Ai đã lấy đi những cánh rừng quý giá của chúng ta? Câu trả lời có thể không như bạn nghĩ.
Hậu kỳ Thanh triều: Mồi lửa Cách mạng Công nghiệp và độc quyền nhựa thông
Sự phát triển lâm nghiệp hiện đại ở Đài Loan không bắt đầu từ nhu cầu gỗ, mà bắt đầu từ sự độc quyền đối với "nhựa thông".
Ngành công nghiệp Celluloid toàn cầu và việc khai phá bản đồ
Vào giữa thế kỷ 19, phương Tây đang trải qua cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai. Việc phát minh ra Celluloid (nguyên liệu nhựa sơ khai) và thuốc súng không khói đã biến nhựa thông thành một vật tư chiến lược. Vào thời điểm đó, Đài Loan cung cấp khoảng 70% lượng nhựa thông toàn cầu.
- Logic chính sách: Triều đình Thanh triều thúc đẩy việc "khai sơn phủ phiên" (mở núi và thu thuế) nhằm làm giàu kho bạc; bề ngoài là giáo hóa, thực chất là để thiết lập các "nhiệm vụ sản xuất nhựa thông" sâu trong vùng núi.
- Minh chứng lịch sử thế giới: Điều này hoàn toàn phù hợp với chủ nghĩa thực dân khai thác tài nguyên đặc biệt của các cường quốc thời bấy giờ trên phạm vi toàn cầu (Resource Colonialism).
- Ảnh hưởng sâu xa: Việc phát triển rừng trong giai đoạn này mang tính "cướp đoạt", dẫn đến việc các khu rừng thông núi thấp bị đốn sạch, đồng thời phá vỡ ranh giới sinh thái của người bản địa vùng núi, gây ra xung đột sắc tộc kéo dài hàng trăm năm.
Thời kỳ Nhật trị: Hiện đại hóa đế quốc và nền văn minh đường sắt thép
Sau khi Nhật Bản cai quản Đài Loan vào năm 1895, chính sách lâm nghiệp chuyển từ "khai thác biên viễn" sang "hệ thống hóa do quan phủ quản lý".
Chiến lược đế quốc và ba khu rừng lớn của quan phủ
Việc xây dựng hiện đại sau Minh Trị Duy Tân của Nhật Bản đòi hỏi một lượng lớn gỗ chất lượng cao, và các cánh rừng gỗ tuyết tùng (Hinoki) sâu trong núi Đài Loan chính là vật liệu cơ sở hạ tầng tốt nhất trong mắt đế quốc.
- Suy luận kỹ thuật: Chính phủ Nhật Bản sẵn sàng đầu tư nguồn lực khổng lồ để xây dựng ba tuyến đường sắt lâm nghiệp lớn: Alishan, Taiping và Baxian. Lý do là họ coi Đài Loan là lãnh thổ vĩnh viễn và theo đuổi "quản lý dài hạn".
- Chi tiết kỹ thuật đường sắt: Việc nhập khẩu đầu máy xe lửa sử dụng bánh răng cưa của Mỹ (Shay) với hệ thống xi lanh thẳng đứng và truyền động bằng bánh răng cưa, nhằm khắc phục độ dốc cực đoan và địa hình chia cắt của dãy núi Đài Loan.
- Quan điểm lịch sử thế giới: Điều này phản ánh tham vọng của Đế quốc Nhật Bản đầu thế kỷ 20 trong việc mô phỏng các cường quốc phương Tây để xây dựng "lâm nghiệp đế quốc", sử dụng gỗ tuyết tùng Đài Loan để xây đền thờ (như Thần đạo Mạc Nhật) và đóng tàu chiến, tượng trưng cho tính hợp pháp và sức mạnh của chính quyền.
