Bài kiểm tra năng lực học thuật: Kỳ thi chỉ kéo dài ba ngày nhưng gói gọn ba năm trung học thành một bảng điểm

Năm 1994, bài kiểm tra năng lực học thuật (學科能力測驗) lần đầu tiên được tổ chức. Đến năm học 115, số lượng thí sinh đăng ký là 121.535 người, phân bổ tại 35 khu vực thi, 93 tiểu khu và 3.536 phòng thi¹. Kỳ thi này chỉ diễn ra trong ba ngày, nhưng lại liên quan đồng thời đến hệ thống giới thiệu ưu tú (繁星推薦), tuyển sinh xét tuyển (申請入學) và phân bổ nhập học (分發入學)².

Xem thêm: Hoạt động tuyên thệ Học Thức, học sinh xem cuộc họp trường tại khán đài (Kureyuko / Flickr, CC BY-NC-SA 2.0)
Ảnh: Hoạt động tuyên thệ Học Thức. Ảnh được chụp vào ngày 25 tháng 8 năm 2014, tác giả là Kureyuko; ảnh gốc từ Flickr, sử dụng giấy phép CC BY-NC-SA 2.0³

Điểm phản trực giác nhất của nó nằm ở đây: Học Thức thoạt nhìn giống một bài kiểm tra để xếp hạng người, nhưng về bản chất hệ thống không phải là kiểm tra toàn bộ kiến thức trung học, mà là đặt ra một câu hỏi hẹp hơn và quan trọng hơn—bạn có đủ năng lực học thuật cơ bản để tiếp nhận giáo dục đại học hay không.¹⁴

✦ "Học Thức không phải là điểm kết thúc, nó giống như một cánh cửa: bên ngoài cánh cửa là chương trình trung học, còn bên trong là cách các khoa của các trường đại học khác nhau nhìn nhận bạn."

Ba ngày trong tháng Một, bắt đầu từ một phiếu báo danh

Học Thức năm học 115 được tổ chức từ ngày 17 đến ngày 19 tháng 1 năm 2026. Các thí sinh có thể tự do chọn thi sáu môn: Văn Quốc ngữ (國文), Tiếng Anh, Toán A, Toán B, Xã hội và Tự nhiên. Môn Văn Quốc ngữ lại được chia thành hai phần là Bài kiểm tra năng lực tổng hợp văn học và Bài kiểm tra năng lực viết văn, vì vậy bài thi toàn bộ bao gồm sáu môn và bảy tiết¹.

Lịch trình đã chia kỳ thi này thành các mốc thời gian rõ ràng: Toán A và Tự nhiên vào ngày đầu tiên; Tiếng Anh và Văn Quốc ngữ tổng hợp/Viết văn vào ngày thứ hai; Toán B và Xã hội vào ngày thứ ba. Văn Quốc ngữ tổng hợp và Viết văn mỗi môn 90 phút, Tiếng Anh và hai môn Toán mỗi môn 100 phút, Xã hội và Tự nhiên mỗi môn 110 phút¹.

Những con số này thoạt nhìn chỉ là thống kê hành chính, nhưng chúng cũng cho thấy tính công cộng của Học Thức. Nó không phải là bài kiểm tra của giáo viên dành cho học sinh trong một lớp học, mà là một cơ sở xã hội cần xử lý đồng thời hàng trăm nghìn bài làm, với các điều kiện thể chất và vị trí địa lý khác nhau, nhưng tuân theo cùng một bộ quy tắc công bằng. Báo cáo công tác năm học 115 cũng ghi lại rằng Trung tâm Thi cử sẽ tổng hợp công tác, kiểm tra, biểu đồ thống kê và đề thi của từng môn thành một báo cáo để các trường đại học, trung học, nhà nghiên cứu giáo dục và công chúng tham khảo¹.

📝 Ghi chú của Người biên tập

Điều đáng xem nhất ở Học Thức không chỉ là ai đạt bao nhiêu cấp điểm, mà còn là cách Đài Loan biến một kỳ thi diễn ra vào mùa đông thành một quy trình công bằng mà toàn xã hội phải tin tưởng.

