Chum râu

Tóm tắt 30 giây: Gần ngôi làng Long Đu ở Quảng Ngoài, Linh Vận Thành từ sáu mươi tuổi bắt đầu dệt râu tre, làm trong sáu mươi năm¹. Ngày nay, xã Phan Lâm (Hạ Long) là trung tâm chính của việc dệt râu tre thủ công ở phía bắc Đài Loan, người dân dồn đầy rêu tre và lá tre trên đường phố². Đoàn khu phố Lũ Khắc (Thượng Hải) có hơn ba mươi gia đình làm râu tre, sản lượng hàng ngày hơn một trăm chiếc; sau đó nhà máy xi măng Kinh Lượng đóng cửa, diện tích chợ trà giảm đi, giảm người thu hoạch, nhu cầu râu tre giảm mạnh³. Ở Đông Sơn (Trung Tây), các gia đình Hồng Kông “bà cụ râu” dùng phần cuống rêu làm lớp ngoài, dùng tre lá đen làm khung sườn, nguyên liệu cần phân biệt chất lượng⁴. Năm 2024, Quốc hội thông qua sửa đổi luật bù đắp cấm khai trên lãnh thổ nguyên dân tộc, tăng mức bù đắp lên 60.000 đồng mỗi hecta; 85% tre xanh của Đài Loan đều từ vùng bảo vệ gốc bảo — nguyên liệu thậm chí cũng đang rơi vào thiếu hụt cấu trúc⁵⁶. Một chiếc râu dập xuất từ Việt Nam bán dưới 70 đồng trên PChome⁷, chi phí lao động cho một chiếc râu tre thủ công gấp mười lần so với giá bán. Râu không biến mất từ đồng ruộng, mà biến mất là đôi tay làm râu — và chuỗi cung ứng từ phía trên của chúng.

Cặp vợ gần ngôi làng Long Đu

Ngày 12 tháng 3 năm 2017, người dùng mạng zoyo đã vào một ngôi nhà cổ gần ngôi làng Long Đu ở Quảng Ngoài, phỏng vấn một cặp vợ chồng được người địa phương gọi là “bố mẹ râu”. Bố là Linh Vận Thành, khi đó trên 80 tuổi, bắt đầu dệt râu tre từ sáu mươi tuổi, tính lại hơn sáu mươi năm; mẹ là Y Sơn Mỹ Nhi chịu trách nhiệm khâu, hai người cùng làm việc trên chiếc ghế bếp nhỏ trong nhà¹.

Linh Vận Thành dùng tre xẻng làm mẫu riêng, xếp sếp tre thành hình dạng cố định trong khuôn: đây là cách làm của một cặp vợ chồng tại Hạ Long, khu vực nổi tiếng với râu tre thủ công. Từ chữ “chỉ còn vài người” của Hồng Kông Television năm 2020 là lời của họ⁸. Cặp vợ chồng Linh Vận Thành cũng vậy. Trong video có thể thấy rõ đáy ngón tay của Linh Vận Thành bị tre xẻng xước thành những vết rạn, tay Y Sơn Mỹ Nhi xếp lên một tế bà lá tre phay phẳng dưới gỗ, chờ được nhúng vào khung sườn râu.

Wikipedia định nghĩa ngắn gọn râu: “Là một chiếc mũ rộng lớn được dệt từ tre, có hình tròn nón, là làm bằng cách xé tre thành sợi dùng làm khung sườn, gắn lên một lớp lá hoặc sợi tre khác, và cố định bằng sợi chỉ.”⁹ Câu này viết tầm vài giây, nhưng để làm xong một chiếc cần vài giờ.