Chuyển đổi sau chiến tranh: Hòn đảo cô lập trong Chiến tranh Lạnh và "Kinh tế dựa vào rừng"
Sau năm 1945, chế độ đã thay đổi. Tình hình mà Chính phủ Quốc dân phải đối mặt hoàn toàn khác với thời Nhật trị, dẫn đến sự chuyển biến kịch liệt trong vận mệnh của rừng.
Cắt đứt viện trợ Mỹ và tính cấp bách sinh tồn
Từ những năm 1950 đến 1960, Đài Loan bị đẩy ra tuyến đầu phòng thủ Chiến tranh Lạnh. Khi viện trợ Mỹ kết thúc vào năm 1965, chính quyền cần khẩn cấp tìm nguồn tài chính để duy trì chi tiêu quân sự khổng lồ.
- Động cơ chính sách: Thúc đẩy chính sách công nghiệp "Phát triển nông lâm thành thương mại" (Yao He-nien, 1993), coi rừng là một "máy rút tiền xanh". Lúc này, tài nguyên rừng là hàng hóa để đổi lấy ngoại tệ Mỹ.
- Năm 1956, mở rộng khai thác mười ba khu rừng theo chính sách Tam Đa Lâm (trồng nhiều, đốn nhiều, nộp thuế nhiều) (Jiao Guo-mo, 1993).
- Năm 1958, ban hành Phương hướng quản lý lâm nghiệp Đài Loan, ra lệnh rằng đối với các rừng tự nhiên trên toàn tỉnh, nếu không được giữ lại cho mục đích nghiên cứu, quan sát hoặc cảnh quan, gỗ tuyết tùng phải được thanh toán trong vòng 80 năm và phần còn lại là 40 năm để cải tạo thành rừng nhân tạo (Yao He-nien, 1993).
- Chuyển đổi kỹ thuật: Cách mạng đường lâm nghiệp: Để tối đa hóa lợi nhuận, chính phủ từ bỏ hệ thống đường sắt đắt đỏ và thay thế bằng "hệ thống đường lâm nghiệp" có tính phá hủy cực cao. Xe tải lớn trực tiếp tiến vào sâu trong núi; không chỉ tốc độ khai thác kinh ngạc, mà việc cắt xẻ đường sá thiếu đúng mức còn gây ra nguy cơ sạt lở đất nghiêm trọng cho hậu thế.
So sánh dữ liệu lịch sử
- Phân tích tài liệu: Dựa trên thống kê của Yao He-nien (1993), ba khu rừng lớn do quan phủ quản lý thời Nhật trị (Alishan, Baxian, Taiping) đã khai thác tổng cộng khoảng 18.432 km² từ năm 1912 đến 1945, với khối lượng gỗ khoảng 6,63 triệu mét khối. Cần lưu ý rằng con số này chỉ bao gồm các khu rừng do quan phủ quản lý và chưa tính đến các đơn vị khai thác tư nhân cùng thời, do đó tổng sản lượng thực tế phải cao hơn con số này. Trong giai đoạn sau chiến tranh từ năm 1946 đến 1990, khối lượng gỗ thu được lên tới hơn 44,56 triệu mét khối, diện tích khai phá hơn 344 nghìn km², gấp khoảng 6,7 lần so với con số của quan phủ thời Nhật trị (Peng Guo-tong, 1989; Cục Lâm nghiệp, 1991; trích dẫn từ Lin Guo-quan, 1993).
- Giải thích sự khác biệt: Trong năm cao điểm khai thác 1972, Tạp chí Cục Lâm nghiệp (1997) ghi nhận là 1,8 triệu mét khối, trong khi Jiao Guo-mo (1993) ước tính vượt quá 2 triệu mét khối. Điều này cho thấy lịch sử lâm nghiệp thời kỳ đốn gỗ lớn vẫn cần được công bố và làm rõ thêm bằng tài liệu học thuật (Li Gen-zheng, 2016). Tuy nhiên, các nguồn dữ liệu khác nhau đều dẫn đến cùng một câu chuyện.