Nó chưa bao giờ là một bài kiểm tra cố định

Học Thức được bắt đầu từ năm học 83. Trung tâm Thi cử giải thích rằng nội dung bài kiểm tra sẽ được điều chỉnh theo sự thay đổi của chương trình trung học. Từ năm 107, Bài kiểm tra năng lực viết văn Quốc ngữ được tách thành một phần thi độc lập, và phạm vi kiểm tra Văn Quốc ngữ cùng Tiếng Anh cũng được điều chỉnh đến học kỳ thứ năm của trung học².

Lịch sử này khiến cho câu hỏi "Học Thức thực sự đang kiểm tra cái gì" không thể chỉ trả lời bằng tên môn. Khi chương trình thay đổi, năng lực mà bài thi muốn nắm bắt cũng thay đổi: từ việc ghi nhớ bao nhiêu nội dung, dần chuyển sang khả năng hiểu bối cảnh do đề bài cung cấp, tích hợp dữ liệu và áp dụng các khái niệm đã học vào những vấn đề xa lạ. Trong bản hướng dẫn thi được áp dụng từ năm học 111 của Trung tâm Thi cử, sự thay đổi của các môn Học Thức, các câu hỏi định hướng năng lực và khung chương trình 108 đã được đưa vào cùng một bộ giải thích⁴.

Vì vậy, tính "thực tiễn" của Học Thức không phải là biến đề thi thành kiến thức thông thường hàng ngày, cũng không có nghĩa là kiến thức sách giáo khoa trở nên không quan trọng. Nó giống như việc tách kiến thức ra khỏi tên chương quen thuộc, đặt nó vào một đoạn văn bản, một biểu đồ, một sự kiện xã hội hoặc một tình huống cần suy luận, rồi xem thí sinh có nhận ra khái niệm đó vẫn còn tồn tại bên trong hay không. Đây là sự thay đổi về định hướng ra đề, và cũng là lý do khiến cách chuẩn bị của học sinh phải thay đổi⁴⁵.

Trước Học Thức, Thi Tuyển Sinh Chung từng là một con đường hẹp

Nếu đặt Học Thức vào lịch sử giáo dục Đài Loan, nó không phải là hệ thống đầu tiên cố gắng trả lời câu hỏi "Ai có thể vào đại học". Hệ thống tuyển sinh chung (大學聯合招生) đã được thực hiện từ năm thứ 43 của Trung Hoa Dân Quốc, tức năm 1954, và kéo dài gần nửa thế kỷ. Nó cung cấp một tiêu chuẩn so sánh mang tính quốc gia thông qua cơ chế thi cử chung và phân bổ.⁶⁷

Sự công bằng của hệ thống tuyển sinh chung trước hết là sự công bằng về mặt kỹ thuật: mọi người cùng thi các môn tương tự trong cùng một thời điểm, và được phân bổ theo quy tắc công khai. Hệ thống này đã giảm bớt gánh nặng cho học sinh phải chạy đến nhiều trường khác nhau, cũng như giảm áp lực tuyển sinh riêng của từng trường đại học. Tuy nhiên, nó đồng thời tập trung cạnh tranh vào một kỳ thi duy nhất, dễ dẫn đến "giáo dục bị chi phối bởi kỳ thi" và chủ nghĩa thành tích.⁷⁸

📝 Ghi chú của Người biên tập

Hệ thống tuyển sinh chung không phải là một chế độ chỉ có thể được khái quát bằng từ "tốt" hay "xấu". Nó đã từng cung cấp sự công bằng có thể dự đoán được thông qua tiêu chuẩn đơn nhất, và cũng vì quá tập trung mà khiến việc giảng dạy của các trường xoay quanh kỳ thi. Chỉ khi hiểu được mâu thuẫn này, người ta mới hiểu tại sao sau này lại xuất hiện Học Thức, tuyển sinh xét tuyển và Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành.