Đến năm 2026, việc xác minh cặp vợ chồng Linh Vận Thành vẫn còn sống không dễ dàng: ngoài bài viết blog zoyo năm 2017, không có báo chí chính trên thế giới nào theo dõi tiếp cận những người chưa được đăng ký là người bảo tồn di sản là nghệ thuật. Cùng khu vực Quảng Ngoài, xa Linh Vận Thành một chút, trào chảo giấy truyền thống ở Kinh Lượng đã tích lũy nhiều báo chí nhờ Linh Vận Thành làm cho MV của Cai Yi Lin, hợp tác với LV như dòng sản phẩm¹⁰. Có chuyển môn sang nghệ thuật hay không, quyết định một nghề thủ công có hồ sơ tin tức tiếp tục hay không: hầu hết các nghề thủ công râu không có.

Lớp mặt râu, khung sườn râu, tre lá đen: phân tích một chiếc mũ

Kho lưu trữ Văn hóa Quốc gia ghi nhận “bà cụ râu” ở Đông Sơn (Trung Tây) với ngôn ngữ Hồng Kông “lib maˇ” (lớp mặt râu và khung sườn râu). Chiếc mũ trông đơn sơ đơn giản được phân tích thành hai phần: lớp mặt râu và khung sườn râu. Lớp mặt râu dùng phần cuống rêu: đó là lớp vỏ ngoài của ống rêu được bóc ra; dẹt, khô, làm lớp ngoài; khung sườn râu là xương sống, dùng tre lá đen xé ra. Nguyên liệu phụ trợ cần sợi gấm, vòng tre, công cụ có cây cành, vòng xoắn, móc dao⁴.

Đây không phải là bao bọc nghệ thuật. Tre lá đen và rêu có độ đàn hồi, độ dài sợi khác nhau, dùng để làm khung sườn và làm lớp mặt râu cần dùng các loại tre khác nhau, các thợ dựa vào cảm giác và kinh nghiệm phân biệt. Sự khác biệt giữa một chiếc râu thô và một chiếc râu tinh xảo, hồ sơ cộng đồng Lũ Khắc viết một cách thẳng thắn: trong khu vực, râu râu xuất phát từ gia đình Qin tại bùn rừng đất vịnh, làm râu thô; tại đá bằng đá đỏ, gia đình Li làm râu tinh xảo, hai gia đình là hai đường công nghệ khác nhau³. Với râu thô, sợi tre khung sườn dày, ít lớp, lớp mặt râu rộng, phù hợp để phơi ngũ cốc trong đồng; râu tinh xảo có sợi mịn, nhiều lớp xử lý, nhẹ khi đeo, không gây đau cổ khi thu hoạch hoặc làm việc lâu dài.

Sự khác biệt về hình dạng không phải là phong tục địa phương hồn nhiên, mà là do chuyện dùng dụng. Bảo tàng nông nghiệp công nghệ Đông Sơn (Trung Tây) có một chiếc râu trong bộ sưu tập, thẻ dữ liệu của Bảo tàng Văn hóa Quốc gia viết rõ ràng “theo nhu cầu và sự khác biệt về địa phương thì hình dạng khác nhau”[^7]: râu để phơi ngũ cốc trong đồng rộng hơn 60 centimet, không thể dùng trên xe máy; râu để thu hoạch trên núi nhỏ hơn, chắc hơn, để nước mưa không tràn qua khe nứt vào thùng rao. Kích thước mẫu tre xẻng cũng khác nhau, mỗi gia đình thường có ba đến năm mẫu, từ hai chiều (khoảng 36 centimet) đến tám chiều⁷.

Việc khâu râu là một quy trình khác. Sợi gấm trong tay Y Sơn Mỹ Nhi trước đây dùng gấm dày, hiện nay hầu hết thay bằng nylon, lý do rất đơn giản: nylon không bị hỏn trong mùa mưa, tuổi thọ râu có thể tăng từ hai năm lên năm năm⁸. Truyền thống chống nước dùng dầu tràm, truyền vào lớp cuống rêu, sau khi khô lại thành một lớp màu vàng nhạt bán trong suốt, lớp dầu này cũng là công nghệ cùng sử dụng trong nón lá của Việt Nam¹¹, công thức chung của vòng quanh vùng Đông Á và Đông Nam Á dùng lúa được chia sẻ.

