Bạo loạn thóc gạo: Làm thế nào một hạt gạo thay đổi một trăm năm nông nghiệp và bữa ăn trên Đài Loan

30 giây tóm tắt: Năm 1918, bão động thóc gạo ở Nhật đưa mối lo âu lương thực của đế quốc tới Đài Loan; Thảo Thượng, đến Đài Loan năm 1912, và Mã Vĩ Nhân, đến sớm hơn tại nông trại Chia Để, cùng với thương nhân gạo Lý Bằng Nghị sẵn sàng chịu rủi ro thị trường, dần biến những giống lúa Nhật ban đầu không phù hợp với đồng bẉng Đài Loan thành bạo loạn thóc gạo — gạo có thể trồng, thu hoạch và trở thành bữa ăn hàng ngày của người Đài Loan. Năm 1929, Thung 65 được ra mắt, trở thành khung xương quan trọng cho nhiều giống lúa dẻo Đài Loan sau này. Câu chuyện này đồng thời là sự giao thoa giữa khoa học nông nghiệp, kinh tế thuộc địa, thương mại địa phương và giác quan ẩm thực.^{1 2 3}

_Ảnh cánh đồng lúa ở Luye, tỉnh Đông Đài, chụp bởi Jun Jie Yam (người dùng Wikimedia Commons YJJcoolcool), CC BY 4.0; trang tệp tin／giấy phép。⁴ Ảnh minh họa cho phong cảnh lúa mạch hiện đại, không phải ảnh lịch sử của lịch sử giống bạo loạn thóc gạo.

Trước tiên, hãy bắt đầu từ một cuộc bão động thóc gạo

Tháng 8 năm 1918, các phụ nữ nông thôn ở tỉnh Hoa Dũ (Nhật) đứng trước cửa thương nhân gạo để kêu kiện vì giá gạo tăng cao, thu nhập lao động không đủ mua gạo cho gia đình. Yêu cầu "Đừng vận chuyển gạo đi nơi khác" lan tỏa từ địa phương thành một cuộc bão động toàn quốc Nhật, cuối cùng dẫn đến việc toàn bộ nội các phải từ chức. Cuộc di chuyển xã hội này khiến chính phủ Nhật ngày càng quyết liệt trong việc tự cung cấp lương thực trong nội địa, đồng thời thúc đẩy chính sách tăng sản lượng và cải thiện giống lúa ở thuộc địa. ¹

Đây không phải là câu chuyện đi thẳng từ chính sách Nhật tới bát cơm của Đài Loan. Người Nhật quen ăn gạo dẻo, hạt ngắn, dính nhau. Gạo lúa mà người Đài Loan thường ăn trước đây thuộc loại gạo dẻo, hạt dài, khi nấu sẽ rời rạc. Chính phủ thuộc địa mong muốn Đài Loan sản xuất nhiều gạo hơn, đồng thời mong muốn những gạo này đáp ứng khẩu vị thị trường Nhật. Vì vậy, "tăng sản lượng" và "thay đổi hương vị gạo" trở thành hai mặt của cùng một kế hoạch nông nghiệp. ^{1 5}

📝 Ghi chú biên tập: Một cuộc di chuyển xã hội ở xa, kéo theo không chỉ là mức giá gạo, mà còn là tiêu chuẩn "bữa ăn ngon" trên một hòn đảo khác.

Thảo Thượng không phải đang đứng trước một mảnh đất trống

Năm 1912, Thảo Thượng đến Đài Loan, gia nhập trường nghiên cứu nông nghiệp của chính phủ thuộc địa. Trước đó, chính phủ thuộc địa đã thử nghiệm hơn một trăm giống lúa Nhật, nhưng lúa Nhật phản ứng không ổn định với nhiệt độ cao, độ ẩm và ánh sáng mặt trời ở Đài Loan, thường rút ngắn hoặc kéo dài thời gian bào hoa, khó có thể trồng trên quy mô rộng lớn ở đồng bẉng. Sau này, Thảo Thượng xử lý tranh cãi giữa "cải thiện các giống lúa bản địa hiện có" và "giới thiệu lúa Nhật" thông qua phân loại giống và so sánh các giống. ^{1 2}

Nghiên cứu của Thảo Thượng không phải là mang "gạo Nhật" hoàn toàn đến Đài Loan. Ông phát hiện rằng các giống Nhật ở Đài Loan có tỉ lệ kết quả thấp, liên quan đến thời gian hoa rộ ngắn và tỉ lệ thụ phấn bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ cao và độ ẩm cao. Năm 1914, ông áp dụng di truyền học Mendel và phương pháp tách giống sạch để lọc ra các dòng lúa Đài Loan tốt, đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu tới trường nông nghiệp Thung 65. ²