Năm 2002, tức năm học 91, các phương án tuyển sinh đa dạng của đại học bắt đầu thay thế cấu trúc tổng thể của hệ thống tuyển sinh chung truyền thống. Hướng cải cách hệ thống đã chuyển từ "một kỳ thi, phân bổ thống nhất" sang "tách biệt tuyển sinh và xét tuyển" và nhiều kênh đa dạng. Học Thức chịu trách nhiệm đánh giá năng lực học thuật cơ bản, trong khi các bài kiểm tra và quy trình của từng khoa đảm nhận chức năng phân luồng và lựa chọn ở các giai đoạn khác.⁷⁸

Ngoài sáu môn, còn có áp lực lựa chọn

Kể từ năm học 115, thí sinh có thể tự do chọn thi sáu môn. Sự "tự do" này một mặt giúp những sinh viên có định hướng khác nhau không cần chuẩn bị ở cùng một mức độ cho mọi môn, mặt khác cũng giao trách nhiệm lựa chọn lại cho thí sinh: khoa nào yêu cầu những môn gì? Sự khác biệt giữa Toán A và Toán B có ảnh hưởng đến nguyện vọng không? Có cần thi Tự nhiên không? Câu trả lời không nằm trong bản thân Học Thức, mà nằm trong các thông báo tuyển sinh của từng trường và khoa.¹⁹

Hiệp hội Ủy ban Tuyển sinh Đại học đã chia tuyển sinh đại học thành các kênh như giới thiệu ưu tú (繁星推薦), xét tuyển (申請入學) và phân bổ nhập học (分發入學), đồng thời cung cấp thông tin tra cứu môn Toán mà khoa chấp nhận và các thông tin tuyển sinh khác. Nói cách khác, một bảng điểm Học Thức không tự động tạo ra cùng một kết quả đầu vào. Nó phải được đặt vào quy tắc kiểm định, sàng lọc hoặc tính điểm của một khoa nào đó thì mới bắt đầu có hiệu lực.⁹

Đây cũng là nơi nhiều thí sinh lần đầu cảm thấy bối rối: điểm số không phải là một thước đo giống nhau đối với tất cả mọi người. Trung tâm Thi cử quy định điểm các môn Học Thức bằng cấp điểm, và khi được sử dụng cho giới thiệu ưu tú, xét tuyển và một phần phân bổ, mức tối đa của mỗi môn là 15 cấp điểm. Nếu Học Thức được dùng để tính điểm trong phân bổ nhập học, thì có một hình thức biểu thị khác với mức tối đa là 60 cấp điểm.¹¹⁰

Chọn môn không phải càng nhiều càng lợi

"Tự do lựa chọn" dễ bị hiểu thành "có thể thi thì thi hết", nhưng điều mà hệ thống thực sự để lại là không gian chiến lược, chứ không phải việc thi nhiều hơn chắc chắn có thêm một con đường. Các khoa có thể lựa chọn tính điểm từ Học Thức và Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành, thí sinh cần đối chiếu mục tiêu của mình với yêu cầu về môn học, thời gian chuẩn bị trên cùng một bảng.⁹¹¹

Nếu một khoa chỉ liệt kê một vài môn để kiểm định hoặc tính điểm, thì sự đầu tư thêm vào các môn khác chưa chắc đã thay đổi kết quả xét tuyển. Ngược lại, nếu khoa yêu cầu một môn mà thí sinh không chọn thi, thì dù điểm của các môn khác có cao đến đâu cũng không thể bù đắp được khoảng trống đó. Đây không phải là đưa ra kết luận về cá nhân, mà là nhắc nhở rằng việc lựa chọn môn học phải bắt đầu từ quy tắc của khoa, chứ không phải từ sự lo lắng tại phòng thi.⁹

Cấp điểm không phải một mét, mà là vị trí tương đối

"Cấp điểm" dễ bị hiểu lầm thành điểm số cố định. Trên thực tế, cấp điểm Học Thức cần được chuyển đổi thông qua phân phối thống kê của thí sinh trong năm đó so với điểm gốc. Năm tiêu chuẩn do Trung tâm Thi cử công bố lại mô tả bằng vị trí phần trăm: đỉnh (頂標), trước (前標), trung bình (均標), sau (後標) và đáy (底標).¹⁰

Điều này có nghĩa là, thí sinh không chỉ quan tâm đến số câu mình trả lời đúng, mà còn bao gồm sự phân phối điểm của toàn bộ môn đó. Cùng một điểm gốc, khi đặt trong nhóm thí sinh khác nhau ở các năm khác nhau, chưa chắc đã tương ứng với cùng một cấp điểm. Đây không phải là làm cho điểm trở nên mờ đục, mà là sử dụng vị trí tương đối để xử lý sự khác biệt về độ khó của môn và phân phối năng lực của thí sinh.¹⁰

📝 Ghi chú của Người biên tập

Cấp điểm thực sự đo lường không phải "tôi còn thiếu bao nhiêu để đạt điểm tuyệt đối", mà là "trong số những người cùng bước vào phòng thi này, tôi đang đứng ở đâu".