Từ trường học truyền thống Bắc Kinh đến bản ghi hình tài liệu Hồng Kông: Thêm vài thợ râu cần ghi nhớ

Để kể câu chuyện chuỗi râu, không đủ chỉ có cặp vợ chồng Linh Vận Thành. Nghề dệt tre của Đài Loan có một dòng dài lâu hơn, cần bắt đầu từ thời kỳ thực dân.

Vào cuối năm 1937, tỉnh Quảng Ngoài (Nanhô) đặt lập “Trường học truyền thống nguyên liệu tre” tại thị xã Bắc Kinh. Đây là điểm khởi đầu công nghiệp hóa nghề dệt tre của Đài Loan: theo báo cáo của Hiệp hội tre Đài Loan, dù có lịch sử dùng tre hơn một trăm năm, nhưng “chưa từng công nghiệp hóa đến nay chỉ có khoảng 80 năm”¹². Các nghệ sĩ cấp kỷ nguyên dệt tre Lê Hồng Sơn năm 1939 với 14 tuổi đã vào trường học đó để học tập, là một trong số ít sống đến ngày nay; cô đã truyền dạy hơn một nghìn học trò trong vòng 50 năm, bao gồm Nguyễn Kiên Tấm, Lê Hường Hồn, Tô Bích Ngọc đều là học trò của cô¹³. Râu không phải là một nghề độc lập, mà là một phần của hệ thống dệt tre của Đài Loan: hệ thống này có cơ cấu hành chính với đường dẫn Lê Hồng Sơn, nhưng trong phần nghề thủ công “râu” thì chưa từng hình thành cơ cấu truyền thống như Lê Hồng Sơn.

Đi xuống Tây Nam, tới Hạ Long, năm 2014, truyền hình Hồng Kông quay phim với bà ngoại 86 tuổi của Trần Liên Thân¹⁴, tay tròn đầy sợi, thủ công làm râu vẫn tay tao, “chỉ mất một vài giờ để hoàn thành một chiếc”; trong cùng một khoảnh khắc, Trần Lệ Tự tự kể “tôi nhỏ xưa nhìn con bò, thì tôi xé (lá tre) cho mẹ tôi làm” — Hạ Long không phải là khu vực Hồng Kông, mà là một làng nông dân Nguyên Dương; đây đã có nghề râu từ thời Minh tông, song song với các khu vực Hồng Kông như Quảng Ngoài, Phan Lâm. Cùng khu vực Hạ Long, bảo tàng truyền thống “Trăm cây tre” Trần Văn Cương hiện tại chuyên dạy kinh nghiệm thay vì sản xuất, khu vực có hơn một trăm loại tre[^28]: đây là một lối đi khác để bảo tồn: chuyển từ nhà sản xuất sang giáo dục.

Đi về phía bắc, về Hội Truyền thống Hồng Kông. Vào tháng 6 năm 2022, bản ghi hình mùa hai của “Truyền, truyền” quay phim với vợ chồng Wu Jin Yun, Hồ Bảo Mỹ tại Sơn Nam, cả hai đã làm râu trong hơn 50 năm¹⁵; trong tập tiếp theo, họ quay phim với người “ăn mặt vui vẻ” Trần Thiên Phúc, Trần Thiên Phúc nói trước máy ảnh “việc này là lần cuối”[^30]: câu nói này thường xuất hiện trong thập niên 2020 của Đài Loan, là một câu chuyện thường thấy nhất về nghề thủ công truyền thống. Tiếp tục về đông, đến Hạ Long, truyền hình Hồng Kông năm 2016 quay phim với Hồ Thảo Vũ giữ kỹ năng làm râu thủ công trong 50 năm, chỉ bán một chiếc với 150 đồng¹⁶, “bởi vì đó là kỹ năng để lại từ mẹ, không thể ngắt quãng.” Trường học kỹ năng nông nghiệp của Bộ Giáo dục thanh niên “Hành động tham gia cộng đồng tuổi trẻ 2.0” có khóa học “Râu thời trang được đặt lên đầu” đã liệt kê Hồ Thảo Vũ (bà cụ râu) làm giáo viên, giúp người học từng tí từ cách nhận dạng tre đến việc tự tay làm một chiếc râu truyền thống¹⁷.

