Nông nghiệp và tái thiết nông thôn tại Đài Loan

Trong những cánh đồng hành tại xã Tam星 (Sanxing), huyện Nghi Lan (Yilan), một thanh niên 33 tuổi đang thực hiện livestream thu hoạch qua điện thoại di động, giới thiệu cho khán giả trực tuyến bí quyết canh tác hành Tam星 hữu cơ. Ở đầu dây bên kia màn hình, người tiêu dùng tại Đài Bắc đã đặt hàng trước. Cảnh tượng này là điều không thể tưởng tượng được vào 50 năm trước — khi đó nông dân đang lo lắng vì tình trạng dư thừa sản lượng lúa gạo, và thanh niên thì ồ ạt rời bỏ quê hương để đến các nhà máy làm thuê. Giờ đây, nền nông nghiệp Đài Loan đã chuyển mình từ một "vương quốc lúa gạo sản lượng lớn" thành "hình mẫu nông nghiệp tinh hoa", và các vùng nông thôn cũng từ những góc khuất suy tàn do mất mát dân số, đã tái sinh thành những vùng đất mới nơi sự sáng tạo và tính bền vững cùng tồn tại.

Diện tích đất canh tác của Đài Loan chiếm khoảng 20% diện tích lãnh thổ. Đầu năm 2024, ngành nông - lâm - ngư - nghiệp sơ cấp chỉ chiếm 1,5% GDP cả nước, nhưng nếu tính cả sản lượng giá trị gia tăng từ sản xuất đồ uống thực phẩm, bán buôn bán lẻ và dịch vụ ăn uống vào chuỗi cung ứng nông thực phẩm, thì tổng giá trị đạt 1.744,9 tỷ New Taiwan dollar, chiếm 6,8% GDP; số người làm việc khoảng 2 triệu người, chiếm 17,2% cả nước, trong đó ngành nông - lâm - ngư - nghiệp sơ cấp là 490.000 người (4,3%)¹.

Tại sao điều này lại quan trọng

Nông nghiệp là nền tảng văn hóa và sinh thái của Đài Loan, đồng thời là ngành công nghiệp quan trọng hỗ trợ toàn bộ xã hội. Từ việc chọn giống gạo Hinohara (蓬萊米 - Penglai) thời kỳ Nhật thuộc, cải cách ruộng đất sau chiến tranh, đến nông nghiệp tinh hoa ngày nay, lịch sử phát triển nông nghiệp Đài Loan chính là một bản biên niên sử về sự biến đổi xã hội. Khi thế giới đang đối mặt với những thách thức về an ninh lương thực, kinh nghiệm chuyển đổi nông nghiệp của Đài Loan — làm thế nào để đạt giá trị cao trên diện tích đất hạn chế, làm thế nào để tái sinh nông thôn thông qua xây dựng cộng đồng — đã cung cấp những bài học quý giá cho nhiều quốc gia đang phát triển.

Từ vương quốc lúa gạo đến nông nghiệp tinh hoa

1950-1980: Thời hoàng kim của vương quốc lúa gạo

Cải cách ruộng đất đặt nền móng:
Cuộc cải cách ruộng đất giai đoạn 1949-1953 đã chuyển đổi chế độ đại địa chủ thời Nhật thuộc sang chính sách "người cày có ruộng", kích thích động lực sản xuất của nông dân. Kết hợp với việc quảng bá các giống gạo Hinohara ưu việt, sản lượng lúa gạo của Đài Loan đã tăng trưởng nhanh chóng.

Cách mạng xanh:

• Thập niên 1960: Du nhập kỹ thuật từ Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI).
• Quảng bá sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.
• Thiết lập hệ thống thủy lợi nông nghiệp.
• Sản lượng lúa gạo trên mỗi đơn vị diện tích tăng mạnh trong 30 năm sau chiến tranh; từ thập niên 1970, Đài Loan bắt đầu chuyển sang tình trạng dư thừa sản lượng².

Thiết lập hệ thống Hiệp hội Nông nghiệp (Nông hội):
Các hiệp hội nông nghiệp trở thành cầu nối giữa nông dân và chính phủ, chịu trách nhiệm:

• Quảng bá kỹ thuật nông nghiệp.
• Thu mua và tiêu thụ nông sản.
• Dịch vụ tài chính nông nghiệp.
• Đào tạo và giáo dục nông dân.

