Cái nhìn 30 giây: Năm 1891, tuần phủ Đài Loan đầu tiên Lưu Minh Truyền vì bệnh từ chức, để lại một Đài Loan tràn đầy giấc mơ hiện đại nhưng chịu thâm hụt tài chính. Người kế nhiệm Thiệu Hữu Minh thường được mô tả là một cơn gió bảo thủ của "bãi bỏ chính sách mới", nhưng thực tế ông hoàn thành dự án đường sắt từ Đài Bắc đến Tân Trúc dưới tình huống cực kỳ hạn chế khi Phúc Kiến cắt đứt hỗ trợ, và vào năm 1894 chính thức chuyển thủ đô tới Đài Bắc. Vị ngoại giao này từng tham gia đàm phán Hiệp ước Ili, có background là bạn thân của Lý Hồng Chương, bằng tay nghề quan liêu thực tế của mình đã định vị nền tảng kinh tế-chính trị cho Đài Loan trong hơn một thế kỷ tới.
Vào tháng 6 năm 1891, khi Lưu Minh Truyền rời cảng Kỳ Long với giấc mơ "đường sắt toàn Đài Loan" chưa hoàn thành, người nhận lại hòn đảo này là Thiệu Hữu Minh, vốn từng là bộ chính sứ tại Đài Loan, lúc bấy giờ đang giữ chức tuần phủ Hương Nam. Vị tiếp nhiệm này không đối diện với một thí nghiệm phát triển mà là một vũng lầy tài chính với thâm hụt hàng năm cao tới 400.000 lạng bạc, và sắp sửa mất đi sự hỗ trợ tài chính từ Phúc Kiến.
Xuất thân danh vọng và sắc sảo ngoại giao
Thiệu Hữu Minh không phải là viên chức bảo thủ tẻ nhạt theo hình tượng truyền thống. Ông sinh ra trong một gia tộc viên chức giàu có ở Dư Giao, tỉnh Chiết Giang; cha ông Thiệu Xán từng giữ chức tổng bộ trưởng thủy vận, còn anh trai Thiệu Nhật Minh cũng là một quan chức lớn thời cuối nhà Thanh. Gia tộc Thiệu có quan hệ cực kỳ sâu sắc với gia tộc Lý Hồng Chương, người có quyền lực nhất thời: con trai cả của Thiệu Hữu Minh Thiệu Di đã cưới con gái của Lý Chiếu Khánh, em trai Lý Hồng Chương, khiến hai gia tộc trở thành bà con. Nền tảng chính trị sâu sắc này giúp ông thiên hướng hơn tới "ngoại giao thực tế" kiểu Lý Hồng Chương và "ổn định tài chính". Di sản gia tộc này còn nở ra những bông hoa văn học rực rỡ ở thế hệ sau — nhà thơ và tác giả nổi tiếng Thiệu Tuân Mỹ chính là cháu trực tiếp của Thiệu Hữu Minh.
Trước khi đến Đài Loan, thành tích được ca ngợi nhất của Thiệu Hữu Minh là trên sân khấu ngoại giao. Năm 1880, ông theo Tăng Kỷ Trạch sang Nga để tu đính Hiệp ước Livadiia. Trong cuộc đàm phán khó khăn "giật thức ăn từ hàm sư tử" đó, Thiệu Hữu Minh với tư cách phó tỉnh trưởng đã giúp Tăng Kỷ Trạch cuối cùng ký kết được Hiệp ước Nga-Thanh sửa đổi (tức là Hiệp ước Ili), lấy lại được Ili thành công. Kinh nghiệm này cho ông thấu hiểu mối liên hệ giữa sức mạnh quốc gia và ổn định tài chính dưới sự bao vây của các cường quốc. Tăng Kỷ Trạch thậm chí từng viết thơ tặng Thiệu Hữu Minh trước khi ra sứ mệnh, biểu hiện quyết tâm chung của hai người trong việc bảo vệ lãnh thổ.