Đặt các tên này lên nhau: Lê Hồng Sơn (sinh 1926/Bắc Kinh), Trần Liên Thân (sinh 1928/Hạ Long), Linh Vận Thành (ước tính 1932/Quảng Ngoài), Hồ Thảo Vũ (ước tính 1940/Hạ Long), Wu Jin Yun và Hồ Bảo Mỹ (sau 1940/Sơn Nam): “Thế hệ cuối cùng của râu Đài Loan sinh ra vào thập niên 1920–1940, những người còn sống đến năm 2026 thường là trong khoảng 85–100 tuổi. Thế hệ tiếp theo đã có lỗ hổng rồi.

Phan Lâm, Lũ Khắc, Quảng Ngoài, Hạ Long: một đường chân chính chạy qua đồng ruộng

Xã Phan Lâm (Hạ Long) “trước đây là trung tâm dệt râu thủ công ở phía bắc Đài Loan” — đây là văn bản công bố của Bộ Nông nghiệp (trước khi gọi là Bộ Nông nghiệp) tháng 6 năm 2007 trong số “Nông thôn và văn hóa”². Khi đó, nhà báo viết: trên đường phố, mọi người đều dồn đầy rêu tre và lá tre, người già và phụ nữ ngồi sâu vào lá tre, vẫn có vài gia đình mỗi ngày ngồi tí tụ trong đám râu, dệt 5–6 chiếc².

Hợp hộ phát triển khu phố Lũ Khắc (Thượng Hải) có hồ sơ cụ thể hơn: “Trước năm 1930, hầu hết các gia đình trong làng chuyên làm râu tre, thời điểm hoạt động nhà máy xi măng Kinh Lượng đóng cửa và diện tích chợ trà giảm đi (do giảm người thu hoạch), nhu cầu râu tre giảm dốc…”³ câu chuyện này kết thúc mà không viết hết, vì hợp hộ cũng không thể viết thêm.

Khi đặt các điểm này lên bản đồ, sẽ thấy một đường lạnh: Phan Lâm (Hạ Long), Lũ Khắc (Thượng Hải), Sơn Nam (vùng Lũ rau mì có lá râu, không phải tre râu)¹⁸, Đông Sơn (Trung Tây) với “bà cụ râu” Hồng Kông⁴, Quảng Ngoài (cặp vợ Linh Vận Thành)¹, Hạ Long (cặp vợ chồng “chỉ còn vài người” được báo chí Hồng Kông 2020 báo)⁸. Đường này gần như chồng lấp phân bố các khu vực Hồng Kông của Đài Loan: nhưng nói cẩn thận hơn: là “các khu vực Hồng Kông vẫn còn hoạt động làng nghiệp vụ trên phạm vi lớn”. Các làng Nguyên Dương trước đây cũng dùng râu tre, bảo tàng lịch sử Đài Loan năm 2002 có một chiếc râu trong bộ sưu tập, điểm thu thập từ nông thôn Hạ Long¹⁹, không phải là khu vực Hồng Kông. Trong hồ sơ về dụng cụ nông nghiệp của người Nguyên Dương, Bảo tàng Văn hóa Quốc gia cũng có các kiểu dáng râu tre²⁰, chỉ khác nhau ở độ chính xác và sự ưa thích nguyên liệu.

Nói lại: gắn nhãn hiệu “nghề râu” làm trong phần này là một chiến lược của chương trình hồi sinh nhóm đại chúng vào những năm 1990, không phải là thực tế lịch sử. Tại sao chỉ có vài người già còn lại trong các khu vực Hồng Kông đến thập niên 2020? Bởi vì các khu vực này vẫn còn hoạt động làng nghiệp vụ trên phạm vi lớn (chợ trà, đồng lúa, nhà máy xi măng): nông nghiệp Nguyên Dương hoá hóa và máy móc hóa nhanh hơn, chuỗi cung ứng râu tre cũng rơi vào trầm tắc sớm, không có người nào để ghi lại.

