Tóm lược 30 giây: Nhiếp ảnh Đài Loan phát triển từ thời kỳ Nhật trị, năm 1965 Trương Chiêu Đường và Trịnh Tang Tích tổ chức "Triển lãm Đôi Nhiếp ảnh Hiện đại" khai phá thẩm mỹ tiên phong, năm 1987 Nguyễn Nghĩa Trung phát hành tác phẩm Người và Đất đai thành kinh điển của nhiếp ảnh báo chí. Tháng 4 năm 2021 Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh Quốc gia chính thức thành lập, đánh dấu sự phát triển của nhiếp ảnh Đài Loan bước vào giai đoạn mới. Từ thử nghiệm đến báo chí, các nhiếp ảnh gia Đài Loan dùng ống kính ghi lại sự biến đổi hòn đảo và tinh thần nhân văn.
Sự phát triển của nhiếp ảnh Đài Loan kéo dài hơn một trăm năm, từ thời kỳ Nhật trị khi công nghệ truyền đến cho đến các tác phẩm đa dạng đương đại, trải qua nhiều bước ngoặt quan trọng về thẩm mỹ. Hai nhân vật cốt lõi là Trương Chiêu Đường và Nguyễn Nghĩa Trung, lần lượt thiết lập phong cách kinh điển của nhiếp ảnh Đài Loan thông qua thử nghiệm tiên phong và báo chí nhân văn, có ảnh hưởng cho đến ngày nay. Từ tổ chức chính phủ chuyên trách đến sự đổi mới trong thời đại số, nhiếp ảnh Đài Loan vẫn tiếp tục tìm kiếm phương thức biểu đạt của mình giữa truyền thống và hiện đại.
Thời kỳ Nhật trị: Công nghệ nhiếp ảnh truyền đến
Sự xuất hiện của kỹ thuật chụp ảnh ở Đài Loan có mối liên hệ mật thiết với sự cai trị thuộc địa của Nhật Bản. Sau Chiến tranh Giáp Ngọ năm 1895, các nhiếp ảnh gia lính của Nhật theo đơn vị quân đội ghi lại quá trình chiến đấu ở Đài Loan, mở ra trang đầu tiên của lịch sử nhiếp ảnh Đài Loan. Sau khi công nghệ chụp ảnh khô phổ biến, chính phủ thuộc địa ứng dụng nó một cách hệ thống cho việc đo lường địa lý và điều tra các nhóm dân tộc.
Các học giả Nhật Bản như Torii Ryūzō và Mori Ushinosuke mang theo máy ảnh đi sâu vào các cao nguyên Đài Loan, tiến hành đo lường và ghi lại người bản địa, để lại lượng ảnh sớm nhất có hệ thống. Dù những bức ảnh này mang dấu ấn thuộc địa, nhưng chúng cũng là những kho lưu trữ hình ảnh hệ thống đầu tiên của Đài Loan.
Từ những năm 1920 trở đi, những thanh niên bản địa Đài Loan bắt đầu học kỹ thuật chụp ảnh, thông qua du học tại Nhật Bản hoặc học tập làm thợ tại các xưởng ảnh. Theo tài liệu, xưởng ảnh đầu tiên được mở bởi một người Đài Loan là người Lộc Cảng là Thí Khỏa (Shi Qiang) vào năm 1901 với tên gọi "Nhị Ngã Viết Chân Quán". Gia tộc Giang ở Bắc Bộ cũng là một thế hệ nhiếp ảnh gia, cho đến nay vẫn lưu giữ các bản âm bản kính từ thập niên 1890.
Các nhiếp ảnh gia Đài Loan ban đầu chịu ảnh hưởng của "viết chân nghệ thuật" Nhật Bản, theo đuổi cảm giác thẩm mỹ như hội họa. Với sự truyền đến của "kỹ thuật viết chân mới", họ bắt đầu nhấn mạnh "quan sát thực tế đường phố", chủ trương rằng nhiếp ảnh nên đối mặt trực tiếp với hiện thực, ảnh hưởng đến hướng nhiếp ảnh báo chí của Đài Loan trong những thập niên sau này.
