Cá heo trắng Đài Loan: Dù đã có môi trường sống được luật pháp công nhận, chúng vẫn chưa có một vùng biển thực sự an toàn

Ảnh: Zureks / Wikimedia Commons, CC0 1.0

Tóm tắt trong 30 giây: Năm 2002, một nhóm nghiên cứu bắt đầu thực hiện các cuộc khảo sát có kế hoạch trên biển để điều tra loài cá heo trắng ở bờ biển phía Tây Đài Loan, khi đó ước tính có khoảng 99 con. Vào mùa hè năm 2025, ước tính mới nhất do nhà nghiên cứu động vật có vú dưới nước Vương Dụ Siêu (Wang Yu-chao) công bố cho thấy chỉ còn từ 45 đến 50 con, và toàn bộ quần thể mỗi năm chỉ sinh được khoảng hai đến ba con non. Năm 2020, chính phủ đã khoanh vùng ngôi nhà của chúng thành môi trường sống quan trọng được luật pháp công nhận rộng 763 km²; đến năm 2026, cảng Đài Trung tiến hành lấn biển bằng đất thải ngay trong phạm vi này, khiến các nhóm bảo vệ môi trường tuyên bố sẽ khởi kiện thay cho loài cá heo trắng.
Cá heo trắng Đài Loan đã được nhìn thấy, được đặt tên và được đưa vào bản đồ pháp lý, nhưng vẫn chưa có được một vùng biển an toàn nhờ những điều đó. Phạm vi hoạt động của chúng hẹp, tốc độ sinh sản chậm, lại chồng lấn với các hoạt động ngư nghiệp ven bờ, cảng biển và các công trình điện gió, vì vậy đối tượng bảo tồn thực chất là một hệ thống quy tắc sử dụng đường bờ biển.

Tháng 8 năm 2026, vùng xoáy ngoài của cơn bão trung bình mang tên "Cá heo trắng" quét qua Đài Loan, gây ra mưa lớn và gió mạnh tại nhiều khu vực; cụm từ "cá heo trắng" đã xuất hiện liên tục trong các bản tin bão suốt nhiều ngày. Gần như cùng thời điểm đó, Liên minh Giám sát Chính sách, Hiệp hội Sinh thái Man Ye Xin Zu (Taiwan Wild Heart), Liên minh Bảo tồn Cá Mẫu Tổ Đài Loan, Liên minh Bảo vệ Môi trường huyện Chương Hóa và Hiệp hội Bảo tồn Hoang dã đã mượn cái tên này để phát động chiến dịch ký tên "Giải cứu cá heo trắng, cảng Đài Trung không nên lấn biển mở rộng".¹ Những gì họ muốn cứu là một nhóm cá heo trắng khác, sống ở vùng nước nông cách bờ vài km, trải dài từ Miêu Lịch đến Vân Lâm.

Ngày 17 tháng 7 năm ngoái, nhà nghiên cứu động vật có vú dưới nước gốc Đài gốc Canada Vương Dụ Siêu (John Y. Wang) cùng Hiệp hội Sinh thái Man Ye Xin Zu và Hiệp hội Tiếng ồn dưới nước đã tổ chức họp báo công bố nghiên cứu mới nhất: số lượng cá heo trắng Đài Loan đã giảm từ khoảng 99 con vào năm 2002, xuống còn khoảng 74 con vào năm 2010, và đến mùa hè năm nay chỉ còn khoảng 45 đến 50 con. Ông cho biết: "Trong suốt 20 năm theo dõi của tôi, số lượng quần thể của chúng giảm với tốc độ khoảng 3% đến 4% mỗi năm, điều này có nghĩa là tỉ lệ tử vong cao hơn nhiều so với tỉ lệ sinh."²

Ngôi nhà của đàn cá heo này đã được Cục Bảo tồn Đại dương đưa vào bản đồ pháp lý: môi trường sống quan trọng của cá heo trắng Trung Hoa được khoanh vùng rộng 763 km², trải dài qua các vùng biển Miêu Lịch, Đài Trung, Chương Hóa và Vân Lâm, chính thức được công bố vào ngày 1 tháng 9 năm 2020.^{3 4} Trên bản đồ trông giống như một ranh giới, nhưng dưới biển thì không có tường ngăn: lưới đánh cá, tàu hàng, đất lấn biển, chất ô nhiễm và tiếng ồn vẫn sẽ xuyên qua những đường kẻ do con người vẽ ra.

Diện tích này rất lớn, nhưng phần mà cá heo trắng có thể sử dụng chỉ là một dải hẹp sát bờ. IUCN chỉ ra rằng phạm vi phân bố cốt lõi của chúng là một dải biển hẹp dọc theo bờ biển phía Tây, và NOAA cũng mô tả chúng chỉ sống trong các vùng nước cửa sông hẹp ở bờ biển phía Tây Đài Loan.^{5 6} Khó khăn thực sự của việc bảo tồn nằm ở chỗ làm sao để nước, cá, âm thanh và hoạt động tàu thuyền bên trong "khung" đó duy trì ở mức độ mà một quần thể có tốc độ sinh sản chậm có thể chịu đựng được.

