Tóm tắt 30 giây: Năm 1996, tại lễ khai mạc Thế vận hội Atlat, toàn bộ thế giới nghe thấy giọng hát cổ xưa của một người lão Amis từ Đài Loan, nhưng Quách Anh Nam chỉ biết được rằng giọng hát của anh đã được 65 triệu người nghe nhờ một vụ kiện quốc tế vào năm 1998. Câu chuyện kỳ lạ này về việc "bị đánh cắp rồi được thế giới lắng nghe" chính là phiên bản thu nhỏ của số phận dân ca Đài Loan trong suốt một thế kỷ—từ tiếng hát của Thuần Thuần tạo ra kỳ tích bán 80.000 đĩa vào năm 1930, đến bị sắp đặt thành nhạc quân đội, rồi cuối cùng vào những năm 1990 tìm lại tiếng nói của chính mình.
Tối ngày 19 tháng 7 năm 1996, khi ban nhạc Enigma phát bài "Return to Innocence" (Quay về Vô tội) tại lễ khai mạc Thế vận hội Atlat, 65 triệu khán giả trên toàn thế giới nghe được giọng hát cổ xưa của một người lão Amis từ bộ tộc Mã Lan ở Đài Đông—đó là Quách Anh Nam (郭英男). Nhưng chính Quách Anh Nam chỉ biết được điều này hai năm sau, thông qua một vụ kiện bản quyền quốc tế.
Câu chuyện kỳ lạ này về "bị đánh cắp tiếng hát rồi được cả thế giới nghe thấy" chính là một phiên dụ hoàn hảo cho số phận của dân ca Đài Loan suốt một thế kỷ—bị lặng tiếng nhiều lần dưới chính sách áp bức của các nhà thực dân, nhưng vẫn liên tục được nghe thấy ở những nơi không ngờ đến, cho đến khi cuối cùng làm cho toàn thế giới nghe được tiếng hát cổ xưa và kiên cường nhất của Đài Loan.
Quách Anh Nam: Chiến thắng pháp lý của âm nhạc bản địa Đài Loan trên đấu trường quốc tế
Năm 1988, Đài Loan gửi đi "Đoàn biểu diễn nhạc dân gian và múa truyền thống Đất Hứa Dân Quốc" đến Paris thăm Tòa nhà Văn hoá Thế giới. Quách Anh Nam, một người lão Amis 67 tuổi, đã hát bài "Bài ca uống rượu vui vẻ" (Nhạc uống rượu của người lão) trên sân khấu. Công ty xuất bản âm nhạc Pháp Maison des Cultures du Monde ghi âm và phát hành buổi biểu diễn này. Ban nhạc điện tử Đức Enigma sau đó lấy đoạn giọng hát của Quách Anh Nam từ bản ghi âm đó, trộn lấn nó vào bài "Return to Innocence".
Năm 1993, bài hát được phát hành, năm 1996 nó được chọn làm bài quảng cáo cho Thế vận hội Atlat và vang lên khắp toàn cầu. Nhưng chính Quách Anh Nam hoàn toàn không biết điều này, cho đến khi năm 1996 khi có một người trong bộ tộc anh nghe thấy bài hát này trên đài phát thanh Đài Loan và nói "Này, giọng hát của người lão từ bộ tộc chúng ta đó mà!"
📝 Ghi chú của người sắp xếp
Điều kỳ lạ nhất của vụ việc này là: lần đầu tiên âm nhạc bản địa Đài Loan "chinh phục thế giới", nhưng chính người liên quan hoàn toàn không biết gì. Quách Anh Nam phải nghe bài hát trên đài phát thanh mới phát hiện ra rằng giọng hát của anh đã được 65 triệu người nghe.
Tháng 3 năm 1998, với sự hỗ trợ của Trương Bồi Nhân, tổng giám đốc công ty âm nhạc Ma Nhạc, vợ chồng Quách Anh Nam đã kiện các công ty đĩa than liên quan, bao gồm Enigma. Sau ba năm tranh tụng, cuối cùng họ đã đạt được thỏa thuận ngoài tòa, Enigma đã bồi thường một số tiền và trả phí bản quyền, công ty EMI đã công nhận vợ chồng Quách Anh Nam là các nghệ sĩ biểu diễn và ghi tên họ trên toàn cầu trong bản phát hành bài hát.
