Tàu tàn phá: Trước khi tới Đài Bắc, Đài Loan đã nhận được một khu nghĩa không tên

Ngày 27 tháng 1 năm 1949, tàu Tàu Phong đi từ Thượng Hải về Đài Bắc. Trong cùng một ngày đêm, nó va chạm với tàu Kiến Nguyên ở gần vịnh Trùng Sơn. Ghi chép chính thức của thành phố Đài Bắc ghi nhận 932 người thiệt mạng, chỉ có hơn 50 người sống sót.¹

Năm 1950, ủy ban chăm sóc gia đình của người thiệt mạng đề xuất dựng bia tại điểm cuối hành trình. Đến năm 2018, tấm bia mới được di chuyển ra khỏi khu vựn quân sự, trở thành nơi công chúng có thể tiếp cận.^{1 2} Điều kỳ lạ nhất về tàu Tàu Phong không phải là nó chìm ngoài biển Đài Loan, mà là dù nó chưa bao giờ chạm bến, nó vẫn để lại một cây bia, một công viên và một khoảng trống trong ký ức về "ai đang trở thành người Đài Loan".

Ảnh: Solomon203, CC BY-SA 4.0, qua trang tệp Wikimedia Commons; Điều khoản cấp phép. Không sửa đổi.

Trang tệp Wikimedia Commons

Một con tàu đi tới "bờ bên kia của nơi trốn tránh"

Đây không phải là một chuyến đi thông thường. Năm 1949 ở Thượng Hải, tình hình chiến sự đang căng thẳng, Tết Nguyên Đán cũng đang đến. Tàu Tàu Phong trở thành con tàu mang nhiều người đi xa để tránh chiến tranh, tìm kiếm điểm sống mới. Trang web chính thức của thành phố Đài Bắc gọi Đài Loan là "bờ bên kia của nơi trốn tránh" trong mắt những hành khách này.²

Số vé được phê duyệt là 508 vé, nhưng trên tàu còn có thuyền viên, hành khách vô vé và rất nhiều hàng hóa. Bài viết lịch sử của Sở Lưu trữ Thành phố Thượng Hải ghi nhận, từ năm 1948, tàu Tàu Phong thường xuyên đi lại giữa Thượng Hải và Đài Bắc, trước khi chìm đã hoàn thành 35 chuyến. Chuyến cuối cùng do nhu cầu tăng cao trước Tết Nguyên Đán, số hành khách thực tế lên tàu vượ quá số vé được phê duyệt.³

Hàng hóa cũng không đơn giản như hành lý của hành khách. Theo một số báo cáo khác nhau, trên tàu có thuốc Nam cổ do thương gia mang đến Đài Loan, dụng cụ kim loại và cổ vật, cũng như thiết bị in ấn của một cơ quan báo chí và hồ sơ chính phủ. Đối với một số người, con tàu này mang không chỉ là người trốn tránh, mà còn là một thành phố đang sụp đổ được đóng gói thành những thùng hàng, sẵn sàng vận chuyển đến một cảng khác.^{3 4}

📝 Ghi chú nhà soạn: Tàu Tàu Phong không phải là một mũi tên trừu tượng từ "Trung Quốc tới Đài Loan". Đó là một con tàu đưa người, hàng hóa, tài liệu và cuộc sống gia đình chưa hoàn thiện cùng nhau lên tàu.

