Lễ hội miếu đường và văn hóa đội hình Đài Loan

Tóm tắt 30 giây: Đài Loan có hơn 12.000 miếu đường, mỗi năm tổ chức hàng chục ngàn lễ hội.
Ngoạn hành Ma Tổ tại Đại Giáp thu hút 2 triệu người tham gia, tạo ra giá trị kinh tế vượt quá 4 tỉ NDT.
Từ Tám gia tướng truyền từ Phúc kiến, đến Điện âm tam thái tử được sáng tạo từ những năm 1990,
lễ hội miếu đường tại Đài Loan kết hợp tín ngưỡng truyền thống với sáng tạo địa phương,
tạo thành một hình thái văn hoá dân tục có cả chức năng tôn giáo và đặc điểm kích động tập thể.

Lúc 4 giờ sáng tại miếu Đại Giáp Trấn Lan, yên tĩnh được phá vỡ bởi sôi động bất thường. Năm 2012, lễ hội ngoạn hành Ma Tổ, hơn 1,2 triệu tín đồ tập hợp chuẩn bị bắt đầu chuyến hành trình bộ hành 330 km để tôn thờ. Tiếng gõ trống vang lên, pháo hoa nổ tung bầu trời ban đêm, tám gia tướng bước đi với đường nét oai phong, điện âm tam thái tử lắc lư theo âm thanh của xe loa. Hành trình chín ngày tám đêm bắt đầu, đây là một trong những hoạt động ngoạn hành tôn giáo quy mô lớn nhất tại Đài Loan.

Theo thống kê của Bộ Nội vụ, toàn Đài Loan có hơn 12.000 miếu đường, trong đó miếu Ma Tổ vượt quá 870 tòa, chỉ sau miếu Thổ Địa. Con số này vượt quá tổng số bốn chuỗi cửa hàng tiện lợi lớn nhất, trung bình mỗi km vuông có 0,33 miếu. Nhưng điều thật đáng ngạc nhiên hơn là những miếu đường này không phải là kiến trúc tĩnh tại, chúng là những trung tâm văn hoá sống động, mỗi năm tổ chức hơn 10.000 lễ hội.

Tám gia tướng: Quân đoàn bảo vệ thần linh

Nếu phải chọn một biểu diễn gây chấn động nhất trong lễ hội miếu đường tại Đài Loan, tám gia tướng chắc chắn xứng đáng là vị trí số một. Tám vị pháp gia bảo vệ thần linh này mặc quần áo biểu diễn lộng lẫy, mặt vẽ sắc thái oai phong, tay cầm các khí cụ pháp lực, bước đi theo bước "đạo bảy sao" quanh vùng. Họ không chỉ là những người biểu diễn, mà còn là môi giới để thần linh hiện hữu.

Tám gia tướng khởi nguồn từ Phúc Châu ở Phúc Kiến, sau khi được di cư vào Đài Loan đã phát triển theo xu hướng địa phương hoá. Học giả Thạch Vạn Thọ xác định, tám gia tướng sớm nhất xuất hiện tại Đài Nam trong "Bạch Long Âm" của phủ thành Đài Nam, quốc thần là "Năm linh công" (Năm phúc đại đế) được mang tới bởi các quan병quân từ Phúc Châu.¹ Vào giai đoạn muộn của thời Nhật trị, từ năm 1937 trở đi, phong trào hoàn toàn nhân hoá đưa ra chính sách "tổ chức lại miếu đường", quy mô lớn thanh lọc các địa điểm tín ngưỡng dân gian, văn hoá đội hình tám gia tướng bị áp chế (lưu ý: cách nói phổ biến thường nhầm lẫn điều này với sự kiện Tây Lai Âm năm 1915, nhưng sự kiện Tây Lai Âm nhắm vào mạng lưới chống Nhật, phần lớn sự cấm chỉ của tám gia tướng đến từ chính sách hoàn toàn nhân hoá sau 1937). Được phục hưng lại sau chiến tranh và truyền bá khắp Đài Loan.²

Tám gia tướng truyền thống gồm có Cam Ông (Tạ Tất An), Lưu Ông (Phạm Vô Cứu), văn phán quan, võ phán quan, và bốn vị thần mùa xuân hè thu đông, mỗi vị đều có chức vụ thần linh cụ thể. Nạn sắc thái mặt là tinh tuý: màu đỏ tượng trưng dũng cảm, đen tượng trưng oai phong, trắng tượng trưng công bình, một bộ nạn sắc thái hoàn chỉnh cần 2-3 giờ để vẽ.