Tại sao chúng lại sống sát bờ đến vậy?

Vùng biển Đài Loan đã ghi nhận hơn 32 loài động vật có vú dưới nước, và cá heo trắng Đài Loan không thuộc nhóm xuất hiện ở vùng biển xa. Nhóm chuyên gia động vật có vú dưới nước của IUCN ghi chép rằng chúng chủ yếu phân bố trong vùng biển hẹp cách bờ khoảng 3 km ở phía Tây Đài Loan, với mật độ cao hơn ở gần cửa sông và các vùng nước có độ sâu từ 5 đến 8 mét. Chúng hiếm khi xuất hiện ở vùng nước sâu dưới 20 mét, trừ khi đó là các luồng hàng hải được đào sâu nhân tạo.⁵

Cục Bảo tồn Đại dương mô tả cá heo mũi chai Ấn Độ Dương (Sousa chinensis) là loài sống ở môi trường ven bờ và cửa sông, thường cư trú tại các vùng nước có độ sâu dưới 25 mét và nằm ở vị trí cao hơn trong chuỗi thức ăn đại dương.³ Các cửa sông nơi nước ngọt và nước mặn giao nhau có nhiều cá, giúp chúng dễ dàng tìm kiếm thức ăn, nhưng cũng khiến chúng trực tiếp đối mặt với những khu vực bờ biển có mật độ hoạt động của con người cao nhất.

Các cá thể trưởng thành thường có màu trắng hoặc hồng, phần gốc vây lưng hơi nhô lên, trong khi các cá thể non có màu xám hơn. Chúng không hề trắng ngay khi mới sinh; màu sắc sẽ thay đổi dần theo tuổi tác và các đốm trên cơ thể. Hình bóng màu hồng được mọi người ghi nhớ ấy chính là kết quả của quá trình trưởng thành của một con cá heo.^{3 6}

📝 Ghi chú của biên tập viên: Đối với cá heo trắng, vùng nước nông là nhà. Nhưng con người lại coi chính vùng nước nông đó là nơi thuận tiện nhất để thi công, đánh bắt và vận tải; thực tế là hai bên đang cùng tranh giành một đường bờ biển.

Ảnh: Zureks / Wikimedia Commons, CC0 1.0

Bức ảnh này là hình ảnh tham khảo về hình thái của cùng một loài, nhưng địa điểm chụp không phải ở bờ biển phía Tây Đài Loan. Những ghi chép thực sự thuộc về quần thể tại Đài Loan đến từ các bức ảnh vây lưng được nhóm nghiên cứu chụp được qua nhiều chuyến ra khơi: cuộc khảo sát trên biển năm 2025 của Cục Bảo tồn Đại dương trải dài từ Miêu Lịch đến Đài Nam, với tổng quãng đường di chuyển vượt quá 2.500 km.⁷

Khảo sát trong cùng năm đó cho thấy khoảng 90% các cá thể được nhận dạng có phạm vi hoạt động trải qua vùng biển của hơn ba huyện/thành phố; hai thiết bị ghi âm dưới nước thụ động cũng ghi nhận rằng khả năng định vị bằng tiếng vang của chúng có tỉ lệ phát hiện cao hơn vào ban đêm và xuất hiện thường xuyên hơn khi thủy triều lên.⁷ Nếu chỉ bảo vệ một điểm ở vùng biển ngoài khơi của một huyện, cá heo trắng vẫn có thể mất đi toàn bộ đường bờ biển cần thiết để di chuyển, tìm kiếm thức ăn và sinh sản.^{3 5}

Mỗi năm chỉ sinh được hai đến ba con non

Trang thông tin loài của NOAA Fisheries ghi chép rằng cá heo trắng Đài Loan có chiều dài khoảng 6,6 đến 9,2 feet, trọng lượng khoảng 330 đến 440 pounds (tương đương khoảng 2 đến 2,8 mét và 150 đến 200 kg). Thức ăn chính của chúng là cá, cũng có thể săn các loài chân đầu và giáp xác, dựa vào một hệ sinh thái cửa sông và vùng nước nông vẫn còn đủ khả năng nuôi dưỡng các đàn cá.⁶

Trang này cũng chỉ ra rằng phân loài này trưởng thành muộn, tốc độ sinh sản chậm, và giữa cá heo cái với cá heo con duy trì mối quan hệ trong thời gian dài.⁶ Trong buổi họp báo năm 2025, Vương Dụ Siêu đã tính toán về khả năng sinh sản này: một con cá heo cái thường mất khoảng 5 năm mới nuôi dưỡng thành công một lứa con. Kết luận của ông là: "Nhìn tổng thể, cá heo trắng Đài Loan mỗi năm chỉ có thể có khoảng hai đến ba con non, số lượng thực sự rất hạn chế."²