Mã Vĩ Nhân đến Đài Loan sớm hơn Thảo Thượng. Với nền tảng là một kỹ sĩ nông nghiệp từ vùng Hoa Dũ phía tây Nhật, ông đã làm việc tại nông trại Chia Để từ năm 1910. Năm 1914, ông chuyển sang trường nông nghiệp Thung 65, chịu trách nhiệm lai chéo giống lúa và trồng thử ngoài đồng. Báo cáo nghiên cứu của PanSci mô tả hai người như "cộng tác thực sự": Thảo Thượng tổ chức giống và lý thuyết, trong khi Mã Vĩ Nhân dành thời gian dài đi bộ trong cánh đồng thử nghiệm để quan sát cây con và bông lúa. ¹

Chùm thông: Từ cánh đồng gốc trong núi xuống đồng bẉng

Năm 1921, trưởng bộ nông nghiệp tỉnh Bắc Đài, Trịnh Thủy, phát hiện ra rằng cây lúa Nhật ở khu vực rừng núi Yên Minh trồng rất tốt. Khí hậu ở Chùm Thông mát mẻ, địa hình kín đáo, tương tự như khu vực miền Kyushu ở Nhật, cũng phù hợp để cách ly các giống khác nhau và duy trì sự tinh khiết của giống gốc. Đây sau này trở thành cánh đồng gốc của bạo loạn thóc gạo, kết nối giữa việc bảo quản giống và trồng giống ngoài đồng. ^{1 6}

Năm 1923, Mã Vĩ Nhân đề xuất phương pháp trồng cây con bằng cách ghép, rút ngắn thời gian trồng cây con từ khoảng hai tháng xuống khoảng một tháng, thay đổi chu kỳ sinh trưởng của cây, giảm thiểu vấn đề rút ngắn thời gian bào hoa của lúa Nhật do ánh sáng và khí hậu ở Đài Loan. Nhờ đó, các giống không chỉ có thể ở lại trong môi trường đặc biệt của rừng núi mà còn có cơ hội lan tỏa ra đồng bẉng Đài Loan. ^{2 7}

Sự chuyển đổi này cho thấy, sự lựa chọn giống không chỉ là "thay đổi gen" hay "chọn ra một giống mới". Thời gian trồng, kích thước cây con, độ cao cánh đồng, phương pháp cách ly và nông dân có thể vận hành theo phương pháp hay không, đều có thể quyết định liệu một cây lúa có thể chuyển từ cánh đồng thử nghiệm sang công nghiệp sản xuất hay không.

Tên gọi của bạo loạn thóc gạo và sự mong manh của giống gốc

Năm 1926, gạo lúa sản xuất tại Đài Loan được đặt tên là "Bạo loạn thóc gạo" tại Hội đồng Lúa gạo Nhật lần thứ 19. Tên gọi lấy cảm hứng từ thiên đường Bạo Lãnh, đóng gói một đối tượng nông nghiệp được cải thiện ở Đài Loan nhưng có nguồn gốc từ lúa Nhật thành biểu tượng của sự thịnh vượng Đài Loan. ^{1 7}

Nhưng việc đặt tên không đồng nghĩa với thành công. Trong cùng năm, bạo loạn thóc gạo bị bệnh hại tấn thương, thu hoạch kém cỏi. Nhóm nghiên cứu sau đó tiếp tục hướng tới các mục tiêu rộng lớn, năng suất cao, chịu muối tốt, chịu sâu bệnh tốt. Những gì trồng tốt ở cánh đồng gốc, để trở thành một mặt hàng nông dân sẵn sàng chấp nhận, cần sự ổn định và thị trường. ¹

Năm 1927, khủng hoải Showa khiến giá gạo giảm, sức thu hút của nông dân trồng bạo loạn thóc gạo giảm. Lúc này, thương nhân gạo Lý Bằng Nghị ở Hoa Đường, Trùng Khánh, cam kết mua gạo theo diện tích trồng, không dựa trên chất lượng thu hoạch trong năm. Bệnh hại, hạn hán và bão lốc liên tiếp gây thiệt hại, nhà máy bãi gạo của ông từng bỏ hoang gần ba năm. Đến năm 1929, khi thu hoạch cải thiện, cam kết thương mại này cuối cùng giúp bạo loạn thóc gạo chiếm được niềm tin của nông dân. ¹

_Ảnh cánh đồng lúa và các bản làng núi ở Ruisui, Hualien, chụp bởi Marek Slusarczyk (người dùng Wikimedia Commons Tupungato), CC BY 3.0; trang tệp tin／giấy phép。⁸ Ảnh minh họa cho liên kết tới trang tệp tin gốc, chưa được tải lên hoặc lưu trữ lại.