Bước nhảy biểu diễn được gọi "đạo bảy sao", mỗi bước đều có ý nghĩa tôn giáo. Gặp hồn ma xấu thì xua đuổi, gặp tín đồ thì ban phúc lạc, gặp nơi không sạch sẽ thì thanh lọc. Loại biểu diễn tức thức này cần kinh nghiệm phong phú và tín ngưỡng sâu sắc, không phải chỉ là trình diễn kỹ thuật.

Gần đây, tám gia tướng cũng đang đổi mới. Tám gia tướng "Cát thắng đường" của miếu Địa Nhạc Gò Sơn ở Cao Hùng năm 2023 được mời tham gia Lễ hội hoa lệ Niche tại Pháp (kỷ niệm 150 năm Lễ hội hoa lệ Niche), vượt qua những điều cấm kỵ tôn giáo để tương tác với khán giả tại Pháp, để thế giới thấy được văn hoá đội hình đường biều của Đài Loan.³ Những người biểu diễn trẻ tuổi đã thêm những sáng tạo mới, duy trì tinh thần truyền thống trong khi phát triển phong cách hiện đại.

Quan tướng thủ: Một hệ thống thần tướng khác của Bắc Đài Loan

Quan tướng thủ là một hệ thống thần tướng được phát triển ở Bắc Đài Loan sau chiến tranh, có nguồn gốc quan trọng từ Địa Tạng Âm ở Tân Trang, tách biệt với tám gia tướng của hệ thống Đài Nam. Tám gia tướng có nạn sắc thái mặt tinh tế, bước nhảy bí ẩn, nhấn mạnh ý nghĩa tôn giáo; quan tướng thủ lại nổi tiếng với sức mạnh oai phong, thường thấy hai màu đỏ đen, nhịp độ biểu diễn khá gay gắt, là một loại đội hình quan trọng trong lễ hội miếu đường của phía bắc Đài Loan. Hai hệ thống này lâu nay tồn tại song song tại các lễ hội miếu đường khắp Đài Loan, tạo thành một nền văn hoá thần tướng khác nhau giữa Nam và Bắc.⁴

Điện âm tam thái tử: Truyền thống gặp gỡ hiện đại

Điện âm tam thái tử ra đời ở đầu những năm 2000, kết hợp hình ảnh truyền thống của Na Tra với âm nhạc điện tử hiện đại, tạo ra một loài văn hoá hoàn toàn mới gây kinh ngạc. Có hai cách nói về nguồn gốc: một cho rằng khởi phát từ Bắc Cảng ở Vân Lâm, một cho rằng từ Phác Tử ở Chiayi, nhưng điều có thể xác định là trước khi các đội ngũ ở nhiều nơi hình thành, phía nam Đài Loan đã có những biểu diễn tương tự.

Sự ra đời của điện âm tam thái tử có bối cảnh thời đại của nó. Những năm 1990, kinh tế phát triển đột phá, giới trẻ tiếp xúc với nhiều nền văn hoá phương Tây hiện đại hơn: DJ, âm nhạc điện tử, nhảy đường phố. Những người tham gia vào lễ hội miếu đường đã suy tư về cách để thu hút giới trẻ quan tâm đến truyền thống, điện âm tam thái tử chính là kết quả của suy tư đó.

Nam thái tử truyền thống ban đầu đạo bảy sao, bước tám quái, kèm theo dàn nhạc Bắc quản, tám âm và các loại âm nhạc sân khấu, là biểu tượng tôn giáo thiêng liêng. Điện âm tam thái tử lại nhảy múa theo nhịp điệu điện âm, làm những động tác robot, tương tác với khán giả, nhưng vẫn duy trì tinh thần lòng kính thần linh.

Quần áo là sự kết hợp của truyền thống và hiện đại: kiểu dáng cơ bản duy trì đầu lớn, giáp chiến, cape, khí cụ pháp lực của hình ảnh truyền thống, nhưng thêm các hiệu ứng đèn LED, vật liệu phản quang, đường nét đơn giản hóa và các yếu tố hiện đại. Vừa bảo toàn vẻ oai phong của thần linh, vừa tăng thêm cảm giác thời trang hiện đại.