Điều này khiến việc "suy thoái môi trường sống" trở thành một vấn đề cực kỳ cụ thể. Việc lấn biển, dẫn nước ngọt, ô nhiễm hoặc tiếng ồn từ các công trình sẽ làm thay đổi đàn cá và dòng chảy trước tiên, sau đó buộc cá heo trắng phải mất nhiều thời gian hơn để tìm thức ăn. Đối với một quần thể có tốc độ sinh sản chậm và phạm vi hoạt động hẹp, những thay đổi này rất khó giải quyết bằng cách chuyển sang vùng biển khác, bởi vì chúng không còn vùng biển nào khác.^{3 6}

Lần lên bờ cuối cùng của OCA023

Ngày 22 tháng 11 năm 2025, một con cá heo đực trưởng thành được phát hiện mắc cạn và chết tại Thân Cảng, Chương Hóa; do bị phơi nắng và ma sát với bùn đá, thi thể đã không còn giữ được hình dáng ban đầu. Sau khi đối chiếu ảnh, các nhà nghiên cứu xác nhận đó là cá thể mang số hiệu OCA023, tên là "Scissors".⁸ Từ năm 2009 đến thời điểm đó, đã có ít nhất 10 trường hợp cá heo trắng Đài Loan mắc cạn và chết, phân bố tại Chương Hóa, Đài Trung, Miêu Lịch và Đài Nam.⁸

Trong sinh học bảo tồn, phương pháp "Lượng tử vong tiềm năng cho phép" (PBR) được dùng để ước tính một quần thể có thể chịu đựng tối đa bao nhiêu ca tử vong do con người gây ra. Hiệp hội Sinh thái Man Ye Xin Zu dựa vào đó tính toán rằng, PBR của cá heo trắng Đài Loan chỉ cho phép 1 ca tử vong do con người trong khoảng từ 7 đến 7,6 năm.⁸ Trong hơn mười năm qua, có 10 vụ mắc cạn, không phải tất cả nguyên nhân cái chết đều được làm rõ và cũng không hẳn đều là do con người, nhưng hiệp hội vẫn cho rằng số ca tử vong gần đây đã vượt xa giới hạn này.

Vương Dụ Siêu mô tả sự sụt giảm này là một "vòng xoáy tuyệt chủng": một khi số lượng quần thể xuống dưới một điểm tới hạn nào đó, ngay cả khi vẫn còn cá thể sống sót, cũng rất khó để phục hồi. Không ai biết điểm tới hạn đó nằm ở đâu. Ông nói: "Thực tế chúng ta vẫn chưa biết điểm tới hạn của quần thể động vật có vú dưới nước là gì; chưa từng có ai theo dõi quá trình tuyệt chủng của một quần thể động vật có vú dưới nước trong thời gian dài như vậy, có lẽ chúng ta đang chứng kiến trường hợp đầu tiên trên toàn cầu."²

Từ "Bạch Phủ" đến một phân loài được đặt tên khoa học

Ngư dân vùng bờ biển phía Tây từ lâu đã biết có một loài cá heo màu trắng trên biển. Tạp chí Taiwan Guanghua ghi chép rằng ngư dân Chương Hóa gọi chúng là "Bạch Phủ" (白鯃), còn vùng Kim Môn và Hạ Môn thường gọi là "Cá Mẫu Tổ".⁹ Những cái tên này không nằm trong phân loại học, nhưng chúng lưu giữ cách cư dân biển nhận biết, ghi nhớ và bàn luận về loài này.

Năm 2002, Đài Loan bắt đầu thực hiện các cuộc khảo sát trên biển có kế hoạch. Một bài viết chuyên sâu của IUCN chỉ ra rằng cá heo trắng Đài Loan mãi đến năm 2002 mới được ghi chép khoa học, và đến năm 2015 mới chính thức được mô tả là một phân loài của cá heo mũi chai Ấn Độ Dương (Sousa chinensis taiwanensis).⁵ Thời điểm ngư dân nhìn thấy chúng sớm hơn thế rất nhiều; việc đặt tên khoa học chỉ đánh dấu năm mà hệ thống nghiên cứu cuối cùng đã có đủ khả năng đưa chúng vào hồ sơ chính thức.

Bài báo đặt tên năm 2015 đó được Vương Dụ Siêu (John Y. Wang), Shih Chu Yang và học giả Hồng Kông Samuel K. Hung công bố trên tạp chí Zoological Studies. Họ đã so sánh quần thể này với các quần thể cùng loài gần nhất tại cửa sông Cửu Long và cửa sông Châu Giang, phát hiện ra những khác biệt nhỏ nhưng rõ rệt về hình thái đốm trên cơ thể, phạm vi phân bố hầu như không chồng lấn; cộng với sự cách ly địa lý và khác biệt hành vi, đủ để phân chia thành một phân loài độc lập.¹⁰ Hạ Môn và Hồng Kông cũng có cá heo trắng Trung Hoa, nhưng nhóm ở bờ biển phía Tây Đài Loan là quần thể duy nhất trên thế giới chỉ có tại Đài Loan; nếu chúng biến mất, các quần thể ở bờ bên kia cũng không thể bù đắp được.