Thung 65: Một giống trở thành khung xương của sự lựa chọn giống

Năm 1929, Thảo Thượng và Mã Vĩ Nhân lai chéo giữa Thủy Trì và Thần Lực, chọn ra Thung 65. Báo cáo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Trung Ương chỉ ra rằng nó mang tính chống bệnh hại tốt và khả năng thu hoạch hai lần trong một năm, quan trọng nhất là không nhạy cảm với độ dài ánh sáng. Thông báo của Đại học Quốc gia Đài Loan cũng cho rằng đây là tổ tiên của khoảng tám phần trăm các giống lúa dẻo mới được sinh ra tại Đài Loan. ^{2 3}

Vì các nguồn khác nhau có tỷ lệ phần trăm khác nhau (khoảng tám phần trăm và tám mươi phần trăm), không nên đưa ra một con số duy nhất như là tỷ lệ chính xác không thể tranh cãi. Kết luận an toàn hơn là: Thung 65 không phải là một giống kỷ niệm trong lịch sử bạo loạn thóc gạo, mà là khung xương của nhiều giống lúa dẻo Đài Loan sau này.

Nghiên cứu di truyền của Viện Nghiên cứu Trung Ương cũng làm cho bộ khung này trở nên phức tạp hơn. Ngoài gen từ Thủy Trì và Thần Lực, Thung 65 còn mang gen từ lúa núi bản địa Muteka, Nakabo. Điều này nên được ghi nhận như một phát hiện nghiên cứu, thay vì suy luận trực tiếp thành "bạo loạn thóc gạo là gạo của người bản địa". Điều thực sự nói lên là, sự hình thành giống thường là kết quả của sự lựa chọn nhân tạo, dòng gen tự nhiên và môi trường địa phương. ³

Sự miễn dịch với chu kỳ ánh sáng của Thung 65 cũng có giải thích ở mức độ phân tử. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng gen Hd1 ở thứ sáu cặp nhiễm thể của nó mang một dãy kéo dài, khiến gen mất đi chức năng điều chỉnh thời gian bào hoa. Do đó, cây lúa không cần phải hoàn toàn tuân theo nhịp sinh học của ánh sáng ở Nhật, mà có thể bào hoa ổn định trong cả hai giai đoạn mùa xuân và mùa hè ở Đài Loan. ³

Thành công công nghệ, không thể xóa bỏ kinh tế thuộc địa

Bạo loạn thóc gạo nâng cao chất lượng gạo, năng suất và giá trị thị trường, đồng thời thúc đẩy việc thành lập trường thử nghiệm, cánh đồng gốc và hệ thống quản lý giống. Báo cáo kỷ niệm trăm năm của Bộ Nông nghiệp chia nhỏ hành trình này thành một số giai đoạn: ban đầu xử lý sự thích ứng môi trường, sau chiến tranh xử lý ổn định và tăng năng suất, những năm 1980 chuyển hướng tới hương vị và đặc trưng, và từ những năm 2010 trở đi, thêm các yếu tố như sự bền vững khí hậu, lựa chọn hỗ trợ dấu hiệu phân tử và nông nghiệp bền vững. ⁷

Sự lựa chọn giống sau chiến tranh không phải là phần mở rộng của thời kỳ thuộc địa. Những ghi chép của Bộ Nông nghiệp ghi nhận rằng Giải phóng 1, Giải phóng 242 và sau này là Thung 67, lần lượt đáp ứng các vấn đề mới như chống bệnh, ổn định sản lượng, chống gãy đổ và thu hoạch bằng máy móc. Những năm 1980 trở đi, các giống như Thung 9 phản ánh nhu cầu của người tiêu dùng về hương vị và chất lượng. ⁷

Tuy nhiên, khoa học nông nghiệp trong thời kỳ thuộc địa không nên chỉ được viết thành "khởi nguồn của sự hiện đại hóa Đài Loan". Nghiên cứu chỉ ra rằng các cải tiến giống, trường thử nghiệm và hệ thống tưới tiêu của chính phủ thuộc địa Nhật, một phần tăng năng suất, nhưng đồng thời cũng đưa Đài Loan vào cấu trúc kinh tế cung cấp gạo và nguyên liệu cho Nhật, làm sâu sắc sự bất bình đẳng trong phân phối tài nguyên và phân lớp xã hội. ⁹

Một nghiên cứu khác nhắc nhở rằng sự thay đổi trong sở thích ẩm thực của người Đài Loan từ lúa núi bản địa, lúa bản địa đến bạo loạn thóc gạo không thể chỉ được giải thích bằng sự di cư dân cư. Chính sách thuộc địa, công nghệ nông nghiệp và tiêu chuẩn cảm quan "gạo ngon", đều là những yếu tố cùng hoạt động. ⁵

Do đó, bạo loạn thóc gạo có thể đồng thời là kết quả công nghệ và di sản thuộc địa. Nó giúp nhiều gia đình ăn được bát cơm dẻo phù hợp với khẩu vị chủ đạo vào thời điểm đó, đồng thời đưa nông nghiệp Đài Loan sâu hơn vào hệ thống lương thực của đế quốc. Xóa bỏ bất kỳ mặt nào trong hai mặt này, những gì còn lại không phải là lịch sử, mà là câu chuyện một chiều về thành tựu.