Sự quá tải này sau này cũng trở thành một phần trách nhiệm. Theo tài liệu tổng hợp bởi mạng Trung Tâm Nhân Dân Đoàn kết, tòa án ở Thượng Hải và Đài Bắc từng xử lý khiếu nại của gia đình đối với Công ty Liên Bang Trung Hoa, nhưng trong điều kiện lạm phát tiền tệ, chiến sự kéo dài và công ty không thể chịu đựng được, việc bồi thường rất khó khăn.⁴

Hậu quả của vụ tai nạn không chỉ là một danh sách tử vong. Nó còn bao gồm tài liệu rải rác trong các hệ thống tòa án khác nhau ở Thượng Hải và Đài Loan, nhiều thi thể chưa được tìm thấy, và việc gia đình phải tự tổ chức lễ cúng tại đời. ^{4 5} Đó cũng là lý do tại sao lịch sử của tàu Tàu Phong không thể chỉ được giao cho một báo cáo tai nạn: báo cáo có thể giải thích tại sao con tàu chìm, nhưng không thể tự động giải thích cách mọười sống tiếp sau khi con tàu chìm.

Thảm họa không phải là một khoảnh khắc

Về thời gian chìm và số lượng người, các nguồn khác nhau tồn tại sự chênh lệch thống kê. Báo cáo của Thời Báo Đài Bắc năm 2005 dựa trên liệu số báo chí thời đó, ghi nhận sau khi 508 vé bán hết, số hành khách trên tàu khoảng 1.500 người, tàu Tàu Phong đã tắt đèn hàng hải và bị tàu Kiến Nguyên đâm vào khoảng 23h25, và cho rằng trong số 1.500 hành khách, chỉ có 37 người sống sót.⁵

Bản tổng hợp dài của mạng Trung Tâm Nhân Dân Đoàn kết dựa trên liệu của tờ Đông Nam Nhật Bản ở tỉnh Giáng Dương, ghi nhận 508 hành khách có vé, 124 thuyền viên và khoảng 300 hành khách vô vé, và trích dẫn số liệu chính thức cuối cùng là 36 người được cứu sống, 932 người thiệt mạng.⁴

Những con số này không thể được ép buộc thành một câu trả lời dường như chính xác. Trang web chính thức, báo chí và nghiên cứu sau này của gia đình, có thể áp dụng các phạm vi thống kê khác nhau: chỉ tính hành khách của tàu Tàu Phong, bao gồm cả thuyền viên, hoặc cả thuyền viên của tàu Kiến Nguyên. Điều có thể chắc chắn là đây là một thảm họa hàng hải với số mạng lên tới hàng trăm ngàn. Không thể giả vờ như tất cả các nguồn đều đồng thuận. ^{1 4 5}

Trang web chính thức ghi nhận nguyên nhân là do quá tải và việc đi hàng đêm không bật đèn hàng hải, đồng thời ghi nhận tàu Tàu Phong va chạm với tàu Kiến Nguyên mang theo than đá và gỗ ở gần Bạch Tiêu Sơn. ¹ Mạng Trung Tâm Nhân Dân Đoàn kết còn đi sâu đưa nguyên nhân gồm quá tải, trễ hẹn, đi hàng đêm trong giờ cấm và vấn đề trực ban của thuyền viên vào bối cảnh tai nạn.⁴

📝 Ghi chú nhà soạn: Xác minh không phải là chọn một con số dễ nghe nhất, mà là để lại các phương pháp thống kê khác nhau đằng sau từng con số trong bài viết.

Những người ở trên biển, những người đang chờ ở bờ

Tàu chiến hạm Úc HMAS Warramunga từng tham gia cứu hộ, trang web chính thức của thành phố Đài Bắc ghi nhận nó cứu được 34 người. Cộng với những người không có tên được cứu bởi ngư dân Trùng Sơn, tổng số người sống sót chỉ có hơn 50 người. ¹ Những người sống sót trở lại bờ, không có nghĩa là hành trình kết thúc. Nhiều người phải đối mặt với thực tại là người thân không trở về, thi thể không được tìm thấy, và không có nơi thực sự để đặt tên của họ.