Các báo cáo sớm của Taiwan Guanghua mô tả rằng đội ngũ điều tra đã tìm kiếm cá heo trắng dọc theo bờ biển Miêu Lịch, Đài Trung và Chương Hóa, đồng thời nhận dạng các cá thể thông qua ảnh chụp. Các nhà nghiên cứu phải kết hợp thời gian, địa điểm, hành vi và các vết khuyết trên vây lưng của mỗi lần quan sát được để ước tính số lượng quần thể nhỏ; một sự xuất hiện thêm trên biển không thể trực tiếp đánh đồng với việc "lại có thêm một con".⁹

📝 Ghi chú của biên tập viên: "Bạch Phủ" và tên khoa học là hai hệ thống tri thức có thể tồn tại song hành, một đến từ kinh nghiệm đi biển lâu năm, một đến từ ảnh chụp, mô hình và thống kê. Điều Đài Loan thực sự thiếu là một chiếc bàn nơi cả hai hệ thống tri thức này cùng được đưa vào quá trình thẩm định phát triển và quản lý ngư nghiệp.

Ảnh: Zureks / Wikimedia Commons, CC0 1.0

Trong nghiên cứu, vây lưng, phần nhô lên ở lưng, các đốm và màu sắc cơ thể đều có thể giúp nhận dạng cá thể hoặc xác định giai đoạn tuổi tác. Một bức ảnh trên mạng không có thời gian và địa điểm chỉ có thể dùng để tìm hiểu hình thái của chúng; việc ước tính quần thể thực sự vẫn cần dữ liệu nhận dạng qua ảnh chụp dài hạn và có khả năng lặp lại.^{5 9}

99, 74, 45: Hai mươi năm mất đi một nửa

Trong cùng một năm, người dân có thể đọc được con số "chưa đến 50 con" trên tin tức, nhưng lại thấy con số "70 con" trong tài liệu chính thức. Cả hai con số đều có nguồn gốc. Dữ liệu giám sát năm 2023-2024 của Cục Bảo tồn Đại dương nhận dạng được 70 cá thể, đó là tổng số tích lũy được chụp thấy từ năm 2010, bao gồm cả những cá thể có thể đã chết hoặc nhiều năm không xuất hiện. Sau khi các nhà nghiên cứu loại bỏ những cá thể không được nhìn thấy trong 5 năm liên tiếp, số lượng quần thể ước tính là khoảng 60 con.¹¹

Đường cong ước tính học thuật cứ thế đi xuống. Trang của IUCN ghi chép rằng phân tích đánh dấu tái bắt (mark-recapture) qua nhận dạng ảnh cho thấy số lượng quần thể cao nhất cả năm 2010 là khoảng 74 con, giai đoạn 2011-2013 nằm trong khoảng 67 đến 71 con, và mô tả tình trạng cực kỳ nguy cấp với số lượng không quá 75 con và các cá thể trưởng thành ít hơn 50 con.⁵ Trang loài của NOAA Fisheries ghi rằng số cá thể còn lại ít hơn 100, đồng thời ghi nhận Hoa Kỳ đã đưa cá heo trắng Đài Loan vào danh sách loài nguy cấp (endangered) theo Đạo luật Loài Nguy cấp năm 2018.⁶ Đến mùa hè năm 2025, ước tính của Vương Dụ Siêu là 45 đến 50 con, và ông khẳng định số lượng đã giảm đi một nửa trong vòng hai mươi năm.²

Ảnh: Zureks / Wikimedia Commons, CC0 1.0

Những con số thực tế trên biển đến từ một kiểu quan sát khác: Chương trình Đảo của chúng ta của PTS (Public Television Service) năm 2026 đã dùng cụm từ "hơn 40 con" để mở đầu chuyên đề; các quan sát viên dân gian được phỏng vấn cho biết đàn lớn nhất họ thấy tại cảng Đài Trung là 9 con vào năm 2025 và 14 con vào năm 2026, đồng thời cho rằng nơi đó có thể là khu vực nuôi dưỡng, tìm kiếm thức ăn và nghỉ ngơi.¹² Cuộc khảo sát năm 2025 của Cục Bảo tồn Đại dương đã ghi nhận tổng cộng 17 lần quan sát đàn, gần một nửa là các đàn mẹ dẫn con, với 25 lượt cá heo con được ghi nhận trong cả năm; trong đó có 4 con non đã mọc ra các đốm và vết khuyết có thể nhận dạng, chính thức được cấp số hiệu.⁷

Khi đặt những con số này vào cùng một vấn đề, chúng đều chỉ về một hướng: đây là một quần thể nhỏ, hẹp, phụ thuộc vào môi trường ven bờ và các mối đe dọa không hề giảm bớt. Bài viết của IUCN ghi chép rằng hai phân tích về sự tồn vong của quần thể, sau khi xem xét tử vong do đánh bắt không chủ ý và mất mát môi trường sống, đều chỉ ra quỹ đạo có khả năng sụt giảm cao.⁵ 4 con non mới được cấp số hiệu cho thấy chúng vẫn đang sinh sản; liệu chúng có thể trưởng thành hay không còn tùy thuộc vào việc vùng biển nơi chúng sinh ra sẽ được sử dụng như thế nào trong tương lai.