Bành Thuỳ Lân (1904–1984) là một trong những tiên phong tiếp nhận đào tạo nhiếp ảnh có hệ thống trong thời kỳ Nhật trị. Ông du học tại Trường Viết Chân Phương Đông Tōkyō, năm 1935 trở về Đài Loan mở Quán Viết Chân A Bô Lô ở Đài Bắc, nổi tiếng với chân dung. Thế hệ sau đôi khi gọi ông là "Tiến sĩ Nhiếp ảnh", nhưng đây là biệt danh dân gian chứ không phải bằng cấp chính thức; đóng góp của Bành Thuỳ Lân nằm ở việc mang dạy nhiếp ảnh hiện đại của Nhật Bản trở lại Đài Loan, đặt nền móng cho đào tạo nhân tài nhiếp ảnh địa phương.1
Vào những năm 1940, các nhiếp ảnh gia bản địa Đài Loan nổi lên, trong đó tiêu biểu nhất là Đặng Nam Quang, Trương Tài, Lý Minh Điêu, được gọi chung là "Ba Thanh Kiếm Nhiếp ảnh Đài Loan". Đặng Nam Quang giỏi bắt khoảnh khắc cuộc sống thường ngày, Trương Tài từng cư trú ở Bắc Kinh và Thượng Hải, mang về tầm nhìn rộng hơn, Lý Minh Điêu nổi bật với nhiếp ảnh sinh thái và thiên nhiên. Ba người mỗi người có điểm mạnh khác nhau, cùng thiết lập vẻ mặt sớm nhất của nhiếp ảnh nhân văn Đài Loan.1
Trương Chiêu Đường: Tiên phong của nhiếp ảnh hiện đại
Trương Chiêu Đường (1943-2024) là một trong những tiên phong của nhiếp ảnh hiện đại Đài Loan. Năm 1958, khi còn học tại Trường Trung Học Thành Công Đài Bắc, ông tham gia câu lạc bộ nhiếp ảnh, dưới sự hướng dẫn của giáo viên Trịnh Tang Tích, ông bắt đầu sáng tác nhiếp ảnh. Dù được bảo lưu vào hệ Kỹ thuật Xây dựng Đại học Đài Loan, nhưng ông đã hấp thụ rộng rãi văn học hiện đại, triết học chủ nghĩa hiện sinh và tư duy siêu thực, những thành tố này sâu sắc ảnh hưởng đến sáng tác sau này của ông.2
Năm 1965, Trương Chiêu Đường 22 tuổi cùng Trịnh Tang Tích tổ chức "Triển lãm Đôi Nhiếp ảnh Hiện đại". Cuộc triển lãm này với hình thức biểu đạt nội dung hoàn toàn khác biệt so với phong cách nhiếp ảnh soirée chủ đạo thời đó, gây ra tranh cãi gay gắt và sự chú ý rộng rãi trong giới nhiếp ảnh, có ý nghĩa lịch sử to lớn trong lịch sử nhiếp ảnh Đài Loan.3
Những tác phẩm sớm của Trương Chiêu Đường chịu ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa hiện sinh và tư duy siêu thực, các bức ảnh tràn đầy cảm giác mơ hồ, ức chế, vô lý. Nổi tiếng nhất là series Đàn ông vô đầu từ những năm 1960, phần đầu của nhân vật bị che phủ hoặc cắt bỏ một cách cố ý, tạo nên tác động thị giác mạnh mẽ, biểu đạt suy tư triết học về tình trạng của con người.
Với sự tăng tuổi, sáng tác của Trương Chiêu Đường chuyển từ thử nghiệm thuần tuý sang phong cách báo chí có mục đích nhân văn, bắt đầu ghi lại sự thay đổi xã hội Đài Loan. Ông cũng tham gia sản xuất chương trình truyền hình, cùng với Lôi Tiu, Nguyễn Nghĩa Trung, Đỗ Khả Phong sản xuất các chương trình như Chuyến du lịch Hình ảnh.
Đóng góp của Trương Chiêu Đường nằm ở việc khai phá những khả năng mới của nhiếp ảnh Đài Loan: nhiếp ảnh không chỉ có thể ghi lại hiện thực, mà còn có thể mang tính triết học suy tư và thơ mộng, mang lại chiều sâu nội dung văn hóa cho nhiếp ảnh Đài Loan.