Nhà văn Trương Điển Văn trong một cuộc phỏng vấn năm 2013 nói, mẹ cô từng đi trên tàu Tàu Phong đến Đài Loan vào tháng 12 năm 1948. Đến khi mẹ cô mất năm 2000, cô mới lại tiếp xúc với sổ điện thoại cũ ở Thượng Hải, nhật ký và giấy tờ tùy thân, và sâu hơn nữa vào lịch sử này. Cô cũng nói, tài liệu liên quan hiếm hoi, Sở Lưu trữ Thượng Hải vẫn còn một số tài liệu cũ, nhưng tài liệu ở Đài Loan thì hiếm hơn. ⁶

Báo cáo của Truyền hình Kinh Giới năm 2015 thu thập ký ức của Trương Triều Long, người có người thân thiệt mạng. Ông nói: "Vào dịp Tết, khi con tàu mới khởi hành, bao gồm cả thuyền trưởng, thuyền phó và thuyền phó phụ, mọười ta đều rất vui vì sắp trở về Đài Loan, nghe nói mọười ta đều uống rượu, đó là những gì nghe nói." ⁷

Điều quan trọng nhất trong câu nói này có thể không phải là "uống rượu", mà là "nghe nói". Gia đình thường chỉ có thể dựa vào lời truyền miệng, báo chí và những vật phẩm rời rạc cùng ký ức của người khác để tái tạo lại một đêm không ai chứng kiến. Thảm họa hàng hải đã lấy đi chính sự nhân chứng, những người có thể kể lại từng chi tiết. ^{6 7}

Một cây bia, trước tiên được giấu đi

Năm 1950, ủy ban chăm sóc gia đình của người thiệt mạng tàu Tàu Phong đề xuất dựng bia để kỷ niệm những người không bao giờ lên bờ. Bia do Vương Nhượng nhận tượng chữ ký, ban đầu đặt ở khu vực bãi lớn của Đài Bắc. Sau đó do thay đổi khu vực đào bới và cơ sở hạ tầng quân sự, cây bia bị đưa vào khu vực quân sự, và gia đình phải nộp đơn để tham dự lễ tại đó. ^{1 2}

Báo cáo nhớ nhà của Bộ Nội các Dân Chủ Tiến Bộ ghi nhận, năm 2006, 57 năm sau khi tàu chìm, Vương Thụ Dương vẫn mong muốn thấy tên anh trai mình được khắc trên bia. Cô nói, sau khi anh trai thiệt mạng, em gái cô đã chết vì trầm cảm hai năm sau, và cha mẹ cô cho đến cuối đời vẫn không tin rằng con trai họ đã chết. ⁸

Trương Triều Long cũng nhớ lại, khi còn nhỏ, cô từng đến bia để thực hiện nghi lễ đón hồn cho cha mình. Nhiều năm sau, dự án đầy thổ nhưỡn và phát triển khu vực cảng sởi dẫn đến việc cây bia ban đầu hướng ra biển bị các tòa nhà che khuất, làm cho việc tưỏng nhớ trở nên khó khăn. ⁸

Nếu một cây bia mà gia đình không thể tiếp cận được, liệu nó vẫn là ký ức công cộng không? Nó có thể chứng minh rằng chính phủ từng biết đến thảm họa này, nhưng không nhất thiên nào giúp các thế hệ sau thực sự gặp gỡ lịch sử này.

📝 Ghi chú nhà soạn: Hành trình dài nhất của bia tàu Tàu Phong không phải ở trên biển, mà là từ bên trong hàng rào quân sự trở lại thành phố.

Ảnh: Solomon203, CC BY-SA 4.0, qua trang tệp Wikimedia Commons; Điều khoản cấp phép. Không sửa đổi.

Trang tệp Wikimedia Commons

📝 Ghi chú nhà soạn: Ảnh không phải là chính sự kiện. Chúng chỉ cố định lại những gì vẫn có thể nhìn thấy hôm nay: bia, bảng ký hiệu và không gian công cộng, không thể thay thế cho lời kể của người thiệt mạng và nguồn tài liệu lịch sử.