Đây là lần đầu tiên âm nhạc bản địa Đài Loan được công nhận quyền phát biểu chính thể trên tòa án quốc tế. Ý nghĩa thực sự không nằm ở chiến thắng, mà nằm ở chỗ thế giới lần đầu tiên nghe thấy tiếng hát của người bản địa Đài Loan không phải từ "âm nhạc thế giới" đơn thuần là sự tò mò về văn hoá, mà là vì nó thực sự có giá trị âm nhạc phổ quát—giọng hát xuyên qua mọi rào cản văn hoá, chạm trực tiếp vào trái tim con người.
Bộ tộc Bố Nông: Kỳ tích của giọng hát—viết lại học thuyết về nguồn gốc âm nhạc
Sớm hơn Quách Anh Nam, người được chú ý bởi giới nhạc học quốc tế là bộ tộc Bố Nông với bài "Bài ca cầu lúa mì bội thu" (Pasibutbut). Vào ngày 25 tháng 3 năm 1943, học giả Nhật Bản Kurosawa Takao (Hắc Trạch Long Triều) ghi âm được bài hát này ở làng Khằn Đỉnh, huyện Hải Đoan, tỉnh Đài Đông, và ông rất bị sốc. Năm 1952, ông gửi bản ghi âm đến Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO), và các học giả âm nhạc hàng đầu của phương Tây khi nghe xong đều bị shock—làm sao một bộ tộc cổ xưa lại có hòa thanh phức tạp đến thế?
Bài hát này được gọi thông tục là "hòa thanh tám phần", nhưng thực ra là một bài hát bốn phần, vì lý do xuất hiện các âm bội tự nhiên nên nghe có vẻ như là tám phần. Vào những năm 1990, nhạc học gia Ngô Vinh Thuận đã dùng thiết bị phân tích sóng âm tại Pháp để phân tích 25 bản ghi âm pasibutbut, chứng minh rằng các phần hòa thanh của bản nhạc sẽ thay đổi linh hoạt theo hiện tượng âm bội, đây là "hòa thanh âm bội tự nhiên" thực sự.
⚠️ Quan điểm gây tranh cãi
Tên gọi "hòa thanh tám phần" thực ra là một khái niệm được tạo ra vào những năm 1990 để dễ hiểu hơn cho người phương Tây. Chính người Bố Nông gọi nó là pasibutbut, có nghĩa là "kéo co với nhau", nhấn mạnh sự tương tác giữa các giọng người, chứ không phải là số lượng phần hòa thanh.
Điều quan trọng hơn là, điều này đã phủ nhận một giả định cơ bản của nhạc học phương Tây: âm nhạc phát triển từ âm đơn đến âm kép rồi đến hòa âm. Bài pasibutbut của Bố Nông chứng minh rằng hòa âm đa phần phức tạp có thể là một trong những dạng âm nhạc nguyên thủy nhất của con người.
Năm 2019, bậc thầy nhạc sĩ Nhật Bản Sakamotos Ryūichi đến thăm huyện Trác Khê ở Hoa Liên nói rằng bài "Bài ca cầu lúa mì bội thu" của Bố Nông là giọng hát yêu thích nhất mà ông từng nghe ở Đài Loan. Đối với một nhạc sĩ có tâm huyết khám phá ranh giới của tiếng hát, câu nói này có trọng lượng không nhẹ.
Sự bùng nổ vàng của nhạc phổ thông Đài Loan thập niên 1930
Quay về tháng 8 năm 1933, dưới mái hiên cửa trước công ty đĩa than Columbia của Đài Bắc, luôn có một nhóm người Đài Loan tập trung—họ mua không được máy phát âm thanh, nhưng không cưỡng lại được sự cố gắng chạy tới nghe những bài hát mới được phát trong cửa hàng, chẳng hạn như bài "Mong Mơ Xuân Sương". Bài hát này do Lý Lâm Thu sáng tác lời, Đặng Vũ Hiền sáng tác nhạc, Thuần Thuần hát, và năm 1934 nó đã tạo ra một kỳ tích bán hàng kinh ngạc.
Để hiểu được mức độ kinh ngạc của con số này: ca sĩ Thuần Thuần hát bài "Hoa Đào Khóc Máu Kỷ" năm 1932 đã bán được "bảy, tám chục ngàn đĩa", các bài hát phổ biến khác của cô như "Mong Mơ Xuân Sương" cũng bán được "bốn, năm chục ngàn đĩa". Vào thời điểm đó, dân số Đài Loan chưa đến 5 triệu người, điều này tương đương với việc cứ 60-80 người thì có người mua một đĩa.