1980-2000: Điều chỉnh cơ cấu ngành

Cùng với sự tăng tốc của công nghiệp hóa, nông nghiệp đối mặt với tình trạng chảy máu lao động và giảm lợi thế so sánh:

Khủng hoảng dư thừa lúa gạo:

• Thập niên 1980: Sản lượng lúa gạo dư thừa, chính phủ thúc đẩy "chính sách giảm sản lượng lúa gạo".
• Khuyến khích chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao.
• Bắt đầu chú trọng vào chất lượng nông sản thay vì sản lượng.

Phát triển đa dạng hóa:

• Nâng cao kỹ thuật canh tác rau quả.
• Sự trỗi dậy của ngành làm vườn hoa cảnh.
• Hiện đại hóa ngành chăn nuôi.
• Đột phá trong kỹ thuật nuôi trồng thủy sản.

2000-Nay: Hình mẫu nông nghiệp tinh hoa

Chính sách nông nghiệp tinh hoa:
Từ thập niên 1980, các cơ quan quản lý nông nghiệp đã chọn "nông nghiệp tinh hoa" làm hướng chuyển đổi. Năm 2009, Hành chính viện đã thông qua "Phương án Nông nghiệp Tinh hoa Khỏe mạnh và Xuất sắc", đưa ngành này trở thành một trong sáu ngành công nghiệp mới nổi³, nhấn mạnh:

• Chất lượng cao, giá trị gia tăng cao.
• Thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.
• Ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
• Thương hiệu hóa và quốc tế hóa.

Con đường tái thiết cộng đồng nông thôn

Phong trào xây dựng cộng đồng nông thôn

Khởi xướng xây dựng cộng đồng thập niên 1990:
Năm 1994, Ủy ban Phát triển Văn hóa đề xuất "Xây dựng tổng thể cộng đồng", học hỏi kinh nghiệm từ việc kiến tạo thị trấn của Nhật Bản và mô hình "Một làng một sản phẩm", Đài Loan bắt đầu thúc đẩy xây dựng cộng đồng:

• Khai thác đặc sắc địa phương và nguồn lực văn hóa.
• Nuôi dưỡng ý thức và bản sắc cộng đồng.
• Kết hợp phát triển ngành nghề với du lịch.
• Thiết lập năng lực tự quản của cộng đồng.

Các trường hợp thành công:

Tân phố (Xinpu), Tân Trúc (Hsinchu):
Kết hợp văn hóa người Khách Gia (Hakka) và ngành sản xuất hồng khô trăm năm, tận dụng gió Cửu Giáng (Jiujiang) để phơi hồng, phát triển du lịch văn hóa⁴.

• Bảo tồn kỹ thuật làm hồng khô truyền thống.
• Trùng tu các di tích và kiến trúc lịch sử.
• Phát triển các hoạt động lễ hội hồng khô.
• Xây dựng thương hiệu và kênh phân phối hồng khô.

Cộng đồng Đào Mễ (Taomi), Nam Đầu (Nantou):
Hình mẫu tái thiết sau trận động đất 921, biến đống đổ nát thành làng sinh thái.

• Tái thiết nhà cửa bằng phương pháp sinh thái.
• Phát triển du lịch sinh thái và giáo dục môi trường.
• Nhà thờ Giấy trở thành biểu tượng của sự hồi sinh cộng đồng.
• Trở thành căn cứ nghiên cứu và bảo tồn hệ sinh thái lưỡng cư.

Luật Tái thiết Nông thôn và thực tiễn

Thông qua Luật Tái thiết Nông thôn năm 2010:

• Điều 7 của "Luật Tái thiết Nông thôn" (công bố năm dân quốc thứ 99) quy định thiết lập Quỹ Tái thiết Nông thôn trị giá 150 tỷ New Taiwan dollar, phân bổ theo từng năm trong vòng mười năm⁵.
• Thúc đẩy các kế hoạch tái thiết dựa trên đơn vị cộng đồng.
• Kết hợp xây dựng hạ tầng cứng và nâng cao chất lượng phần mềm.
• Nhấn mạnh quy hoạch có sự tham gia từ dưới lên, với sự hướng dẫn của Cục Phát triển Nông thôn và Bảo tồn Đất và Nước để các cộng đồng lập kế hoạch⁶.