Từ khu vực quân sự đến công viên nhỏ

Từ năm 2017, chính quyền thành phố Đài Bắc dưới sự hỗ trợ của dự án tái hiện cảnh quan lịch sử Đài Bắc lớn, thúc đẩy việc gỡ bỏ hàng rào và trồng cây xanh xung quanh bia. Đến tháng 3 năm 2018, công viên được hoàn thành, giúp bia tách khỏi khu vực quân sự, nơi cả gia đình và công chúng có thể tham quan. ¹

Trang web tham quan của thành phố Đài Bắc đặt tên cho nơi này là "Công viên Kỷ niệm Tàu Tàu Phong 1949", và đưa bia, con đường giữa biển và đất, cùng những thay đổi mà gia đình không cần nộp đơn để tham dự vào cùng một câu chuyện không gian. ²

Báo cáo tái tạo hiện trường lịch sử của mạng Nguồn Di Sản Văn hóa Quốc gia năm 2022 ghi nhận, Sở Văn hóa Đài Bắc tổ chức lễ nhớ tại khu vực kỷ niệm, đồng thời lắp đặt bức tường tên, kết nối Tàu Tàu Phong và khu vườn lịch sử biển SAND, khu di tích Pháp gia, trụ sở tù trẻo... ⁹

Sự thay đổi này không chỉ là công trình cảnh quan. Nó biến một bản gia đình bi kịch từng được đặt trong không gian quân sự thành lịch sử thành phố mà bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận. Công viên không làm cho con tàu bơi lên mặt nước, nhưng nó cho phép những cái tên tìm được vị trí có thể nhìn thấy.

Ngoài bộ phim, ai sẽ bảo tồn lịch sử?

Sau khi bộ phim của Thẩm Ngữ Sư năm 2014 ra mắt, sự kiện này lại được đưa vào tầm nhìn chung. Báo cáo của Truyền hình Kinh Giới cho rằng gia đình cho rằng câu chuyện tình đẹp của bộ phim và thực tế thảm họa hàng hải có sự chênh lệch. Thẩm Tử Linh nói: "Trước đây tôi có nhiều kỳ vọng với anh ấy (Thẩm Ngữ Sư), nhưng thực sự, anh ấy nói muốn quay bộ phim này, dùng một ngàn mạng sống để làm một bộ phim tình tình hoành tráng thế giới đẹp nhẹ nhàng." ⁷

Điều này không phải là yêu cầu lịch sử không thể được điều chỉnh, mà là nhắc nhở rằng sự điều chỉnh cũng mang trách nhiệm riêng. Phim ảnh có thể chọn góc nhìn của một cặp đôi, nhưng khu vực kỷ niệm phải chứa đựng những người không được viết thành nhân vật chính. Những người thiệt mạng, thuyền viên, hành khách vô vé, những người trên tàu Kiến Nguyên, không thể chỉ trở thành một "gần một ngàn người" mờ nhạt ở cuối phim.

Trương Điển Văn trong một cuộc phỏng vấn nói rằng, gia đình cô tổ chức lễ cúng và dâng hoa vào mỗi ngày 27 tháng 1 từ năm 2005. Cô cũng phản đối việc đơn giản hóa vụ chìm thành một câu chuyện âm mưu, cho rằng những liệu số hiện có hơn là ủng hộ việc đây là một sự cố và sai lầm hệ thống xen kẽ. Đây là quan điểm của người được phỏng vấn, không phải là kết luận đã đưa ra cho tất cả các tranh cãi. ⁶

Bài viết của Sở Lưu trữ Thành phố Thượng Hải, mạng Trung Tâm Nhân Dân Đoàn kết và Thời Báo Đài Bắc đều đưa quá tải, đèn hàng hải, lộ trình, sự chậm trễ và trật tự hàng hải trong thời chiến vào bối cảnh tai nạn. Nhưng những con số và chi tiết của họ không hoàn toàn đồng khớp. ^{3 4 5} Sự bất đồng này chính là một phần của ký ức tàu Tàu Phong: tài liệu không đầy đủ, gia đình lưu giữ từng mảnh ghép, và những người viết sau này tái tạo những mảnh ghép thành câu chuyện có thể đọc được.