💡 Bạn có biết không
Thuần Thuần (Lưu Thanh Hương) vào lúc 13 tuổi đã gia nhập một đoàn ca kịch, và sử dụng các nghệ danh khác nhau khi biểu diễn các loại âm nhạc khác nhau. Cô sử dụng "Thuần Thuần" khi ghi âm các bài hát phổ thông Đài Loan, "Thanh Hương" khi hát ca kịch, và các nghệ danh khác như Mỹ Anh, Cầm Linh, Ái Khánh, Bách Hoa Hương, Mãn Đài Đỏ, vân vân, số lượng khó ai sánh được vào thời đó.
Thời đại "vàng của nhạc phổ thông Đài Loan" này có một bối cảnh thú vị: người nắm quyền là doanh nhân Nhật Bản Hakuya Seijirō. Năm 1932, ông quyết định cược lên thị trường âm nhạc phổ thông Đài Loan, thành lập Bộ phận Văn nghệ tại tầng ba công ty Columbia, tiếp nạp các tác giả lời nhạc như Lý Lâm Thu, Đặng Vũ Hiền, Chu Thiêm Vương, và các ca sĩ chuyên thuộc như Thuần Thuần, Ái Ái.
Điều đặc biệt nhất là chiến lược của Hakuya: ông không tìm các nhân vật văn nhân, mà "rộng rãi tuyển dụng lời nhạc từ dân gian". Cho dù họ là những người đi hát lưu thông, nhân viên công ty hay thợ nhà máy, miễn là họ có hứng thú, tất cả đều được khuyến khích sáng tác những bài hát phổ thông. Chiến lược "theo con đường dân gian" này đã tạo nên sức sáng tạo nguyên gốc của nhạc phổ thông Đài Loan.
Hai lần lặng tiếng văn hoá: Từ phong trào thân Nhật đến chính sách ngôn ngữ quốc gia
Nhạc phổ thông Đài Loan đã trải qua hai lần tuyệt diệt văn hoá trong vòng 100 năm, mỗi lần bị lặng tiếng vì lý do khác nhau:
| Phong trào thân Nhật (1937-1945) | Chính sách ngôn ngữ quốc gia (1945-1987) |
|---|---|
| "Mong Mơ Xuân Sương" → "Đất Hứa Gọi" | Ca sĩ Đài Loan bị buộc hát những bài hát quốc ngữ |
| "Hoa Mưa Đêm" → "Vinh Dự Lính Quân Sự" | Thiết lập "Hệ thống kiểm duyệt nhạc Đài Loan" |
| "Buồn Đêm Trăng" → "Vợ Lính Quân Sự" | Đài phát thanh cấm phát sóng nhạc phổ thông Đài Loan |
Sau khi Chiến tranh Trung-Nhật nổ ra vào năm 1937, nhạc phổ thông Đài Loan lần đầu tiên đối mặt với nguy hiểm tuyệt diệt. Chính phủ Nhật Bản tiến hành phong trào thân Nhật, các bài hát phổ thông Đài Loan được yêu thích nhất bị cưỡng chế sắp đặt lại thành nhạc quân đội tiếng Nhật, lời bài hát từ tình yêu lãng mạn trở thành tuyên truyền chiến tranh. Năm 1944, "cha đẻ của nhạc phổ thông Đài Loan" Đặng Vũ Hiền qua đời ở làng Khung Lâm, huyện Tân Trúc, chỉ ở tuổi 37, đã đổi thành tên Nhật là "Đông Điền Hiểu Vũ".
Chính sách ngôn ngữ quốc gia sau chiến tranh là lần lặng tiếng thứ hai. Sau khi sắc lệnh thiết quân luật được ban hành vào năm 1949, "Bốn tháng của Đặng Vũ Hiền" đáng kinh ngạc bị liệt vào danh sách nhạc cấm—"Bốn Mùa Đỏ" vì khiến mọi người liên tưởng đến Đảng Cộng sản nên đã được đổi tên thành "Bốn Mùa Thi Thoại", ba bài còn lại vì từng được sắp đặt lại thành nhạc quân đội nên "có điều gì đó nhạy cảm".
📝 Ghi chú của người sắp xếp
Năm 1996, khi Trường Trung học Chương Hóa muốn đặt tên Bảo tàng âm nhạc là "Bảo tàng Vũ Hiền", một giáo viên âm nhạc tốt nghiệp từ Đại học Sư phạm lại hỏi: "Đặng Vũ Hiền là ai?" Bộ phim này cho thấy mức độ trầm trọng của sự gãy đứt văn hoá.
Dưới áp lực kép kéo dài gần 40 năm, truyền thống sáng tác nhạc phổ thông Đài Loan gần như bị đứt gãy. Thuần Thuần qua đời vì bệnh lao năm 1943, chỉ sống được 29 năm; nhiều ca sĩ phải tản mát, một số kết hôn ở Nhật Bản, một số chạy sang Hồng Kông, một số thu lại đàn vĩ về quê làm nông.