Trong phòng thi, công bằng không phải là một danh từ trừu tượng

Sự công bằng trong kỳ thi thường được nghĩ là mọi người nhận được cùng một đề thi, nhưng tại hiện trường còn có những vấn đề nhỏ hơn và thực tế hơn: giấy báo danh, thời gian vào phòng, điện thoại có hoàn toàn tắt hay không, nhiệt độ phòng thi, và liệu tiếng động bất ngờ có làm gián đoạn suy nghĩ của ai đó hay không.

Vào ngày đầu tiên của Học Thức năm học 115, thông tấn xã Trung ương đưa tin phụ huynh thí sinh ở phía Nam phản ánh phòng thi quá nóng. Trung tâm Thi cử giải thích rằng nếu thí sinh cho rằng nhiệt độ ảnh hưởng đến việc làm bài, họ có thể phản ánh với giám thị, và sau khi nhận được sự đồng ý của tất cả thí sinh tại phòng đó thì sẽ mở cửa sổ hoặc mở cửa.¹² Cách xử lý này rất chi tiết, vì nó vừa phải quan tâm đến cảm nhận cơ thể của từng thí sinh, vừa phải đáp ứng các điều kiện chung của cùng một phòng thi.

Giám đốc Trung tâm Thi cử Trương Tân Nhân (張新仁) giải thích: "Để duy trì sự công bằng trong kỳ thi, môi trường phòng thi cần có tính đồng nhất."¹² Câu nói này đã cho thấy một khía cạnh khác của sự công bằng: công bằng không chỉ là mọi người chấp nhận cùng một phương pháp tính điểm khi kết quả được công bố, mà còn là trong quá trình làm bài, cố gắng không để sự tiện lợi của một người trở thành sự quấy rầy đối với người khác.

Sự quấy rầy chưa chắc đến từ hệ thống. Có lần, loa phát thanh của văn phòng phường gần địa điểm thi liên tục khoảng 5 phút, thí sinh phản ánh tiếng ồn làm gián đoạn suy nghĩ khi làm bài. Trưởng phường sau đó giải thích: "Hoàn toàn không biết ở gần có kỳ thi, xin lỗi vì đã ảnh hưởng đến thí sinh."¹³ Ranh giới của một kỳ thi lớn, do đó, đã mở rộng từ cổng phòng thi ra khu phố lân cận: việc thu gom rác, cửa sổ, máy lạnh và giao thông đều có thể trở thành một phần của kỳ thi.

Văn Quốc ngữ kiểm tra cuộc sống, nhưng không phải là viết về cuộc sống tùy tiện

Sau khi bài thi Viết Quốc ngữ kết thúc vào năm 2026, thông tấn xã Trung ương đưa tin thí sinh cho rằng đề bài trích dẫn tranh minh họa vài mét, đòi hỏi sự chuyển đổi góc nhìn, và cũng có thể bắt đầu từ kinh nghiệm giao tiếp gia đình và tương tác với giáo viên. Một học sinh họ Dương được phỏng vấn đã nói rằng mình có thể bắt đầu từ trải nghiệm tương tác với mẹ và thầy cô, đồng thời sắp xếp lại cảm xúc giữa bản thân và gia đình thông qua bài làm. Đây là sự diễn giải trong báo cáo, không phải lời trích dẫn nguyên văn của cô ấy.¹⁴