Đứt chuỗi rêu: bắt đầu từ chính sách cấm khai bồi thường

Mất râu là bề mặt. Ở tầng trên cùng, vấn đề là: nguyên liệu mà họ cần đã không còn ai đàn.

Bộ Nông nghiệp thống kê, 85% rêu xanh của Đài Loan đều từ lãnh thổ bảo vệ nguyên dân tộc, chính chủ chủ yếu là quận Hồi Hước (Thượng Hải), huyện Phan Lâm (Hạ Long), các khu vực núi ở tỉnh Nanhô⁵. Vào ngày 4 tháng 6 năm 2024, Quốc hội thông quan sửa đổi bản văn “Luật bảo vệ lãnh thổ nguyên dân tộc cấm khai bồi thường”, tăng mức bồi thường từ 30.000 đồng mỗi hecta lên 60.000 đồng mỗi hecta⁶. Ý đều bắt đầu là bù đắp cho người bản địa mất việc làm vì không thể đàn tre vì bảo vệ môi trường, nhưng rêu xanh là loài cần được đàn thường xuyên để duy trì sức khỏe của rừng tre: không đàn trong ba năm, rêu cũng ngã, chồi mới không phát triển, cả rừng tre đều bị bỏ hoang.

Zheng Yang Yi ở Đại học Trung Quốc, trong một bài viết trên “Trung tâm Thông tin môi trường” ghi chú: “càng được bù đắp thì càng nghèo đói” — tăng bồi thường làm người bản địa có xu hướng nhận bồi thường, không mở đàn tre, ngành dệt tre, dụng cụ dệt tre, xương sườn râu, toàn bộ chuỗi cung ứng đều bị đứt nguyên liệu⁶. Một tập thể thanh niên của người Tiểu nguyên tộc Hoa đã thành lập “Hợp hộ phát triển ngành công nghiệp rêu thượng hải, thành phố Hồi Hước”, đề xuất tầm quan trọng của việc đàn tre định kỳ, và phát triển các hoạt động trải nghiệm cùng thương hiệu “Qengay” trang sức rêu của người Tiểu nguyên tộc Hoa, cố gắng vượt qua tác động của chính sách cấm khai²¹.

Vào ngày 4 tháng 4 năm 2026, người truyền hình giàu kinh nghiệm Chen Chuan Chuan Hinh trong bài viết chuyên ngành “Nhìn thấy khó khăn của nông dân sô cô hô” trên “Báo Hồng Kông” viết: “Mỗi năm vào cuối mùa xuân, đầu mùa hè, thì là thời gian rêu xanh nảy mầm…”[^20]: mô tả khó khăn của các khu vực nông dân sô cô hô Đài Loan, sản lượng giảm dần, người trẻ không lên núi, nhà bán lớn bị xuất khẩu thanh long ống nước xé ép lợi nhuận: phía cuối chuỗi cung ứng, chính là tay thợ râu.

Thế hệ thợ râu + chuỗi cung ứng rêu đứt = sự tàn phát cấu trúc kép. Bảng danh sách các khoản thưởng và bồi thường chính phủ có “đề án thực hiện chương trình hồi sinh nghệ thuật Hồng Kông”、“đề án triển khai môi trường tiếng Hồng Kông không rào cản”等大項²², nhưng không có kế hoạch bảo tồn toàn bộ chuỗi cung ứng cho một nghề thủ công cụ thể như râu. Bảo tàng Văn hóa Quốc gia đăng ký nghề dệt tre của “râu” chủ yếu tại tỉnh Quảng Ngoài Lin Hường Hồn²³, tỉnh Đông Bắc Linh Hương Hồn等 các nghệ sĩ cá nhân[^12]: các chứng nhận bảo tồn nghề thủ công cá nhân có, nhưng không có bất kỳ ai bảo tồn “toàn bộ chuỗi cung ứng”.