Nguyễn Nghĩa Trung: Nhà thơ của nhân văn quê hương
Nguyễn Nghĩa Trung (1950-) sinh ra ở Đầu Thành, Nghi Lan, là nhân vật tiêu biểu của nhiếp ảnh báo chí Đài Loan. Thời kỳ đầu, ông làm biên tập viên tại tạp chí Tháng Năm Trẻ Tuổi, tham gia công việc viết văn, sau khi chuyển sang tạp chí Thanh âm Tiếng Anh (Echo) thì bắt đầu tiếp xúc với nhiếp ảnh. Thực sự đầu tư vào sáng tác nhiếp ảnh là khi ông làm biên tập viên nhiếp ảnh tại tạp chí Tháng Gia đình, đi sâu vào các khu vực nông thôn khắp Đài Loan thực hiện báo cáo nhiếp ảnh.
Năm 1987, Nguyễn Nghĩa Trung công bố tác phẩm Người và Đất đai. Bộ sưu tập ảnh này với góc nhìn ấm áp và có mục đích nhân văn, để lại bản ghi lại ảnh lịch sử quý báu cho xã hội Đài Loan, là tác phẩm kinh điển công nhân của lịch sử nhiếp ảnh Đài Loan.4
Ý nghĩa của Người và Đất đai nằm ở việc bắt được hình ảnh thực tế của xã hội Đài Loan trong giai đoạn chuyển đổi từ những năm 1970-80. Trong thời đại phát triển kinh tế nhanh chóng, sự thay đổi xã hội gay gắt, Nguyễn Nghĩa Trung hướng ống kính tới những phong tục sinh hoạt truyền thống sắp mất đi, ghi lại trạng thái sinh hoạt nguyên bản nhất của người dân Đài Loan.
Những bức ảnh này ghi lại phong cảnh nông thôn, biểu hiện tập trung của các thợ thủ công truyền thống, nụ cười từ ái của người già, nắng nghịch nơi trẻ em chơi. Nguyễn Nghĩa Trung bằng sự quan sát tinh tế và phẩm chất nhân văn, đã biến những khoảnh khắc cuộc sống bình thường thành tác phẩm nghệ thuật.
Tác phẩm của Nguyễn Nghĩa Trung mang sắc thái hoài cổ mạnh mẽ và tình cảm xứ quê, ông cho rằng những đức tính nguyên bản, tinh thần tương trợ của người dân Đài Loan đang biến mất. Thông qua sự so sánh truyền thống và hiện đại, ông nhắc nhở mọi người suy tư về liệu rằng trong việc theo đuổi tiến bộ vật chất có thể đã mất đi điều gì đó.
Ngoài nhiếp ảnh tĩnh, Nguyễn Nghĩa Trung cũng tham gia sản xuất phim tài liệu truyền hình. Từ năm 1981 cùng Trương Chiêu Đường và những người khác sản xuất chương trình Chuyến du lịch Hình ảnh, mô tả quá trình sáng tác của các nghệ sĩ Đài Loan, sự phát triển của nghệ thuật địa phương, sinh hoạt của dân tộc bản địa và sự biến đổi thành thị-nông thôn, là chương trình mang tính ghi dấu ấn trong lịch sử truyền hình Đài Loan.
Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh Quốc gia: Cột mốc của sự thể chế hoá
Năm 2015, Bộ Văn hoá thúc đẩy "Kế hoạch Cứu vớt Tài sản Nhiếp ảnh Quốc gia và Xây dựng Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh". Tháng 4 năm 2021, Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh Quốc gia chính thức thành lập, đây là cột mốc thể chế hoá trong lịch sử phát triển nhiếp ảnh Đài Loan.5
Trung tâm sử dụng tòa nhà chi nhánh Đài Bắc của công ty Tàu biển Ôsaka làm bảo tàng Đài Bắc, thông qua chiến lược triển lãm chuyên nghiệp giới thiệu xu hướng phát triển của nhiếp ảnh và nghệ thuật hình ảnh. Ngoài việc sưu tầm và trưng bày tác phẩm nhiếp ảnh Đài Loan, còn thúc đẩy nghiên cứu văn hoá nhiếp ảnh, cung cấp hỗ trợ cho nghiên cứu học thuật.6
Sự thành lập của Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh Quốc gia đánh dấu sự chuyển đổi của nhiếp ảnh Đài Loan từ sáng tác cá nhân sang bảo tồn và quảng bá có hệ thống. Những cuộc triển lãm nhiếp ảnh định kỳ tổ chức, giới thiệu quy trình phát triển lịch sử nhiếp ảnh Đài Loan, quảng bá thành quả sáng tác của các nhiếp ảnh gia đương đại, nâng cao nhận thức xã hội về nghệ thuật nhiếp ảnh.
Sự phát triển đa dạng của nhiếp ảnh đương đại
Bước vào thế kỷ 21, nhiếp ảnh Đài Loan thể hiện sự phát triển đa dạng. Các nhiếp ảnh gia thế hệ mới trên nền tảng truyền thống khám phá những khả năng khác nhau: Trầm Chiêu Lương thông qua series Trôi dạt khám phá vấn đề bản sắc Đài Loan dưới làn sóng toàn cầu hoá, Hà Kinh Thái trong lĩnh vực báo cáo nhiếp ảnh ghi lại các sự kiện xã hội, thể hiện sức mạnh của nhiếp ảnh như công cụ ghi chép xã hội.
Nhiếp ảnh gia người Đài Loan Trương Kiền Kỳ nổi bật với các điều tra sâu kéo dài nhiều năm, tác phẩm bao gồm các chủ đề về lao động di cư bất hợp pháp, tử tù và bệnh viện tâm thần, là hiện tại duy nhất là nhiếp ảnh gia gốc Đài Loan có địa vị thành viên chính thức tại Magnum Photos.7
Sự phổ biến của công nghệ nhiếp ảnh số tạo ra cơ hội và thách thức mới cho nhiếp ảnh Đài Loan. Một mặt, nó giảm bớt rào cản sáng tác, cho phép nhiều người tham gia vào sáng tác nhiếp ảnh; mặt khác, làm thế nào để giữ vẻ tính toán và chiều sâu văn hoá của nghệ thuật nhiếp ảnh trong kỷ nguyên hình ảnh loài tràn tức, trở thành bài toán mà các nhiếp ảnh gia đương đại phải đối mặt.
Sự nổi lên của mạng xã hội thay đổi phương thức truyền bá của nhiếp ảnh, các nhiếp ảnh gia trẻ tuổi thông qua các nền tảng như Instagram, Facebook chia sẻ tác phẩm, xây dựng thương hiệu cá nhân. Loại hình kết nối trực tiếp này cung cấp khả năng sống sót cho các nhiếp ảnh gia độc lập, cũng thúc đẩy dân chủ hoá sáng tác nhiếp ảnh.
Sự phát triển công nghệ trí tuệ nhân tạo mang lại những khả năng mới cho nhiếp ảnh. Xử lý hình ảnh có hỗ trợ AI, công nghệ chụp ảnh tự động, phân tích hình ảnh thông minh, đều đang thay đổi chế độ sáng tác nhiếp ảnh truyền thống. Tuy nhiên, tiến bộ kỹ thuật không thể thay thế khả năng sáng tạo của nhiếp ảnh gia và quan tâm nhân văn, trong kỷ nguyên kỹ thuật tiến bộ nhanh chóng, góc nhìn của nhiếp ảnh gia và phẩm chất văn hoá càng ngày càng khó sao chép.
Chức năng xã hội của nhiếp ảnh
Nhiếp ảnh Đài Loan đóng vai trò chứng thực trong quá trình dân chủ hoá xã hội. Từ thời kỳ thiết quân luật đến những cuộc đấu tranh chính trị cho đến sau khi dỡ bỏ thiết quân luật là các phong trào xã hội, các nhiếp ảnh gia dùng ống kính ghi lại những khoảnh khắc chìa khóa trong quá trình chuyển đổi xã hội Đài Loan, trở thành những nhân chứng lịch sử. Những tác phẩm báo cáo nhiếp ảnh này vừa mang tính giá trị tin tức vừa có giá trị tư liệu lịch sử.