- Suy luận thời đại: Điều này phản ánh chiến lược tiêu hao ngắn hạn của chính quyền khi coi Đài Loan là nơi trú ngụ tạm thời trong tư duy "phản công đại lục", chứ không phải là quy hoạch quốc thổ dài hạn. Nhưng sự "xử lý" trong quan điểm lịch sử của Chính phủ Quốc dân là biến một cuộc khai thác tài nguyên quy mô lớn hơn, chi phí thấp hơn và thiếu tính bền vững hơn thành một bản anh hùng ca dân tộc về "sự sinh tồn" và "phát triển".
Sự đối lập nhị nguyên được định hình
Trong nhiều thập kỷ giáo dục và tuyên truyền, Chính phủ Quốc dân đã xây dựng thành công một công thức đối lập:
- Thời kỳ Nhật trị = Cướp đoạt: Việc phát triển của Nhật Bản được định nghĩa là "giành tài nguyên thuộc địa để phụng sự mẫu quốc", nhấn mạnh việc cây thần Alishan bị đốn để xây Thần đạo Mạc Nhật, củng cố tâm lý nạn nhân. Các tuyến đường sắt lâm nghiệp thời Nhật trị có quỹ đạo cố định và dễ thấy; những gốc cây còn sót lại mà chúng ta nhìn thấy ở Alishan ngày nay phần lớn là do quá trình khai thác thời Nhật trị để lại. Những di sản còn sót lại này không ngừng nhắc nhở mọi người về sự phát triển của thời đó.
- Thời kỳ sau chiến tranh = Xây dựng: Hành vi đốn gỗ được đóng gói dưới lý tưởng dân tộc cao cả của "cơ sở phục hồi", "phát triển kinh tế" và "an trí cựu binh". Hơn nữa, chính phủ đã gắn kết chặt chẽ việc phát triển lâm nghiệp với việc mở tuyến Đường bộ Đông Tây xuyên lục địa (Trung Hoành), tạo nên một câu chuyện anh hùng của thời đại. Phát triển sau chiến tranh đã nhập khẩu "hệ thống đường lâm nghiệp" kiểu Mỹ (Forest Road), sử dụng xe tải hạng nặng để tiến sâu vào vùng núi. Việc mở đường lâm nghiệp nhanh chóng, chi phí thấp, và thường biến mất hoặc bị đóng lại do sạt lở sau khi khai thác xong.
Điểm gây hiểu lầm: Điều này khiến công chúng bỏ qua tính liên tục của hoạt động quản lý lâm nghiệp. Trên thực tế, Cục Lâm nghiệp đầu thời kỳ sau chiến tranh gần như kế thừa hoàn toàn hệ thống và kỹ thuật của các khu rừng do quan phủ quản lý thời Nhật trị, nhưng cường độ thực thi lại vượt xa trước đó.
Chuyển đổi thế kỷ: Từ "Chinh phục" sang "Hòa giải"
Từ những năm 1980, ý thức về môi trường đã thức tỉnh trên phạm vi toàn cầu, và Đài Loan cũng trải qua các phong trào dân sự như "giải cứu quần thể cây thần Seiran".
- Cấm khai thác hoàn toàn năm 1991: Đây là bước ngoặt trong lịch sử lâm nghiệp Đài Loan. Chính phủ chính thức tuyên bố cấm tuyệt đối việc đốn rừng tự nhiên, và phương hướng quản lý rừng chuyển từ "khai thác kinh tế" sang "an ninh quốc thổ".
- Minh chứng bối cảnh Đông Á: Điều này phù hợp với xu hướng các nước Đông Á trong những năm 1990 (như Trung Quốc, Thái Lan) áp dụng lệnh cấm khai thác sau khi trải qua lũ lụt quy mô lớn.