Điện âm tam thái tử đã trở thành lá bài tây ba của văn hoá Đài Loan trên thế giới. Tại các lễ hội văn hoá Đài Loan trên khắp thế giới, người ta đều nhìn thấy bóng dáng của nó, khách du lịch nước ngoài đặc biệt yêu thích loại hình biểu diễn này kết hợp truyền thống và hiện đại, nhận định nó đại diện cho tinh thần sáng tạo của văn hoá Đài Loan.

Ngoạn hành Ma Tổ: Ký ức tập thể của đảo quốc

Ngoạn hành Ma Tổ tại Đại Giáp là hoạt động tôn giáo quy mô lớn nhất tại Đài Loan, được Tổ chức UNESCO liệt vào di sản văn hoá phi vật thể của thế giới. Năm 2012, số lượng người tham gia vượt quá 1,2 triệu, nếu tính trung bình mỗi người chi tiêu 2.000 đồng, thì quy mô kinh tế đạt 2,4 tỉ đồng, cộng thêm tiền đầu thánh, phím vàng hiến tặng, chi tiêu dọc đường, tổng giá trị sản xuất vượt quá 4 tỉ đồng.

Tín ngưỡng Ma Tổ đối với Đài Loan có ý nghĩa đặc biệt. Từ thế kỷ 17 trở đi, Ma Tổ cùng với di dân Mân Nam phân linh vào Đài Loan, trở thành tín ngưỡng phổ biến. Hiện nay Đài Loan có hơn 870 miếu Ma Tổ, số tín đồ vượt quá 10 triệu người, chiếm gần nửa dân số.

Ngoạn hành Ma Tổ tại Đại Giáp khởi hành từ miếu Đại Giáp Trấn Lan, đi qua Chương Hóa, Vân Lâm, Chiayi, đến miếu Bái Thiên tại Tân Cảng sau đó quay về nguyên lộ. Toàn chuyến dài khoảng 340 km, chín ngày tám đêm, là một cuộc marathon tín ngưỡng thực sự.⁵ Đoàn ngoạn hành bao gồm kiệu thần, tám gia tướng, điện âm tam thái tử, lân dạo rồng dạo, đội chiêng chiến đấu và các đội hình khác, những người tham gia đến từ khắp nơi tại Đài Loan.

Ma Tổ tại Bạch Sơ Đôn: Lộ trình do Ma Tổ tự quyết định

Khác với lộ trình cố định tại Đại Giáp, ngoạn hành Ma Tổ tại "Bạch Sơ Đôn" của miếu Cung Thiên ở Thông Tiêu, Miêu Lật lại được quyết định bởi kiệu thần của Ma Tổ "tự quyết định" — tín đồ theo kiệu đi, không công bố lộ trình trước, trong quá trình có thể bất cứ lúc nào quay lại, dừng lại hoặc tăng tốc, được những người theo dõi đặt biệt danh là "siêu xe hồng". Ngoạn hành Ma Tổ tại Bạch Sơ Đôn có mục đích đến miếu Triêu Thiên tại Tân Cảng, toàn chuyến đi bộ khoảng bốn ngày. Tính bất định này, tạo ra trải nghiệm ngoạn hành hoàn toàn khác với Ma Tổ tại Đại Giáp.⁶

Bốn lễ hội lớn của Đài Loan

Trong kỳ ngoạn hành, mỗi làng xóm dọc đường đều trở thành địa điểm lễ hội. Cư dân dựng bàn hương để đón Ma Tổ, các cửa hàng tạm dừng kinh doanh để tham gia lễ hội, trường học nghỉ để xem, công ty tài trợ và cho phép nhân viên xin phép tham gia. Suốt chín ngày trong trung Đài Loan toàn bộ nằm dưới bầu không khí thiêng liêng của Ma Tổ.

Chức năng xã hội của lễ hội miếu đường

Văn hoá đội hình tại Đài Loan có chức năng xã hội quan trọng. Đối với những người tham gia, đội hình là biểu tượng nhận dạng bản sắc, nền tảng truyền dạy kỹ thuật, điểm kết nối mạng lưới xã hội. Đối với cộng đồng, đội hình là lõi gắn kết văn hoá, cầu nối giao lưu giữa các thế hệ, biểu hiện đặc trưng địa phương.