Trong câu này có một hành động dễ bị bỏ qua: không phải "có kinh nghiệm sống là viết được", mà là sắp xếp lại kinh nghiệm sống thành phản hồi đối với đề bài. Vì vậy, Viết Quốc ngữ vừa không đơn thuần là ghi nhớ các mẫu văn, vừa không phải là dán nguyên vẹn câu chuyện cá nhân lên bài làm. Nó yêu cầu thí sinh đọc đề, nắm bắt giới hạn, rồi tổ chức những quan sát của mình thành văn bản.¹⁴

Điều này cũng giải thích tại sao định hướng năng lực của Học Thức thường khiến người ta cảm thấy xa lạ. Điều không quen thuộc không phải là tất cả kiến thức, mà là đề bài chưa chắc đã cho bạn biết "bây giờ cần dùng chương nào". Bạn phải tự nhận diện vấn đề trước, rồi quyết định những kiến thức nào đáng để mang vào.⁴⁵

Sau Học Thức, điểm số mới bắt đầu được giải mã

Việc công bố điểm không đồng nghĩa với việc hoàn thành tuyển sinh. Học Thức năm học 115 công bố kết quả vào ngày 25 tháng 2, và gửi thông báo kết quả vào ngày hôm sau; thí sinh cũng có thể đăng ký kiểm tra lại kết quả từ ngày 26 tháng 2 đến ngày 4 tháng 3.¹

Con đường tiếp theo phụ thuộc vào khoa và kênh tuyển sinh: người thì dùng điểm Học Thức để tham gia giới thiệu ưu tú, người thì bước vào sàng lọc giai đoạn một của xét tuyển, người thì chuẩn bị Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành, hoặc lựa chọn các kênh khác dựa trên trình độ và nguyện vọng của mình. Trang web của Hiệp hội Ủy ban Tuyển sinh liên tục công bố thông báo tuyển sinh, kết quả sàng lọc, tài liệu thẩm định và thông tin phân bổ cho từng năm học; đây mới là hệ thống cấp cao hơn dịch "một bảng điểm" thành "có thể đi đâu".⁹

Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành: Giữ lại năng lực chi tiết ở phía sau

Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành chủ yếu được sử dụng cho phân bổ nhập học, đánh giá năng lực của thí sinh trong các môn quan trọng. Các khoa tuyển sinh bằng phân bổ có thể lựa chọn tính điểm từ sáu môn Học Thức và các môn của Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành dựa trên đặc trưng và nhu cầu của mình. Năm học 115, Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành thực tế bao gồm tám môn: Toán A (數學甲), Toán B (數學乙), Lịch sử, Địa lý, Công dân và Xã hội, Vật lý, Hóa học và Sinh học.¹¹¹⁵

Điều này tạo ra sự phân công giữa Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành và Học Thức, chứ không chỉ đơn thuần là "Học Thức lần hai". Học Thức diễn ra sớm hơn, thường được sử dụng để kiểm định và sàng lọc cho giới thiệu ưu tú và xét tuyển. Còn Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành thì trong giai đoạn phân bổ sau này, cho phép một số khoa thực hiện lựa chọn chuyên sâu hơn đối với các môn cụ thể. Việc tính điểm những môn nào, Học Thức và Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành được cộng trọng số ra sao, vẫn phải xác nhận theo quy tắc tuyển sinh và của từng khoa trong năm đó.⁹¹¹

Lấy năm học 115 làm ví dụ, Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành được sắp xếp vào ngày 11 và 12 tháng 7 năm 2026, các môn bao gồm Toán A, Toán B, Lịch sử, Địa lý, Công dân và Xã hội, Vật lý, Hóa học, Sinh học, thí sinh có thể tự do lựa chọn. Đây là lịch trình cụ thể của năm đó, không có nghĩa là mỗi năm đều không thay đổi.¹¹⁶

Thi lại không phải là một nút bấm, mà là một kế hoạch tái cấu trúc

Trong ngôn ngữ hàng ngày, "thi lại" thường gộp nhiều trường hợp lại với nhau. Sau khi Học Thức kết thúc, thí sinh có thể đăng ký Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành trong cùng năm đó. Cũng có người đăng ký lại Học Thức hoặc Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành vào năm sau. Cả hai trường hợp này đều là vấn đề đăng ký thi, khác với quyết định cá nhân về việc bỏ học sau khi trúng tuyển, nghỉ học hoặc chuẩn bị lại.¹¹¹