- Ảnh hưởng hậu thế: Việc cấm khai thác khiến tỷ lệ tự cung ứng gỗ của Đài Loan giảm xuống dưới 1%, ngành công nghiệp phụ thuộc cực độ vào nhập khẩu. Điều này thúc đẩy việc suy nghĩ lại về điểm cân bằng giữa "sử dụng rừng tư nhân" và "phát triển bền vững vật liệu trong nước" trong thời đại ngày nay.
Kết luận: Quỹ đạo phát triển rừng
Nhìn trên toàn bộ dòng thời gian, rừng Đài Loan đã trải qua ba lần dịch chuyển định nghĩa giá trị:
- Trước thế kỷ 19: Rừng là "hoang dã", là vật cản cho việc khai phá.
- Đầu và giữa thế kỷ 20: Rừng là "tài sản", là con bài để đổi lấy sức mạnh quốc gia và ngoại tệ Mỹ.
- Thế kỷ 21: Rừng là "quê hương", là rào cản khả năng phục hồi chống lại khí hậu khắc nghiệt.
Các chính sách lâm nghiệp trong ba trăm năm qua, về bản chất, là sự biến đổi trong định nghĩa của nhân loại đối với "giá trị tự nhiên". Khi chúng ta bước vào Alishan ngày nay, điều chúng ta nhìn thấy không chỉ nên là cảnh đẹp, mà còn phải là những dấu vết sâu sắc được khắc ghi trong vòng cây, về cuộc đấu tranh sinh tồn và địa chính trị toàn cầu.
Tài liệu tham khảo
- Li Gen-zheng, 2016, 〈Đài Loan thời kỳ đốn gỗ lớn, rốt cuộc đã chặt bao nhiêu cây?〉, đăng trên trang web Hồ Thúy Phong Đại Nguyên. Ngày 20 tháng 7 năm 2016. http://www.taiwanland.tw/06Dah-yuan/discussion/word27.html
- Cục Lâm nghiệp tỉnh Đài Loan, 1997, 《Tạp chí Cục Lâm nghiệp tỉnh Đài Loan》. Đài Bắc: Cục Lâm nghiệp tỉnh Đài Loan.
- Truyền thông Nông nghiệp, 2019, 〈Lắng nghe thân thế của rừng, vén màn vẻ đẹp và sự thăng trầm của thời kỳ đốn gỗ lớn ở Đài Loan〉, https://www.agriharvest.tw/archives/8214/.
- Yao He-nien, 1993, 〈Lâm nghiệp thời Nhật trị〉, tr. 9–30; 〈Lâm nghiệp đầu thời Quang phục〉, tr. 31–64, được biên soạn trong 《Tài liệu lâm nghiệp Đài Loan Trung Hoa Dân Quốc》, Đài Bắc: Hội Lâm học Trung Hoa.
- Jiao Guo-mo, 1993, 〈Chính sách lâm nghiệp〉, tr. 175–193, được biên soạn trong 《Tài liệu lâm nghiệp Đài Loan Trung Hoa Dân Quốc》, Đài Bắc: Hội Lâm học Trung Hoa.
- Lin Guo-quan, 1993, 〈Quá khứ và hiện trạng tài nguyên rừng〉, tr. 1–29, được biên soạn trong 《Quản lý bền vững tài nguyên rừng》 do Xia Yu-jiu, Wang Li-zhi và Jin Heng-biao biên tập, Đài Bắc: Viện Thử nghiệm Lâm nghiệp tỉnh Đài Loan.
- Peng Guo-tong, 1989, 〈Các vấn đề sinh thái mà quản lý lâm nghiệp Đài Loan phải đối mặt〉, bài báo đăng trên "Quản lý rừng dưới các vấn đề sinh thái". Đài Bắc: Viện Thử nghiệm Lâm nghiệp.
- Cục Lâm nghiệp, 1991, 《Thống kê lâm nghiệp tỉnh Đài Loan》. Đài Bắc: Cục Lâm nghiệp.