Tại sao câu chuyện này gần như biến mất

Sự im lặng của tàu Tàu Phong có nhiều nguồn gốc. Nó xảy ra vào thời điểm thay đổi chí quyền và chiến tranh xen kẽ, gia đình rải rác ở Thượng Hải, Đài Loan, Hồng Kông và nưới ngoài. Những vụ kiện tụng lan rộng qua các tòa án khác nhau, tài liệu cũng rải rác trong các hệ thống lưu trữ khác nhau. Khi Trương Điển Văn được phỏng vấn, cô nói rằng Thượng Hải vẫn còn một số tài liệu cũ, nhưng tài liệu ở Đài Loan thì hiếm hơn. ⁶

Nó cũng không có một kết luận duy nhất dễ dàng được đưa vào câu chuyện quốc gia. Có người xem đây như một lịch sử trốn tránh, có người nhớ trách nhiệm của tàu, có người truy xuất qua lời kể của gia đình, và có người lần đầu nghe thấy tên tàu qua phim ảnh. Những góc nhìn này chồng lên nhau, nhưng không thể thay thế cho nhau.

Vì vậy, tàu Tàu Phong không đơn giản là "bị quên". Chính xác hơn, nó lâu dài bị chia nhỏ trong cuộc sống của nhiều người. Có người lưu giữ một tấm ảnh, có người lưu giữ những lời cuối cùng của mẹ, có người lưu giữ một tài liệu tòa án, cho đến khi bia được mở cửa trở lại, những mảnh ghép mới tìm được nơi để gặp nhau.

📝 Ghi chú nhà soạn: Ký ức công cộng không phải là đặt tất cả câu trả lời vào một bức tường, mà là để những lời chứng rải rác cuối cùng có nơi để gặp nhau.

Đài Loan nhận không phải là một con tàu

Tàu Tàu Phong không gửi hành khách đến Đài Bắc, nhưng nó gửi một câu hỏi đến Đài Loan: một xã hội nhớ những người nào trước khi họ trở thành một phần của nó?

Câu chuyện của họ không chỉ thuộc về phân loại "người nước ngoài" hay "những người nhập cư từ Trung Quốc". Trang web chính thức của Đài Bắc đặt công viên kỷ niệm trong bối cảnh lịch sử nhập cư của Đài Loan và dân chủ tự do. Quan điểm này không xóa bỏ sự phức tạp của chiến tranh, di cư và chính trị nhận dạng, nhưng chỉ ra một điều rất cụ thể: lịch sử dân số sau chiến tranh của Đài Loan cũng được tạo nên bởi những người không bao giờ lên tàu. ^{2 9}

Nếu chỉ viết tàu Tàu Phong như "Tàu Titanic phương Đông", người đọc sẽ nhớ đến va chạm, nước biển và cái chết. Đi đến công viên kỷ niệm ở Đài Bắc, người ta sẽ khám phá ra một kết luận khác: gia đình cuối cùng không cần nộp đơn để tham dự, bia bắt đầu có bức tường tên, và ký ức công cộng cuống cùng có lối vào. ^{2 9}

Năm 1949, tàu Tàu Phong chìm ở gần Bạch Tiêu Sơn. Năm 2018, công viên kỷ niệm mở cửa ở Đài Bắc. ^{1 2} Một là một hành trình không đến nơi, một là nơi Đài Loan công nhận rằng những người không bao giờ lên bờ đã trở thành một phần của lịch sử trên đảo này.

Đọc thêm

Công viên Kỷ niệm Tàu Tàu Phong 1949 của thành phố Đài Bắc

Nguồn Di Sản Văn hóa Quốc gia: Tìm tên người thân trên bức tường tên

Tài liệu tham khảo