Chiến lược tái thiết:

1. Kích hoạt ngành nghề: Phát triển nông sản đặc sắc và mô hình nông nghiệp sáu cấp.
2. Bảo tồn văn hóa: Duy trì kiến trúc truyền thống và di sản văn hóa phi vật thể.
3. Cải thiện môi trường: Chỉnh trang kênh mương, đường đi bộ và không gian công cộng.
4. Đào tạo nhân tài: Thu hút thanh niên về quê và bồi dưỡng lãnh đạo cộng đồng.

Làn sóng thanh niên về quê lập nghiệp

Sự trỗi dậy của "Nông dân mới"

Làn sóng trở về sau năm 2010:
Do ảnh hưởng từ các sự cố an toàn thực phẩm và nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống, ngày càng nhiều người trẻ chọn về quê làm nông. Nhóm "nông dân mới" này đa số mang theo chuyên môn phi nông nghiệp, coi trọng tính thân thiện với môi trường và quản trị thương hiệu. Bộ Nông nghiệp cũng hỗ trợ họ thông qua các chương trình như "Top 100 Nông dân trẻ".

Mô hình kinh doanh nông nghiệp thế hệ mới

Nông nghiệp công nghệ cao:

• Nhà kính thông minh và hệ thống kiểm soát môi trường.
• Sử dụng máy bay không người lái (drone) để phun thuốc và giám sát.
• Ứng dụng cảm biến Internet vạn vật (IoT).
• Phân tích dữ liệu lớn và hỗ trợ ra quyết định bằng AI.

Kinh doanh thương hiệu:

• Xây dựng thương hiệu cá nhân hoặc trang trại.
• Giáo dục thực phẩm và các hoạt động trải nghiệm.
• Tiếp thị qua mạng xã hội.
• Bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng (giao hàng tận nơi từ nguồn).

Công nghiệp hóa sáu cấp:

• Sản xuất cấp 1: Nông sản an toàn, chất lượng cao.
• Chế biến cấp 2: Tinh chế và đóng gói nông sản.
• Dịch vụ cấp 3: Trải nghiệm du lịch và dịch vụ ăn uống.
• Hiệu quả tổng hợp từ công thức 1×2×3=6.

Các trường hợp về quê thành công

Dưa muối Đại Phì (Dapi), Vân Lâm (Yunlin):
Xã Đại Phì, nơi có sản lượng dưa muối đứng đầu Đài Loan, đã tái cấu trúc một ngành truyền thống từng nổi tiếng vì nước thải muối thành thương hiệu địa phương⁷:

• Năm 2003: Thiết lập khu chuyên dụng cho dưa muối để tập trung xử lý nước thải.
• Hợp tác với Học viện Khoa học Sự sống thuộc Đại học Quốc gia Đài Loan (NTU) để chuyển đổi hàng nghìn tấn nước thải độ mặn cao mỗi năm thành thức ăn chăn nuôi và phân bón lỏng.
• Các quán dưa muối và nghệ thuật từ rơm rạ đã biến ngành này thành cửa ngõ cho giáo dục thực phẩm và du lịch.

Bộ lạc Lễ Nạp Lý (Linari), Bình Đông (Pingtung):
Sau cơn bão Morakot năm 2009, ba bộ lạc gồm làng Đại Xã (Dashe) thuộc xã Tam Địa Môn (Sandimen), làng Mã Gia (Maja) thuộc xã Mã Gia, và làng Hảo Trà (Haocha) thuộc xã Vụ Đài (Wutai) đã di dời đến trang trại Mã Gia để tái thiết quê hương⁸:

• Các loại cây truyền thống như hạt hồng lê (red amaranth), kê, đậu cây... trở lại bàn ăn và sản phẩm của bộ lạc.
• Nhà kho Mã Gia (Kubav) biến hạt hồng lê thành xưởng thủ công và các bữa ăn đặc sản.
• Du lịch sinh thái bộ lạc song hành cùng giáo dục văn hóa bản địa.