Vẫn còn người dạy: bản đồ vị trí các điểm truyền thống

Nghề râu không được chính phủ đăng ký là di sản vô hình cấp quốc gia như Lin Hường Hồn hay Linh Hương Hồn của tỉnh Đông Bắc, nhưng vào thập niên 2020 vẫn còn một số điểm truyền thống ít ỏi vẫn hoạt động, được tổng hợp như sau:

• Nanhô/Bắc Kinh | Xưởng dệt tre của Lê Hồng Sơn: Con trai của Lê Hồng Sơn, Lê Kiên Thành, kế thừa nghề từ cha, xưởng mở mỗi ngày từ 09:00–12:00 với yêu cầu đặt trước¹³. Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghề thủ công Đài Loan đồng thời mở lớp thực hành “Xưởng dệt tre” với cuốn sách “Hướng dẫn làm râu và vật dụng dệt tre” (Lê Zhong Ngư, Ngư Ka Tếnh, 2020)²⁴, là tài liệu học tập phổ biến nhất về các bước làm khung sườn râu.
• Hồi Hước | Làng tre bảo tồn: Các thanh niên của người Tiểu nguyên tộc Hoa thành lập “Hợp hộ phát triển ngành công nghiệp rêu thượng hải, thành phố Hồi Hước”, cam kết bảo tồn văn hóa dệt tre, cung cấp trải nghiệm DIY rêu, và phát triển thương hiệu “Qengay” trang sức rêu²¹. “Trang web chính thức của dự án ‘Bắt đầu Bắc Kinh’” xác định cộng đồng này là đại diện của “biết tre vui vẻ”[^25]: người cao tuổi nói rằng “nơi có người Tiểu nguyên tộc Hoa thì có rêu.”
• Đông Sơn (Trung Tây) | Văn phòng Quản lý Rừng và Bảo tồn Tự nhiên Đài Loan: Khu vực văn hóa rừn rụ của Văn phòng Quản lý Rừng và Bảo tồn Tự nhiên địa phương đang tổ chức nhiều lớp học trải nghiệm dệt tre, do các chuyên gia dệt tre chuyên môn hướng dẫn²⁵, với lý do chính sách quốc gia về “áp dụng tre sản xuất và duy trì môi trường tự nhiên”, nhưng nội dung lớp học chủ yếu là các vật dụng sinh hoạt nhỏ, không phải là râu hoàn chỉnh.
• Hạ Long, Sơn Nam, Hạ Long: Hồ Thảo Vũ, Wu Jin Yun/Hồ Bảo Mỹ, Trăm cây tre Trần Văn Cương: hai người đầu tiên thông qua chương trình học trải nghiệm của Bộ Giáo dục thanh niên nhận được nền hỗ trợ, người thứ ba tập trung vào trải nghiệm giáo dục²⁶; đây là các mô hình “thế hệ cuối cùng + chuyển đổi trải nghiệm”, không phải là sự kế thừa nghề nghiệp chân thực, mà là một loại bảo vệ văn hóa.

Để phân biệt rõ ràng: nghề dệt tre như một một ngành công nghiệp, có đường dẫn truyền thống Lê Hồng Sơn có thể thấy các thế hệ thứ hai, ba của học trò; nhưng râu là một phân nhánh của ngành công nghiệp dệt tre mà không có “thế hệ tiếp theo” chuyên nghiệp: bởi vì thị trường râu đã bị hàng nhập khẩu chính thức ăn sạch, học trò không thấy cơ hội làm ăn. Trường học truyền thống, lớp học trải nghiệm, bản ghi hình tài liệu, ba yếu tố đều quan trọng, nhưng không thể thay thế việc “có người làm râu để kiếm sống”.