Con người ở phía bên kia lưới đánh cá

Việc bảo tồn cá heo thường dễ bị viết thành "ngư dân gây hại cho cá heo", nhưng một nghiên cứu được lưu trữ bởi Airiti đã đưa ra một bức tranh phức tạp hơn. Nghiên cứu năm 2011 của Kha Mạnh Thần (Ke Meng-chen) dựa trên các cuộc phỏng vấn 127 ngư dân từ tháng 5 năm 2010 đến tháng 4 năm 2011, cùng các chỉ số chồng lấn sử dụng tài nguyên và dữ liệu đánh bắt bằng lưới đâm (gillnet) dài hạn để nghiên cứu sự cạnh tranh tiềm tàng về nguồn thức ăn giữa ngư nghiệp bờ biển phía Tây và cá heo trắng.¹³

Tóm tắt nghiên cứu chỉ ra rằng 54% phạm vi hoạt động của các ngư dân được phỏng vấn chồng lấn với môi trường sống chính của cá heo trắng, và trong phạm vi chồng lấn này, 94% phương pháp đánh bắt chính là lưới đâm.¹³ Những con số này nói rõ rằng cá heo và ngư nghiệp ven bờ đang chia sẻ một không gian tài nguyên hẹp; lưới được thả ngay tại nơi cá heo tìm thức ăn.

Trong cùng nghiên nghiên cứu đó, 42% ngư dân được phỏng vấn cho rằng nguồn lợi thủy sản đã giảm trong thập kỷ qua, và 49% coi ô nhiễm công nghiệp và việc kéo lưới bất hợp pháp trong phạm vi 3 hải lý là nguyên nhân gây sụt giảm. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quan điểm của ngư dân về việc sự xuất hiện của cá heo trắng có làm giảm sản lượng đánh bắt hay không là không thống nhất.¹³ Ngư dân cũng đang phải chịu đựng sự sụt giảm tài nguyên, chỉ là tổn thất của họ thường không xuất hiện trên các áp phích bảo tồn.

IUCN liệt kê tương tác với ngư nghiệp là một mối đe dọa trực tiếp và cấp bách, đồng thời ghi nhận gần 60% cá thể có bằng chứng về thương tích nghiêm trọng do hoạt động của con người gây ra, hơn 31% cá thể từng được chụp ảnh mang theo ngư cụ hoặc có vết thương có khả năng do ngư cụ gây ra.⁵ Tại một hội thảo chuyên gia quốc tế tổ chức ở Ontario, Canada vào tháng 8 năm 2019, các đại biểu đã nhất trí rằng: việc loại bỏ hoàn toàn lưới đâm và lưới đâm ba lớp trong môi trường sống của cá heo trắng là biện pháp duy nhất có thể mang lại hiệu quả ngay lập tức.¹⁴

Chi phí của việc rút lưới rơi vào tay ai là nửa còn lại của vấn đề. Chính sách bảo tồn cần biết loại ngư cụ nào, mùa nào, vùng nước nào và chế độ bồi hoàn nào có khả năng giảm thiểu rủi ro nhất, đồng thời cũng cần để ngư dân không phải đơn độc chi trả toàn bộ chi phí bảo tồn công cộng bằng thu nhập của chính họ. Việc điều phối xung quanh thời điểm công bố môi trường sống pháp lý năm 2020 chính là bắt đầu từ đây.⁴

763 km² đã được đưa vào bản đồ

Môi trường sống quan trọng của cá heo trắng Trung Hoa được công bố vào ngày 1 tháng 9 năm 2020, trải dài từ cảng Long Phượng ở Miêu Lịch về phía Bắc đến ngọn hải đăng Ngoại San Đỉnh (Waisanding) ở Gia Nghĩa về phía Nam, với tổng diện tích 76.300 ha. Trung tâm Thông tin Môi trường báo cáo rằng thông báo này đã trải qua quá trình đưa vào danh sách loài bảo tồn năm 2008, nghiên cứu điều tra, dự thảo năm 2014 và điều phối giữa nhiều bên liên quan mới chính thức được thực hiện.⁴

Trung tâm Thông tin Môi trường dẫn lời Cục Bảo tồn Đại dương rằng các hoạt động đánh bắt hiện có và không nhắm vào cá heo trắng sẽ không mặc nhiên vi phạm quy định chỉ vì việc thiết lập môi trường sống quan trọng; thông báo này không biến toàn bộ vùng biển thành khu vực cấm đánh bắt hoàn toàn. Việc khai thác và sử dụng trong khu vực không được phá hủy các chức năng sinh thái vốn có, khi cần thiết phải tiến hành đánh giá tác động môi trường và được cơ quan quản lý cho phép.⁴

Do đó, môi trường sống pháp lý là một hệ thống đưa các chức năng sinh thái vào quá trình thẩm định phát triển, giám sát, giáo dục và sự tham gia của địa phương. Nó thừa nhận ngư dân đã làm việc trên vùng biển này, đồng thời yêu cầu các công trình mới không được giả vờ như vùng biển này không có cư dân khác.^{3 4} Thử thách mà hệ thống này gặp phải sau đó đến từ hai loại công trình đều mang danh nghĩa "hiện hữu" hoặc "năng lượng xanh".