Sự trỗi dậy của nông nghiệp hữu cơ

Quá trình phát triển hữu cơ

Sự phát triển của nông nghiệp hữu cơ Đài Loan có thể chia làm ba giai đoạn. Giai đoạn manh nha từ cuối thập niên 1980 đến thập niên 1990, với sự thúc đẩy mua chung của Liên minh Nội trợ (thành lập năm 1987) và sự thành lập Quỹ Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ Từ Tâm (Ci Xin) vào năm 1997, đánh dấu sự thức tỉnh ý thức bảo vệ môi trường của người tiêu dùng⁹. Năm 2007, "Luật Quản lý Sản xuất và Kiểm chứng Nông sản" thiết lập chế độ kiểm chứng bên thứ ba, khi đó diện tích kiểm chứng hữu cơ chỉ chiếm 0,24% đất canh tác. Sau khi "Luật Thúc đẩy Nông nghiệp Hữu cơ" được ban hành năm 2018, ngành này bước vào giai đoạn tăng tốc: đến cuối năm 2025, diện tích kiểm chứng hữu cơ đạt 21.871 ha (chiếm 2,81% đất canh tác); tính đến tháng 8 năm 2026, số hộ nông dân có chứng nhận hữu cơ là 6.600 hộ với diện tích 23.631 ha¹⁰¹¹.

Thách thức và cơ hội của nông nghiệp hữu cơ

Thách thức chính của nông nghiệp hữu cơ nằm ở tổn thất thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi, rào cản kỹ thuật phòng trừ hữu cơ cao và khó khăn trong việc thiết lập kênh phân phối; mức độ chấp nhận giá cả của người tiêu dùng đối với nông sản hữu cơ cũng là một yếu tố hạn chế. Mặt khác, ý thức về an toàn thực phẩm ngày càng tăng đã thúc đẩy nhu cầu hữu cơ, kết hợp với các chính sách hỗ trợ của chính phủ, sự tăng trưởng của thị trường hữu cơ quốc tế và du lịch sinh thái, động lực tăng trưởng của nông nghiệp hữu cơ đã được tăng cường rõ rệt.

Sự tiến hóa của hệ thống Hiệp hội Nông nghiệp

Chức năng truyền thống của Hiệp hội Nông nghiệp

Các hiệp hội nông nghiệp truyền thống đảm nhiệm cả chức năng chính trị và kinh tế: Về mặt chính trị, họ đại diện cho lợi ích của nông dân, tuyên truyền chính sách nông nghiệp và huy động các tổ chức cơ sở nông thôn; về mặt kinh tế, họ thực hiện việc tiêu thụ chung nông sản, thu mua chung vật tư nông nghiệp, cung cấp dịch vụ tài chính và bảo hiểm nông nghiệp, cũng như quảng bá kỹ thuật nông nghiệp.

Chuyển đổi của Hiệp hội Nông nghiệp hiện đại

Dịch vụ của các hiệp hội nông nghiệp hiện đại đã mở rộng từ nông nghiệp sang bán lẻ siêu thị, du lịch nghỉ dưỡng ăn uống, chăm sóc cộng đồng người cao tuổi và giáo dục văn hóa. Đồng thời, họ cũng thúc đẩy chuyển đổi số — nền tảng mua sắm trực tuyến, thanh toán kỹ thuật số, phân tích dữ liệu lớn nông nghiệp và dịch vụ nông nghiệp thông minh, tạo thành bốn chiều hướng nâng cấp kỹ thuật số của hiệp hội.

Trường hợp chuyển đổi thành công:

Hiệp hội Nông nghiệp Cổ Khanh (Gukeng), Vân Lâm: Lấy việc xây dựng thương hiệu cà phê Cổ Khanh làm cốt lõi, mở rộng sang các lễ hội văn hóa cà phê, du lịch chủ đề cà phê và kinh doanh nông sản cao cấp, tạo thành một lộ trình hoàn chỉnh từ công nghiệp đến văn hóa.