Sự thật về kinh tế: một chiếc râu thủ công giá bao nhiêu

Mở trang PChome hoặc trang so sánh giá Feebee tìm “râu Việt Nam”, sẽ thấy râu kích thước một chiều, bốn chiều, sáu chiều bán từ 68 đến 115 đồng mỗi chiếc, hầu hết làm bằng dầu bóng, có thể tự trang trí, dùng làm phụ kiện cho người nhảy, trẻ em che nắng⁷. Giá của râu tre thủ công dao động thấp hơn, nhưng vẫn đa dạng dưới 200 đồng, và phần lớn hàng dáng “dệt tre” thực chất đều là hàng nhập khẩu từ Việt Nam hoặc Trung Quốc²⁷.

So sánh với chi phí thủ công: một thợ trong một ngày có thể chỉ dệt được 5–6 chiếc², mỗi chiếc cần ít nhất 10 tiếng, chi phí nguyên liệu (rêu, tre lá đen, sợi gấm, dầu tràm) chỉ tính lương thời gian lao động tối thiểu 190 đồng mỗi giờ nhân 10 tiếng, giá rẻ tối thiểu cho một chiếc gần 400 đồng: chưa tính chi phí nguyên liệu, mẫu giảm giá, vận chuyển. Râu thủ công truyền thống sau năm 2020 giá bán lại dao động từ 600 đến 1500 đồng mỗi chiếc, khách hàng chính không còn là nông dân, mà là bảo tàng lưu trữ, phụ kiện cho MV hài hước, phụ kiện cho lễ cưới truyền thống (“tặng râu khen”), và các lớp học kinh nghiệm.

Nói lại: đối thủ của râu thủ công không phải là râu Việt Nam, mà là “không ai cần râu”. Nông dân dùng mũ nhựa che nắng (giá 20 đồng một chiếc, có thể giặt sạch được); du khách và trẻ em dùng râu nhập khẩu Việt Nam; bảo tàng chỉ mua một chiếc để lưu trữ trong 20 năm. Người sẵn sàng trả tiền cho râu tre thủ công 1500 đồng chỉ còn là các đơn vị bảo tồn văn há, thương hiệu nghệ thuật (đưa ra MV hôn ước, làm trang trí cà phê), các tập thể biểu diễn truyền thống và một số nông dân già. Thị trường nhỏ lẻ đến mức không thể duy trì sự nghiệp của một người trẻ vào nghề.

Đối xuòng ngón tay bị xước bởi tre xẻng

Quay lại phòng khách gần ngôi làng Long Đu. Bài phỏng vấn cuối cùng năm 2017 viết: “Bố bắt đầu dệt râu từ sáu mươi tuổi, tính lại cũng sáu mươi năm.”¹ Linh Vận Thành không được thưởng thức, không được đăng ký là người bảo tồn di sản. Cô không phải là nghệ sĩ cấp kỷ nguyên: các danh sách trao giải và đăng ký bảo tồn di sản của Hội Hồng Kông, Bộ Văn hóa hầu hết rơi vào Lin Hường Hồn của tỉnh Quảng Ngoài²³, Linh Hương Hồn của tỉnh Đông Bắc等 rất ít người, cô không nằm trong danh sách.

Nhưng cô vẫn ở trường đồng. Một chiếc râu mà Linh Vận Thành làm, bán cho người hàng xóm, dùng trong năm năm, mòn hết đưa lại để sửa. Sửa xong, người hàng xóm dùng trong năm năm nữa. Chu trình này không ghi vào bất kỳ cơ sở dữ liệu lưu trữ nào. Mạng lưới lưu trữ của Bảo tàng Lịch sử Đài Loan có chiếc râu đăng ký số 2002.005.0211, trường hợp tác giả ghi là “không rõ”¹⁹ — đây là cách ghi nhận râu như một vật dụng hàng ngày trong hệ thống lưu trữ của hầu hết các bảo tàng Đài Loan: không rõ.

Không phải là do thực sự không rõ, mà là vì người đó không nghĩ cần thiết ghi lại tên. Tre xẻng được xé từ cây tre, lá tre được thu thập từ dưới tán rừng, sợi gấm được mua ở cửa hàng tạp hóa, thợ ngồi trên ghế phía ngoài nhà làm xong một chiếc, bán cho người hàng xóm đến. Không có thương hiệu, không có số thứ tự, không có tác giả.