📝 Ghi chú của biên tập viên: Một khu bảo tồn thực sự hữu ích không chỉ nói cho mọi người biết nơi nào không được làm gì, mà còn phải nêu rõ ai chịu trách nhiệm giám sát, ai gánh chịu chi phí chuyển đổi và cách khắc phục sau khi vi phạm.

Ba mươi phút trước khi đóng cọc

Các trang trại điện gió ngoài khơi vùng biển Chương Hóa là những người hàng xóm mới trên vùng nước nông này. Theo cam kết đánh giá tác động môi trường của mỗi trang trại, trước khi đóng cọc phải thực hiện quan sát động vật có vú dưới nước liên tục trong ít nhất 30 phút để xác nhận không có cá voi hay cá heo trong vùng cảnh báo mới được thi công; vùng cảnh báo thường là bán kính 750 mét quanh điểm đóng cọc, nếu cá voi hoặc cá heo đi vào thì phải dừng đóng cọc, và tiếng ồn thi công không được vượt quá 160 decibel.^{15 16}

Các quy tắc trên giấy phải dựa vào con người trên biển để thực hiện. Vào ngày 14 tháng 4 năm 2025, khi một nhóm môi trường đang điều tra sinh thái tại vùng biển ngoài khu công nghiệp Chương Tân, họ đã nhìn thấy một cặp mẹ con cá heo trắng đi ngay sau một tàu cá hộ tống; họ đã quay phim làm bằng chứng và sau đó cáo buộc việc thi công trên biển của nhà phát triển điện gió có ba thiếu sót: tàu cá áp sát, người quan sát ghi chép giả mạo và tiếng ồn vượt mức; Cục Bảo tồn Đại dương đã vào cuộc điều tra.¹⁵ Theo thống kê của Cục Quản lý Môi trường thuộc Bộ Môi trường, 10 trang trại điện gió đã bị phạt tổng cộng 15,795 triệu New Taiwan dollar, trong đó vi phạm hàng đầu là tiếng ồn dưới nước vượt mức.¹⁵

Điện gió ngoài khơi là một phần của quá trình chuyển đổi năng lượng tại Đài Loan, vấn đề của cá heo trắng nằm ở cách xây dựng trang trại: chọn vị trí tránh các vùng nóng, kiểm soát tiếng ồn thực sự dưới mức tiêu chuẩn, và hồ sơ của người quan sát phải chịu được sự kiểm tra từ bên ngoài. Công trình giảm phát thải carbon và một phân loài chỉ còn vài chục con đang cùng sử dụng chung một vùng nước nông.

4 triệu mét khối đất thải tại khu vực lấn biển phía Nam cảng Đài Trung

Chương trình Đảo của chúng ta của PTS năm 2026 đã đưa tin về dự án đê chắn sóng tại khu vực lấn biển mới của cảng Đài Trung, dự kiến lấn biển 60 ha để làm nơi tiếp nhận đất nạo vét, cũng như đáp ứng nhu cầu đất cho điện gió, hydro xanh và khí thiên nhiên hóa lỏng. Công trình này nằm ngay trong phạm vi môi trường sống quan trọng của cá heo trắng.¹² Đơn vị giao thông và cảng vụ cho rằng khu vực lấn biển nằm trong đê chắn sóng hiện có nên theo luật không cần đánh giá tác động môi trường, trong khi các nhóm dân sự và luật sư lập luận rằng phạm vi công trình thuộc vùng nước mở, nên phải được đánh giá theo Luật Đánh giá Tác động Môi trường.¹²

Ngày 14 tháng 7, một nhóm môi trường đã nộp văn bản thông báo cho công dân lên Bộ Môi trường dựa trên Luật Đánh giá Tác động Môi trường, yêu cầu xử phạt ngay lập tức và lệnh cho Công ty Cảng vụ ngừng lấn biển. Họ chỉ ra rằng dự án này lấn biển hơn 50 ha, nhưng phía cảng lại nói vùng nước mở là "nằm trong đê chắn sóng hiện có".¹⁷ Chiến dịch ký tên phát động khi bão mang luồng xoáy ngoài của bão Cá heo trắng ảnh hưởng đến Đài Loan vào tháng 8, tính đến chiều ngày 31 tháng 8 đã có 32.748 người ký tên và hơn 195 tổ chức bày tỏ sự phản đối. Từ tháng 9, khu vực lấn biển phía Nam dự kiến sẽ được lấp thêm 4 triệu mét khối đất thải.^{1 18} Các nhóm môi trường ước tính rằng nếu cảng Đài Trung gộp các giai đoạn của dự án Trung Dầu Nhị Tiếp Tư Kỳ và Đài Điện Ngũ Tiếp Nhất lại, tổng cộng sẽ phải lấp khoảng 14 triệu mét khối đất thải và 1,05 triệu mét khối vật liệu tái chế, khiến khoảng 760 ha vùng biển ngoài cảng sẽ biến mất vĩnh viễn, chiếm khoảng 24% diện tích cảng ngoài.¹⁸