Trận động đất lớn 921 năm 1999 là một sự kiện thảm họa lớn gần đây của Đài Loan, các nhiếp ảnh gia phát huy chức năng chứng thực, ghi lại tính hung dữ của thảm họa lẫn ánh sáng của nhân tính. Nguyễn Nghĩa Trung sau trận động đất lại cầm máy ảnh, hướng ống kính tới những tình nguyện viên cứu hộ, ghi lại tinh thần tương trợ và ý chí kiên cường của người dân Đài Loan trước thảm họa.
Với sự nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, ngày càng nhiều nhiếp ảnh gia chú tâm đến vấn đề môi trường, ghi lại sự phá huỷ môi trường của ô nhiễm công nghiệp, tác động của biến đổi khí hậu tới hệ sinh thái, sự thay đổi quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Những bức ảnh về môi trường thông qua tác động thị giác mạnh mẽ, khơi gợi sự chú ý của công chúng tới vấn đề môi trường.
Toàn cầu hoá và bản sắc địa phương
Trong làn sóng toàn cầu hoá, làm thế nào để giữ vẻ đặc sắc địa phương của nhiếp ảnh Đài Loan là bài toán mà các nhiếp ảnh gia đương đại phải đối mặt. Một mặt cần thiết phải đối thoại với giới nhiếp ảnh quốc tế, học tập những lý niệm sáng tạo tiên tiến và kỹ thuật; mặt khác cũng cần thấm sâu vào văn hoá địa phương, biểu đạt nội hàm văn hoá và kinh nghiệm sinh hoạt của Đài Loan.
Những nhiếp ảnh gia Đài Loan thành công thường tìm được sự cân bằng giữa toàn cầu hoá và địa phương hoá: tác phẩm vừa mang góc nhìn quốc tế, vừa có rễ sâu trong đất đai văn hoá Đài Loan. Từ những bức chụp đường phố nhanh chóng của ba thanh kiếm thời kỳ Nhật trị, đến những thử nghiệm hiện sinh của Trương Chiêu Đường, đến báo chí nhân văn của Nguyễn Nghĩa Trung, rồi đến báo cáo điều tra của Trương Kiền Kỳ trên sân khấu Magnum, nhiếp ảnh Đài Loan bằng những ngôn ngữ khác nhau, ghi lại cùng một hòn đảo trong những thời đại khác nhau.
Tài liệu tham khảo
Đọc thêm
- Phỏng vấn riêng các nhiếp ảnh gia Đài Loan Trương Chiêu Đường — Bạn đầu Truyền thông
- Trung tâm Văn hoá Nhiếp ảnh Quốc gia - Sưu tầm và Nghiên cứu
- 鄧南光 — 維基百科 — Ba Thanh Kiếm Nhiếp ảnh Đài Loan (Đặng Nam Quang, Trương Tài, Lý Minh Điêu) - nền tảng và thời kỳ hoạt động.↩2
- 張照堂 — 維基百科 — Xác nhận năm sinh-mất của Trương Chiêu Đường (1943-2024) và nền tảng học tập.↩
- 攝影家張照堂81歲辭世 — 聯合新聞網 — Xác nhận Triển lãm Đôi Nhiếp ảnh Hiện đại năm 1965 và tin tức về sự qua đời của Trương Chiêu Đường.↩
- 人與土地：阮義忠經典攝影集 — 博客來 — Bộ sưu tập ảnh báo chí Người và Đất đai của Nguyễn Nghĩa Trung (lần xuất bản đầu tiên năm 1987, đây là tái bản năm 2016).↩
- 國家攝影文化中心 — 維基百科 — Xác nhận ngày thành lập chính thức là tháng 4 năm 2021.↩
- 國家攝影文化中心 — Chức năng tổ chức, chính sách sưu tầm và kế hoạch triển lãm.↩
- 張乾琦 — Magnum Photos — Xác nhận Trương Kiền Kỳ là thành viên chính thức của Magnum Photos và phạm vi tác phẩm.↩