So sánh: nón lá Việt Nam, suguzasa Nhật Bản, và vòng tròn râu Đông Á

Râu nón lá của Việt Nam cũng là một chiếc râu hình tròn, nhưng hình dạng sắc hơn, nhẹ hơn, lớp mặt râu dùng lá cọ xanh thay vì phần cuống rêu — trang web du lịch của Việt Nam Airlines gọi nó là “một phần của trang phục truyền thống của Việt Nam”, tần suất sử dụng hàng ngày cao hơn Đài Loan¹¹. Đường sông Hồi Minh, các gian hàng ven đường thường thấy phụ nữ đi xe máy, bán hoa, mang bống bằng nón lá, cả những người mặc ao dai (đồng phục chính thức) vẫn kết hợp nón lá²⁸.

Khác biệt là gì? Nón lá của Việt Nam vẫn là vật dùng hàng ngày, các thợ có thị trường, người trẻ có lý do học; râu tre của Đài Loan đã thoát khỏi sử dụng hàng ngày vào những năm 1980, chỉ còn lại các thợ “thế hệ cuối cùng” thay vì “thế hệ hiện tại”. Râu suguzasa của Nhật Bản (được dệt từ cỏ sugu), giống với Đài Loan, chủ yếu xuất hiện trong lễ hội truyền thống, hành hạ linh sĩ, biểu diễn nghệ thuật truyền thống, một số khu quốc gia đã đưa vào danh sách “di sản văn hóa phi vật thể” và hỗ trợ học trò²⁹ — đây là khung bảo tồn toàn bộ chuỗi cung ứng mà Đài Loan thiếu vào năm 2026.

Râu của phía đông (Trung Quốc, Hồng Kông, Trung Quốc đại lục) gần hơn với râu tre của Đài Loan, theo góc độ lịch sử nhóm dân, các nghề thủ công này đã di cư qua biển Đài Loan và xuất hiện, nhưng cùng gặp hiện đại hóa và không có người trẻ vào nghề — các con suối râu của Đông Á, hiện đang trôi dạt nước chung.

Cú đá cuối cùng của khí hậu

Vào tháng 7 năm 2024, bão Kaimi làm hưng thực hại cho vùng Đông Sơn (Thượng Hải), diện tích rêu xanh bị ngã không có số liệu chính thức, nhưng trong mùa rêu xanh năm 2025 đầu năm, các nhóm người Tiểu nguyên tộc Hoa báo cáo giảm ba mươi phần trăm so với các năm trước³⁰. Thời tiết cực đoan đối với những nguyên liệu cần “trẻ, thẳng đứng, sợi đồng đều” là một cú đá đáng ngờ. Rêu xanh bị ngã sợi bị hỏng không thể làm khung sườn râu, chỉ có thể dùng làm nhiên liệu hoặc rêu.

Thế hệ thợ râu lão nội, thị trường suy giảm, chuỗi cung ứng nguyên liệu đứt, biến đổi khí hậu — bốn đường cong trong cùng một thập niên đều cong xuống. Hình tròn vẫn còn, công nghệ xây dựng khung sườn vẫn còn trong các tờ mạc lưu trữ và nhớ thương, nhưng người có đáy ngón tay bị xước bởi tre xẻng — người trong thế hệ cuối cùng, năm nay cũng bảy mươi tuổi rồi.

Đọc thêm

• Đất diện Hoa vải — cũng là một nghề thủ công được gắn nhãn hiệu “Hồng Kông” vào những năm 1990, giao hướng lịch sử đa nhóm dân cư chung sinh
• Văn hóa trà Đài Loan — giảm người thu hoạch trà làm giảm trực tiếp phía dưới chuỗi cung ứng râu tre
• Bản đồ văn hóa 16 tộc nguyên dân tộc Đài Loan — vùng Lũ rau mì có lá râu nguồn gốc từ phụ nữ Nguyên Dương, không phải người Hoa

Tài liệu tham khảo