Ngày 16 tháng 9, luật sư chuyên trách Thái Nhã Oánh (Tsai Ya-ying) của Hiệp hội Sinh thái Man Ye Xin Zu đã phát biểu tại họp báo rằng nếu diện tích lấn biển vượt quá 50 ha thì phải thực hiện đánh giá tác động môi trường giai đoạn hai, dự án này dự kiến lấn biển tới 50 ha nhưng Bộ Môi trường lại cho phép miễn đánh giá. Các nhóm môi trường tuyên bố sẽ thay mặt cá heo trắng khởi kiện dân sự lên Tòa án Hành chính.¹⁹ Ngày 22 tháng 9, Từ Uyển Linh (Xu Wan-ling), Giám đốc Hiệp hội Quan tâm Môi trường Đại Địa Tâm, đã nghi ngờ bảng tự đánh giá kiểm tra sinh thái của Công ty Cảng vụ trong một cuộc họp báo khác: "Xin hỏi ở đây có động vật bảo tồn không? Họ dám tích vào ô 'không có', điều đó chẳng khác nào nói dối."²⁰

Chính phủ phản hồi theo một dòng thời gian khác. Bộ Giao thông cho biết các kế hoạch cảng quốc tế được xem xét định kỳ mỗi năm một lần, kế hoạch hiện tại tiếp nối phê duyệt của Hành chính Viện năm 2016, khi đó vùng biển này đã được xác định là nơi tiếp nhận đất nạo vét, thuộc về phát triển hiện hữu. Hai bản tự đánh giá kiểm tra sinh thái mà Công ty Cảng vụ thực hiện sau khi khởi công năm 2021 và tháng 5 năm 2023 đều phù hợp với quy định tại thời điểm đó.²¹ Cục Bảo tồn Đại dương cho biết họ tôn trọng xác nhận của Bộ Giao thông – cơ quan chủ quản dự án – về việc đây là "dự án phát triển hiện hữu".²⁰

Khi đặt lập luận của hai bên cạnh nhau, điểm tranh chấp thực sự rất rõ ràng: Liệu kế hoạch cảng được phê duyệt năm 2016 có thể khiến một môi trường sống quan trọng mới được công bố vào năm 2020 trở nên vô hiệu trước các công trình xây dựng hay không? Câu hỏi này hiện đã được giao cho tòa án, và câu trả lời của nó sẽ quyết định xem cụm từ "phát triển hiện hữu" hay bản đồ rộng 763 km² kia mới là bên có tiếng nói cuối cùng.

📝 Ghi chú của biên tập viên: Điểm khó nhất trong các tranh chấp phát triển là phải thừa nhận một cảng biển có thể đồng thời là nơi làm việc của những gia đình này, và cũng là nơi nuôi dưỡng của những con cá heo kia. Nếu đơn giản hóa tranh chấp thành "chọn cảng hay chọn cá heo", thì cả hai bên đều sẽ thua.

Một cổ phiếu trị giá 119 New Taiwan dollar cho vùng đất ngập nước

Lần đầu tiên cá heo trắng được cả Đài Loan chú ý là từ vụ án Công Quang Thạch Hóa (Kuo Guang Petrochemical) mười sáu năm trước. Nhà máy hóa dầu dự kiến xây dựng tại cửa sông Trọc Thủy ở Đại Thành, Chương Hóa đã được tạp chí Taiwan Guanghua ghi lại tại hiện trường đánh giá tác động môi trường,⁹ và cụm từ "cá heo trắng sẽ chuyển hướng" cũng trở thành một câu nói lan truyền rộng rãi trong những năm đó. Câu nói này thường bị đổ lỗi cho ông Ngô Đôn Nghĩa (Wu Tun-yi), khi đó là Viện trưởng Hành chính Viện, người đã gay gắt phủ nhận vào năm 2017: "Cá heo trắng chuyển hướng cái gì chứ, tôi chưa bao giờ nói câu đó."²²

Phản ứng của người dân là mua lại đất: Đầu tháng 4 năm 2010, chiến dịch "Toàn dân góp vốn" chính thức bắt đầu, sử dụng hình thức tín thác môi trường để mua lại vùng đất ngập nước Hải Phố tại cửa sông Trọc Thủy từ chính phủ với giá 119 New Taiwan dollar cho mỗi cổ phiếu.^{23 24} Đến tháng 7 cùng năm, đã có hơn ba vạn người đồng ý góp vốn, tổng số tiền đóng góp đạt hơn 160 triệu New Taiwan dollar, đánh dấu vụ án tín thác môi trường đầu tiên tại Đài Loan chính thức được đệ trình.²³

Ngày 22 tháng 4 năm 2011, Tổng thống Mã Anh Cửu (Ma Ying-jeou) đã tổ chức họp báo tại Phủ Tổng thống, tuyên bố không ủng hộ dự án phát triển Công Quang Thạch Hóa trị giá 600 tỷ New Taiwan dollar này.²⁵ Lần đó, một đàn cá heo vốn không thể tự lên tiếng cho mình, đã khiến hơn ba vạn người Đài Loan ký tên góp vốn để nói thay chúng.