Sự phục hưng giọng hát những năm 1990: Tái định nghĩa tiếng hát của Đài Loan
Sau khi dỡ bỏ thiết quân luật năm 1987, văn hoá bản địa bị áp bức bắt đầu hồi phục. Vào đầu những năm 1990, một loạt tác phẩm âm nhạc tiếng Đài mang tính bước ngoặt xuất hiện: "Bài Hát Điên Cuồng" của Nghiên Cứu Danh Sách Đen, "Tiến Lên" của Lâm Cường, "Một Vở Kịch Buổi Chiều" của Trần Minh Chương. Các nhạc sĩ này bắt đầu sáng tác những bài hát mới bằng tiếng Đài, không còn chỉ mãn với việc tái hiện các bài hát kinh điển cũ.
"Tiến Lên" của Lâm Cường được phát hành vào tháng 12 năm 1990, bán được 400.000 bản, trở thành "người tiên phong của phong trào nhạc phổ thông Đài Loan mới". Nhưng quan trọng hơn là, những người sáng tác này bắt đầu dùng tiếng Đài để diễn tả trải nghiệm cuộc sống thành thị hiện đại—không phải nỗi nhớ quê hương lãng mạn, mà là hiện thực sống động của ngày hôm nay.
📊 Nguồn dữ liệu
Theo ghi chép của Bảo tàng Âm nhạc Phổ biến Đài Loan, ba album tiếng Đài năm 1990 của công ty Rolling Stone đã thành công trong việc ảnh hưởng đến phong cách nhạc phổ thông Đài Loan và hướng phát triển thị trường âm nhạc phổ biến.
Đáng chú ý hơn là năm 1997, ca sĩ R&B Tào Triết đã tái diễn giải "Mong Mơ Xuân Sương" theo cách của anh, thêm vào bản tiếng Đài gốc những ca từ tiếng Trung, gây ra thảo luận liên thế hệ. Sự tái diễn giải qua ngôn ngữ và thế hệ này biểu trưng rằng âm nhạc Đài Loan bắt đầu tìm lại tiếng nói đa dạng và phức tạp của chính nó.
Sửa chữa ký ức: Từ lặng tiếng đến được thế giới lắng nghe
Quay lại câu chuyện của Quách Anh Nam. Ông lão Amis sinh năm 1921 ở Đài Đông này không bao giờ nghĩ rằng giọng hát của mình sẽ vang vọng khắp toàn thế giới. Nhưng khi ông tranh dành lại bản quyền tại tòa án vào năm 1998, nó biểu trưng không chỉ là chiến thắng của sở hữu trí tuệ, mà còn là lần đầu tiên âm nhạc bản địa Đài Loan được công nhận quyền phát biểu chính thể trên đấu trường quốc tế.
Quách Anh Nam qua đời năm 2002, nhưng trường hợp của ông đã mở ra một hình mẫu mới: tiếng hát của Đài Loan không còn là đối tượng bị "khám phá" hoặc "săn tìm kỳ lạ", mà là một lực lượng âm nhạc chủ động bước vào đấu trường thế giới.
✦ "Giọng hát của một dân tộc chính là linh hồn của cô ta đang nói chuyện."
Ngày hôm nay, khi chúng ta nghe thấy "Đại Dương" của Trần Kiến Niên, giọng trời của Kỷ Hiểu Quân, hoặc bất kỳ bài hát phổ thông Đài Loan cũ nào khác, thực ra chúng ta đang nghe một câu chuyện về cách mà giọng hát sống sót giữa sự áp bức và cuối cùng tái định nghĩa chính nó.
Dân ca và nhạc phổ thông Đài Loan không bao giờ chỉ là âm nhạc—chúng là ký ức giọng hát của đảo đất này, là chứng tích của sức chống chịu văn hoá, và cũng là một chỉ số quan trọng để chúng ta hiểu "Đài Loan là gì". Khi Quách Anh Nam hát "Bài Ca Uống Rượu Vui Vẻ" trong đêm đêm ở bộ tộc Mã Lan, ông không biết rằng giọng hát này một ngày nào đó sẽ vang vọng khắp toàn thế giới. Nhưng hôm nay chúng ta biết, những giọng hát cổ xưa và kiên cường này chính là tài sản văn hoá quý báu nhất của Đài Loan—chúng nói cho thế giới biết ai là những người sống trên đảo này, họ từ đâu mà đến, và sẽ đi về đâu.