Quan trọng hơn, việc tái dự thi không có nghĩa là điểm mới nhất thiết thay thế được điểm cũ, cũng không có nghĩa là chắc chắn giữ được nguyện vọng ban đầu. Thí sinh phải xác nhận riêng ba điều: năm đó có mở đăng ký hay không, khoa mục tiêu sử dụng cấp độ của năm nào hoặc loại nào, và thời hạn đăng ký và phân bổ của kênh tuyển sinh đó. Trung tâm Thi cử phụ trách kỳ thi, còn Hiệp hội Ủy ban Tuyển sinh Đại học và các đơn vị tuyển sinh công bố quy tắc tuyển sinh. Hai bên không thể bị gộp chung thành một bảng quy tắc.⁹¹¹

Vì vậy, cốt lõi của việc thi lại không phải là "thi thêm một lần sẽ tốt hơn", mà là tính toán lại mối quan hệ giữa thời gian, môn học và khoa mục tiêu. Có người cần dùng Bài Kiểm Tra Chuyên Ngành để bổ sung các môn cụ thể, có người cần chờ năm sau để chuẩn bị lại Học Thức, cũng có người sau khi xem cách thức khoa chấp nhận đã nhận ra rằng môn mà mình muốn theo đuổi nhất không phải là con đường hiệu quả nhất. Đây đều là những phán đoán chiến lược, không nên được viết thành kết quả đảm bảo.⁹¹¹

Thi lại cũng không nên bị coi là "làm lại sau khi thất bại". Trong thời kỳ tuyển sinh chung, sự cạnh tranh chủ yếu tập trung vào một bộ quy tắc thi và phân bổ. Sau khi đa dạng hóa tuyển sinh, việc tái dự thi còn liên quan đến việc khoa có chấp nhận hay không, điểm được sử dụng như thế nào, tiến độ đăng ký kết nối ra sao, và thí sinh có phải gánh chịu chi phí thời gian thêm một năm hay không. Khi các lựa chọn hệ thống tăng lên, trách nhiệm quyết định cũng trở nên rõ ràng hơn.⁹⁷⁸

✦ "Sau khi thi Học Thức, câu hỏi quan trọng nhất không còn là 'tôi đạt bao nhiêu điểm', mà là 'điểm này đại diện cho điều gì trong quy tắc của khoa tôi muốn theo học'."

Áp lực của Học Thức đến từ việc nó vừa là công cụ kiểm tra vừa là công cụ phân luồng. Nó đo lường năng lực cơ bản, nhưng lại được các khoa sử dụng với những mục đích khác nhau. Sự khác biệt này không thể giải thích bằng một câu "chỉ cần đạt điểm cao là đủ", học sinh cần hiểu sự kết nối giữa việc lựa chọn môn học, hệ thống cấp điểm, sự chấp nhận của khoa và quá trình chuẩn bị tài liệu sau đó.¹⁹¹⁰

Con người ngoài bảng biểu

Nhìn lại 121.535 thí sinh, bảng thống kê chỉ có số lượng, môn thi, vắng mặt và phân phối cấp điểm. Nhưng đằng sau mỗi con số là một câu chuyện: ai đó kiểm tra giấy tờ trước kỳ thi, ai đó đợi con cái bên ngoài phòng thi, ai đó lần đầu nhận ra đề bài có thể liên quan đến kinh nghiệm gia đình của mình, và cũng có người bị tiếng loa đột ngột vang lên trong khu phố kéo trở lại thực tại.^1121314

Học Thức không quyết định tương lai cho mỗi cá nhân, và nó cũng không thể nén toàn bộ ba năm học tập thành một con số công bằng và hoàn hảo. Điều nó có thể làm là cung cấp một điểm khởi đầu chung để các trường đại học bắt đầu nhận biết thí sinh trong cùng một thời gian và theo cùng một bộ quy tắc. Sau đó, điều thực sự cần trả lời chưa bao giờ chỉ là "bạn đạt bao nhiêu cấp điểm", mà còn bao gồm bạn muốn mang những năng lực này đến đâu, và bạn sẵn lòng sử dụng chúng như thế nào.