"Người cắt tỉa" trong mùa đông tài chính
Khi vừa nhận chức, Thiệu Hữu Minh liền phải đối mặt với cuộc khủng hoảng ngắt khoản hỗ trợ năm năm từ Phúc Kiến. Lúc bấy giờ Đài Loan phải tự cân đối mà khoản thu từ cải cách thuế thời Lưu Minh Truyền vẫn chưa đủ để chi trả cho những khoản chi tiêu xây dựng khổng lồ. Để "cho dân được yên tĩnh" và duy trì hoạt động chính phủ, Thiệu Hữu Minh áp dụng một chính sách cắt giảm cực kỳ gây tranh cãi.
Ông liên tiếp đóng cửa trường học Tây phương, trường dạy điện báo và trường dạy tiếp xúc với các dân tộc. Những cơ sở được coi là tiên phong của giáo dục hiện đại Đài Loan đã bị ông xem là "chi phí cao mà hiệu quả chưa rõ ràng". Cùng lúc đó, ông cũng giảm quy mô cục khai thác lâm sản, chuyển từ chủ trương "mở núi và dân hoá các bộ tộc" tích cực sang cách tiếp cận tiêu cực bằng vây cứu quân sự. Liên Hành trong Tổng sử Đài Loan rất không hài lòng về điều này, nhận xét: "Tất cả chính sách mới đều bị bãi bỏ, và sinh lực của Đài Loan bị chặn đứt."
📝 Ghi chú của người curated nội dung: Chúng ta thường có xu hướng ca ngợi chủ nghĩa anh hùng của những người sáng lập, nhưng thường bỏ qua nỗi đau của người giữ gìn khi phải cắt bỏ cành lá trong mùa hạn hán. Thiệu Hữu Minh không phải là không yêu chính sách mới, mà ông hiểu rõ hơn: một chính phủ phá sản không thể duy trì bất cứ giấc mơ nào.
Định vị chính thức thủ đô Đài Bắc và xây dựng
Dù rút gọn đáng kể trong giáo dục và quân sự, Thiệu Hữu Minh đã thực hiện quyết định hành chính quan trọng nhất ảnh hưởng tới Đài Loan suốt một trăm năm sau: định chính thức thủ đô ở Đài Bắc.
Thời kỳ Lưu Minh Truyền dù có kế hoạch xây dựng thành phố tỉnh ở Đài Trung (Kiều Tư Đồ), nhưng do dự án quá lớn lao, ngân sách không đủ, và Đài Bắc đã trở thành trung tâm kinh tế-chính trị thực tế nhờ thương mại trà, Thiệu Hữu Minh vào năm 1894 chính thức thư thỉnh chuyển thủ đô tới Phủ Đài Bắc. Để hoàn chỉnh chức năng thủ đô, ông tích cực xây dựng trong thành Đài Bắc, bao gồm hoàn thành các tòa nhà chính quyền quan trọng, mở rộng phòng thi cử nhân và viện tư vấn quốc gia, đặt nền móng không gian để Đài Bắc sau này trở thành trung tâm hành chính và giáo dục của toàn đảo. Quyết định này kết thúc tình trạng "thủ đô danh nghĩa ở Đài Trung, thực tế ở Đài Bắc" gây trở ngại, xác lập Đài Bắc là thủ phủ của toàn đảo.
Cải cách lại trị, tư pháp và những cân nhắc thực tế của Nhà máy máy
Dưới cái nhãn "bãi bỏ chính sách mới", nỗ lực của Thiệu Hữu Minh nhằm cải thiện hiệu quả hành chính thường bị bỏ qua. Trong thời kỳ giữ chức, ông tích cực thanh tẩy cơ cấu quan liêu, chỉnh đốn phong cách làm việc của giới chức, và đẩy mạnh các cải cách tư pháp ban đầu.
Đáng chú ý là thái độ của ông đối với "Nhà máy máy Đài Bắc". Dù ông bị chỉ trích là cắt giảm quân công nghiệp, nhưng thực tế vào năm 1892 ông đã tăng đặt các máy đúc tiền, cố gắng giải quyết vấn đề tài chính thông qua các biện pháp tài chính. Tuy nhiên, nhà máy trong quá trình sản xuất vì quản lý kém, từng xảy ra ba vụ nổ lớn, gây thiệt hại nhân mạng và tài sản nặng nề. Những tai nạn này trở thành nguyên nhân chính dẫn tới quyết định sau này của ông áp dụng chính sách cắt giảm, tránh mở rộng quá mức quy mô công nghiệp.