📝 Ghi chú của biên tập viên: Năm 2011, thứ bị ngăn chặn là một nhà máy hóa dầu chưa được xây dựng; tranh chấp năm 2026 lại xảy ra tại một cảng biển đã tồn tại. Trước đây có thể dựa vào việc toàn dân góp vốn để mua một vùng đất ngập nước, nhưng chiến trường sau này đã chuyển sang các điều khoản của Luật Đánh giá Tác động Môi trường và định nghĩa về "phát triển hiện hữu", đòi hỏi một loại sức mạnh công dân khác: những người hiểu được văn bản hành chính và sẵn sàng ra tòa.

Sau khi bão Cá heo trắng đi qua

Bão Cá heo trắng đã đi qua từ tháng 8, cái tên của nó sẽ còn lưu lại trong các hồ sơ khí tượng. Những con cá heo trắng thực sự vẫn đang ở dải nước nông hẹp trải dài từ Miêu Lịch đến vùng biển ngoài khơi Vân Lâm; cuộc khảo sát năm ngoái của Cục Bảo tồn Đại dương đã ghi nhận 4 con non mới sinh đã mọc ra đốm và vết khuyết, lần đầu tiên có số hiệu riêng.⁷

Trong buổi họp báo năm 2025, Vương Dụ Siêu đã so sánh với loài cá heo mũi chai nhỏ ở Vịnh California, nơi chỉ còn lại 10 con và ít nhất đang được bảo vệ. Ông nói: "Hai loài này giống như đang thi xem ai là loài 'tuyệt chủng thứ hai'."² Kết quả của cuộc đua này vẫn chưa được định đoạt.

Năm 2002 các nhà nghiên cứu bắt đầu ra khơi tìm chúng, năm 2010 hơn ba vạn người góp vốn mua đất cho chúng, năm 2020 chính phủ đưa ngôi nhà của chúng vào bản đồ pháp lý, và đến năm 2026 có người thay mặt chúng kiện ra tòa; mỗi bước đi đều do chính người dân Đài Loan thực hiện. Liệu 763 km² có thể trở thành một vùng biển thực sự an toàn hay không, câu trả lời nằm ở khu vực lấn biển của cảng Đài Trung, ở những tàu đóng cọc ngoài khơi Chương Hóa và ở những tấm lưới đâm tại các cảng cá ven bờ phía Tây; và cũng nằm ở việc khi có người nhắc đến "cá heo trắng" lần tới, mọi người sẽ nghĩ về con cá heo nào.

Đọc thêm

• Cục Bảo tồn Đại dương: Chuyên mục bảo tồn cá heo trắng vùng biển Đài Loan
• IUCN SSC Cetacean Specialist Group: Taiwanese humpback dolphins
• Trung tâm Thông tin Môi trường: Cá heo trắng Đài Loan còn chưa đến 50 con, học giả Vương Dụ Siêu: Số lượng quần thể giảm khoảng 3-4% mỗi năm
• Đảo của chúng ta: Những ngày bị lấn biển: Cảng Đài Trung và cá heo trắng Đài Loan
• Airiti: Sự cạnh tranh tiềm tàng về nguồn thức ăn giữa cá heo trắng Trung Hoa ở phía Tây Đài Loan và ngư nghiệp ven bờ

Nguồn ảnh

Bốn bức ảnh được sử dụng trong bài viết này đều đến từ Wikimedia Commons, sử dụng liên kết trực tiếp của ảnh gốc mà không tải xuống tệp; tác giả đều là Zureks, bản quyền đều là CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.

• Ảnh 1: Sousa chinensis (1) by Zureks.jpg — https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Sousa_chinensis_%281%29_by_Zureks.jpg/1280px-Sousa_chinensis_%281%29_by_Zureks.jpg
• Ảnh 2: Sousa chinensis (2) by Zureks.jpg — https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/be/Sousa_chinensis_%282%29_by_Zureks.jpg
• Ảnh 3: Sousa chinensis (3) by Zureks.jpg — https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/Sousa_chinensis_%283%29_by_Zureks.jpg
• Ảnh 4: Sousa chinensis (4) by Zureks.jpg — https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Sousa_chinensis_%284%29_by_Zureks.jpg

Chi tiết bản quyền: CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.

Tài liệu tham khảo