Đổi mới công nghệ nông nghiệp

Phát triển nông nghiệp thông minh

Nông nghiệp hạ tầng tập trung vào nhà kính thông minh, tưới tiêu và bón phân tự động, nhà máy thực vật LED và kỹ thuật trang trại thẳng đứng. Nông nghiệp chính xác tích hợp điều hướng máy móc nông nghiệp bằng GPS, bón phân biến thiên, giám sát sự phát triển của cây trồng và mô hình dự báo sản lượng. Ứng dụng công nghệ sinh học bao gồm chọn giống kháng sâu bệnh, phát triển phân bón vi sinh, hỗ trợ chọn giống bằng chỉ thị di truyền và sản xuất cây giống nuôi cấy mô; ba khía cạnh này cùng tạo nên cấu trúc kỹ thuật cho nông nghiệp thông minh Đài Loan.

Nền tảng nông nghiệp số

Hệ thống truy xuất nguồn gốc sản xuất thông qua mã QR giúp hiển thị trực tiếp thông tin an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng, xây dựng niềm tin và nâng cao giá trị thương hiệu. Các nền tảng thương mại điện tử nông nghiệp tích hợp bán hàng trực tuyến, giao hàng tận nơi từ nguồn, đặt lịch trải nghiệm trang trại và chia sẻ kiến thức nông nghiệp, giúp nông dân tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng mà không cần qua trung gian.

Thách thách hướng tới tương lai

Thích ứng với biến đổi khí hậu

Các công cụ chính sách để thích ứng với biến đổi khí hậu bao gồm: chọn giống chịu hạn và chịu ngập, tăng cường phòng chống thiên tai cho nông nghiệp hạ tầng, hoàn thiện chế độ bảo hiểm nông nghiệp và cơ chế hỗ trợ phục hồi canh tác sau thiên tai; mô hình sản xuất bền vững được thúc đẩy đồng bộ từ bốn khía cạnh: nông nghiệp hấp thụ carbon, nông nghiệp tuần hoàn, bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì sức khỏe đất.

Đảm bảo an ninh lương thực

Đối mặt với sự biến động giá lương thực quốc tế và rủi ro chuỗi cung ứng, chiến lược an ninh lương thực của Đài Loan bao gồm: nâng cao tỷ lệ tự cung tự cấp, thiết lập dự trữ lương thực chiến lược, phát triển các nguồn protein thay thế và tăng cường hợp tác lương thực khu vực.

Kế thừa thế hệ và đổi mới

Trọng tâm của việc kế thừa kỹ thuật nông nghiệp là bảo tồn kiến thức canh tác truyền thống, trao đổi kinh nghiệm giữa các thế hệ cũ và mới, hoàn thiện hệ thống giáo dục nông nghiệp và chế độ đào tạo nông dân chuyên nghiệp; nâng cấp ngành nghề hướng tới nông nghiệp giá trị gia tăng cao, sự trỗi dậy của dịch vụ nông nghiệp, mở rộng thị trường quốc tế và xây dựng giá trị thương hiệu.

Hy vọng mới cho nông thôn

Nông thôn Đài Loan ngày nay không còn là những vùng kém phát triển như trong ấn tượng truyền thống. Từ sự kiên trì của những hộ nông dân hữu cơ nhỏ, sự sáng tạo của thanh niên về quê, đến sự chuyển đổi của hệ thống hiệp hội nông nghiệp, nông thôn đang định nghĩa lại giá trị của chính mình. Vùng đất này mang trong mình nguồn năng lượng đa tầng: sản xuất lương thực, kế thừa văn hóa, bảo tồn sinh thái và thử nghiệm đổi mới.

Dưới tác động kép của toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, kinh nghiệm chuyển đổi nông nghiệp và nông thôn của Đài Loan có lẽ chính là tham chiếu quan trọng cho thế giới đang tìm kiếm con đường phát triển bền vững. Trải qua ba giai đoạn chuyển đổi: từ vương quốc lúa gạo, đến tái tạo nông nghiệp tinh hoa và tái thiết cộng đồng nông thôn, lộ trình tạo ra giá trị cao trên diện tích đất hạn chế của Đài Loan là một hình mẫu hiếm thấy cho nền kinh tế nông dân nhỏ.

Đọc thêm

• Doanh nghiệp vừa và nhỏ và những nhà vô địch ẩn danh tại Đài Loan
• Ngoại thương và chuỗi cung ứng toàn cầu của Đài Loan

Tài liệu tham khảo