Giáo dục thanh niên là một trong những chức năng quan trọng. Nhiều đội hình có hệ thống sư trò hoàn chỉnh, những người thầy lớn tuổi dạy cho học trò trẻ tuổi kỹ thuật và phẩm đức. Trong quá trình học tập, thanh niên học được kỷ luật, hợp tác đội nhóm và truyền thống văn hoá. Đối với thanh niên có hoàn cảnh gia đình phức tạp, đội hình cung cấp một môi trường xã hội tích cực.

Sự gắn kết cộng đồng là một chức năng quan trọng khác. Chuẩn bị lễ hội cần sự tham gia của toàn bộ cộng đồng: những người có tiền thì đóng góp tiền, những người có sức lực thì đóng góp công sức, những người có kỹ năng thì đóng góp kỹ thuật. Quá trình này làm cho những hàng xóm ít giao lưu lại tập hợp để hợp tác, sau khi lễ hội kết thúc những mối quan hệ này tiếp tục trong cuộc sống hàng ngày, tăng cường sức gắn kết cộng đồng.

Thách thức hiện đại và cơ hội sáng tạo

Khi xã hội hiện đại hóa, văn hoá lễ hội miếu đường phải đối mặt với những thách thức mới: đô thị hoá làm giảm không gian tổ chức, thay đổi lối sống của giới trẻ ảnh hưởng đến ý muốn tham gia, tác động của văn hoá ngoại lai thách thức các giá trị truyền thống. Nhưng hiện đại hoá cũng mang lại những cơ hội mới.

Ứng dụng công nghệ tạo ra những khả năng mới cho lễ hội. Ánh sáng LED, thiết bị âm thanh, đạo cụ cơ học làm cho các buổi biểu diễn có sức chấn động mạnh hơn. Truyền thông mạng xã hội cho phép lễ hội tiếp cận khán giả rộng hơn, thậm chí đi vào phạm vi quốc tế. Công nghệ phát trực tiếp cho phép những tín đồ không thể có mặt trực tiếp cũng có thể tham gia.

Phát triển công nghiệp sáng tạo tạo ra giá trị mới cho lễ hội. Hình dáng của đội hình được chuyển đổi thành sản phẩm sáng tạo, các yếu tố lễ hội áp dụng vào lĩnh vực thiết kế, kỹ thuật dân tục phát triển thành trải nghiệm du lịch. Những ứng dụng thương mại này giúp văn hoá truyền thống tìm thấy con đường sống mới trong xã hội hiện đại.

Giao lưu quốc tế tăng lên nâng cao độ nổi tiếng quốc tế của lễ hội miếu Đài Loan. Ngày càng nhiều khách du lịch nước ngoài chuyên đến trải nghiệm văn hoá lễ hội, truyền thông quốc tế chú ý đến hiện tượng độc đáo này. Sự chú ý quốc tế này không chỉ mang lại lợi nhuận du lịch, mà còn tăng cường lòng tự tin người dân Đài Loan đối với văn hoá của họ.

Phần không thể được sao chép trong văn hoá lễ hội miếu Đài Loan, không phải là kỹ thuật của một đội hình cụ thể, mà là toàn bộ cấu trúc hợp tác của một cộng đồng địa phương được tổ chức xung quanh tín ngưỡng — có tiền thì đóng góp tiền, có sức lực thì đóng góp công sức, có kỹ năng thì đóng góp kỹ thuật, sau khi lễ hội kết thúc những mối quan hệ này mở rộng vào cuộc sống hàng ngày. Mật độ lễ hội là ánh xạ trực tiếp của cách tổ chức xã hội địa phương tại Đài Loan.

Tài liệu tham khảo

Đọc thêm

• Mạng thông tin tôn giáo toàn quốc - Bảng thống kê miếu đường
• Người Đài Loan yêu bái bao nhiêu, con số sẽ cho bạn biết - Tạp chí Xem
• Nguồn gốc ngoạn hành Ma Tổ - Đạo Giáo Trung Hoa
• Điện âm tam thái tử - Bách khoa toàn thư
• Làm sao điện âm tam thái tử gây chấn động khắp Đài Loan? - Lối suy nghĩ dân tục loạn