Đường sắt tới Tân Trúc: điểm dừng thực tế
Về đường sắt đầu tiên của Đài Loan, ký ức của công chúng thường dừng lại ở Lưu Minh Truyền. Tuy nhiên, người thực sự để cho tuyến đường từ Đài Bắc tới Tân Trúc được hoàn thành và đưa vào vận hành lại là Thiệu Hữu Minh.
Vào tháng 2 năm 1892, tuyến đường sắt từ Đài Bắc tới Tân Trúc chính thức hoàn thành, toàn tuyến có 16 phòng bán vé tàu (ga). Sau khi kiểm tra, Thiệu Hữu Minh nhận thấy dù đường sắt tiện lợi, nhưng dự án kéo dài về phía nam tới Chương Hóa cần vượt qua sông Đại Giáp sâu sẽ gặp khó khăn về kỹ thuật và chi phí mà Đài Loan thời đó không thể chịu nổi. Vì vậy, ông quyết định để tuyến đường "tạm thời dừng lại" trước, ưu tiên khai thác tuyến hiện có để tìm lợi tức. Theo ghi chép lúc bấy giờ, mỗi ngày đường này bán được hơn 50.000 vé, chứng minh rằng quyết định thực tế của ông thực sự phát huy tác dụng về giao thông.
Chiến tranh Giáp Ngọ và sỉ nhục ở Hiroshima
Vào năm 1894, Chiến tranh Giáp Ngọ giữa Nhật Bản và Thanh Trung Quốc bùng nổ, Thiệu Hữu Minh trong thời gian cực ngắn đã tăng gộp quân lính và dũng sĩ lên gần chín mươi đơn vị quân, bố trí quân lực trên toàn Đài Loan. Ông thậm chí tốn kém tiền bạc để mời Lưu Vĩnh Phúc dẫn đầu quân Cờ Đen đổ bộ tới Đài Loan hỗ trợ.
Tuy nhiên, cuối năm 1894 ông bị điều về Hương Nam, rồi liền nhận được nhiệm vụ trọng đại từ triều đình Thanh — cùng Trương Ấm Quế làm toàn quyền đặc sứ sang Nhật đàm phán hòa bình. Vào tháng 2 năm 1895, Thiệu Hữu Minh tới Hiroshima, nhưng lại gặp phải sự từ chối lạnh lẽo từ Ito Hirobumi và Mutsu Munemitsu. Phía Nhật tìm cớ rằng Trương và Thiệu "không có toàn quyền đủ", từ chối đàm phán thực chất, thực tế là chờ quân đội Nhật chiếm được Weihai Wei để lấy thêm chip đàm phán. "Sỉ nhục Hiroshima" này trở thành một dấu vết cuối cùng và nặng nề nhất trong sự nghiệp chính trị của ông.
📝 Ghi chú của người curated nội dung: Thiệu Hữu Minh khi bước vào thời kỳ chiến tranh thì tích cực bố trí quân lực, sau đó gặp sỉ nhục ở Hiroshima, chứng minh rằng ông không hề tiêu cực một chiều. Ông là một viên chức ngoại giao điển hình thời nhà Thanh: khi bình yên thì tìm kiếm ổn định, khi nguy hiểm thì tìm kiếm toàn vẹn, nhưng cuối cùng vẫn không thể chống lại dòng chảy của thời đại.
Lịch sử đánh giá lật ngược: bảo thủ hay thực tế?
Trong thời gian dài, Thiệu Hữu Minh đóng vai trò là bộ đối chiếu trong lịch sử Đài Loan với Lưu Minh Truyền. Nhưng nếu nhìn từ góc độ tài chính và địa chính trị, ông giống như người "cắt tỉa" phải cắt bỏ một số cành lá để bảo vệ rễ trong thời kỳ hạn hán. Thủ đô Đài Bắc và vận hành đường sắt mà ông xác định cho tới nay vẫn là xương sống cho hòn đảo này.