, thu thu nhập đất riêng gần các trang trại Wuling, trồng rừng hàng chục nghìn cây, giảm nhiệt độ nước, giảm ô nhiễm và silt⁵.

Trong lĩnh vực nuôi trồng nhân tạo, cuối năm 2003, các nhân viên bảo hộ lần đầu tiên thành công sử dụng kỹ thuật lấy tinh bột và hột gà từ cá hồi hoa anh đào nuôi trồng nhân tạo, gieo mầm hơn 10.000 con cá nhỏ, đạt được bước đột phá "nuôi trồng hoàn chỉnh", đảm bảo cá ngọa nguyên quốc nguyên không bị tuyệt chủng⁸. Liêu Thần Nhiên còn học hỏi kinh nghiệm tại Hokkaido, Nhật Bản, cải tiến công nghệ "vận chuyển trứng sinh con không cần nước". Công nghệ này giúp trứng sinh con tồn tại được trong vòng 72 giờ không cần nước, mặc dù tỷ lệ sinh sản thực tế chỉ khoảng 20%, nhưng lợi thế là không cần lượng lớn nước, mỗi người có thể mang một thùng (hàng nghìn trứng, trọng lượng khoảng 15 kg), phù hợp để đi bộ hoặc đến các sông xa xôi, có độ cao cao hơn, nhiệt độ thấp hơn (như sông Gióng Tây), phân bố lại quần dân số, giảm rủi ro để đối phó với nhiệt độ tăng và hạn hán do biến đổi khí hậu⁵. Năm 2024, công nghệ này đã được áp dụng thực tế vào sông Gióng Tây và các điểm mới; vào năm 2025, còn có trường hợp đầu tiên sử dụng máy bay thẳng hàng (hélicopter) thả cá hồi hoa anh đào, kết hợp thùng vận chuyển cá đặc biệt, mở rộng phạm vi khôi phục lại các vùng đất cư trú lịch sử⁹.

Nhờ những nỗ lực không ngừng nghỉ, số lượng cá hồi hoa anh đào từ khoảng 200 con vào năm 1995, dần tăng trưởng. Theo thống kê của Công viên quốc gia Hy vọng, vào năm 2023, số lượng cá hồi trong thiên nhiên đã đạt đỉnh lịch sử 18.630 con⁵. Năm 2024, mặc dù giảm nhẹ xuống còn 16.897 con, trong khi điều tra năm 2025 (công bố vào tháng 1 năm 2026) cho thấy số lượng cá hồi đạt 16.020 con, liên tục duy trì trên mức 15.000 con, thành công của việc hồi sinh đã ổn định, chưa giảm đáng kể. Dù gần đây bị ảnh hưởng bởi bão, động đất và các thiên tai tự nhiên gây biến động nhẹ, các cơ quan bảo hộ nhấn mạnh đây là sóng xuống bình thường, tác động tổng thể của việc hồi sinh vẫn ổn định, chưa giảm đáng kể.

📝 Ghi chú của người dẫn xuất: Từ 200 con đến 18.000 con — phía sau số lượng tăng trưởng là hành trình khó khăn của xã hội Đài Loan tìm lại sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo hộ sinh thái.

Liên kết văn hóa và tương lai: Lộ trình bền vững của cá ngọa nguyên quốc nguyên

Cá hồi hoa anh đào là tài sản sinh thái quý giá của Đài Loan, đồng thời mang theo ý nghĩa văn hóa phong phú. Trong truyền thống Atayal, chúng được xem là quà tặng của sông, gắn bó với đời sống và tín ngưỡng của người dân. Vụ việc "vụ án cá hồi" năm 1917 là bước đột phá khiến các nhà khoa học phát hiện ra cá hồi hoa anh đào, đồng thời phản ánh mối quan hệ sâu sắc giữa người nguyên tốc và môi trường thiên nhiên.

Mặc dù kết quả hồi sinh đã đạt được, lộ trình bền vững của cá hồi hoa anh đào vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Cá hồi hoa anh đào rất nhạy cảm với nhiệt độ nước (giới hạn sinh tồn khoảng dưới 17°C), các sự kiện thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu như hạn hán và mưa lũ lớn có thể thay đổi điều kiện hidrolog của sông, ảnh hưởng đến quần dân số, đây là thách thức lớn nhất trong tương lai⁵¹⁰. Ngoài ra, việc bảo vệ môi trường sống một cách bền vững, xâm nhập của các loài cá khác, cũng như tác động tiềm ẩn của hoạt động con người đến môi trường, đều là những điểm cần chú ý liên tục trong công việc bảo hộ. Do địa hình phức tạp, khó khăn trong việc giám sát, hiện chủ yếu sử dụng phương pháp nhìn trực quan trên bề mặt nước để đếm đông cá hồi¹¹. Công viên quốc gia Hy vọng cho biết, trong tương lai, mục tiêu là giúp cá hồi hoa anh đào thiết lập các quần dân số con sức mạnh tại nhiều vùng đất cư trú lịch sử khác, và mở rộng về các sông có độ cao cao hơn, để đối phó với tác động của biến đổi khí hậu. Từ năm 2026, Công viên quốc gia Hy vọng sẽ sâu hơn vào giáo dục môi trường, giúp người dân hiểu sâu hơn về cá ngọa nguyên quốc nguyên⁵.

Câu chuyện của cá hồi hoa anh đào là hình mẫu của công việc bảo hộ sinh thái của Đài Loan, từ gần tuyệt chủng đến hồi sinh, chứng kiến khả năng sống chung giữa con người và thiên nhiên. Hành trình về nhà của chúng là di cư của cá hồi, đồng thời là sự kiên trì chung của xã hội Đài Loan về đạo đức môi trường và phát triển bền vững.

Các nguồn tham khảo