📝 Ghi chú biên tập: Một hạt gạo không cần phải chọn giữa "tiến bộ" và " áp bức"; những gì thực sự cần được giải thích là, ai đã nhận được gì từ nó, và ai phải chịu lấy giá.

Từ sản lượng cao sau chiến tranh đến sự lựa chọn chính xác ngày nay

Câu chuyện tiếp theo của bạo loạn thóc gạo không kết thúc ở năm 1929. Sau chiến tranh, dân số tăng, hệ thống tưới tiêu, phân bón hoá học và lực lượng lao động nông thôn đi làm việc ở thành thị khác, khiến mục tiêu lựa chọn chuyển hướng tới chống bệnh, chống gãy đổ, tăng năng suất và phù hợp với nông nghiệp hóa máy. Dữ liệu của Bộ Nông nghiệp cho biếtt, giống Thung 67 được sinh ra năm 1978 từng là giống quan trọng về tăng năng suất, chống gãy đổ và thu hoạch bằng máy móc. ⁷

Từ những năm 1980 trở đi, Đài Loan không chỉ hỏi "một mẫu có thu hoạch bao nhiêu", mà còn hỏi "nấu nướng ngon không". Thung 9 và sau này là các giống gạo thơm và đặc trưng, phản ánh sự chuyển đổi của gạo từ hàng hóa an ninh lương thực sang thực phẩm có nguồn gốc, có thương hiệu và có sự khác biệt cảm quan. Sau khi gia nhập WTO năm 2002, sự cạnh tranh thị trường và áp lực nhập khẩu cũng khiến sự khác biệt giữa các giống trở nên quan trọng hơn. ⁷

Vào những năm 2010, biến đổi khí hậu khiến nhiệt độ cao, lượ lượng mưa cực đoan, sâu bệnh và nguồn nước trở thành các điều kiện mới cho sự lựa chọn giống. Lựa chọn hỗ trợ dấu hiệu phân tử, bón phân chính xác, giám sát bằng drone và nông nghiệp thân thiện môi trường đang biến "quan sát" ở cánh đồng thử nghiệm thành công việc dữ liệu chính xác hơn. Điều này không có nghĩa là nông dân không còn quan trọng, mà là kinh nghiệm thực địa, gen, khí hậu và dữ liệu quản lý được đưa vào cùng một khung ra quyết định. ⁷

Từ "thu hoạch được nhiều" đến "có thể nhận biết hương vị"

Thung 67 có thể đại diện cho giai đoạn chuyển từ an ninh lương thực sang nông nghiệp hóa máy sau chiến tranh. Trang mạng kiến thức nông nghiệp ghi nhận, mục tiêu lựa chọn của nó vào những năm 1960 là chống gãy đổ và tăng năng suất, sợn cường, phạm vi thích ứng rộng, cũng phù hợp với thu hoạch bằng máy móc. Từ năm 1979 đến 1998, nó từng là giống được trồng rộng nhất ở Đài Loan, chiếm hơn bảy phần mười. ¹⁰

Sự thành công của giống này khác biệt quan trọng so với câu chuyện của Thung 65: ban đầu, sự lựa chọn giống cần phải để cho lúa dẻo sống sót ở Đài Loan, sau chiến tranh, sự lựa chọn giống cần phải để lúa sản xuất ổn định trong điều kiện giảm lao động, tăng phân bón và hóa máy. Gạo chuyển từ đối tượng của chính sách lương thực đế quốc sang vấn đề về an ninh lương thực và hiệu quả sản xuất nông nghiệp của nhà nước sau chiến tranh.

Đến những năm 1980, thị trường bắt đầu hỏi thêm một điều khác: gạo có hương vị, mùi thơm và nguồn gốc rõ ràng hơn không. Thung 9 do Hứa Chí Thái phát triển, sau đó trở thành một giống gạo chất lượng quan trọng trên thị trường Đài Loan. Bản ghi của Tạp chí Ánh Sáng Đài Loan ghi nhận, Thung 194, Thung Nam 16 và các giống khác đưa tên giống, hương vị và bao bì thương hiệu trực tiếp tới tay người tiêu dùng. ¹¹

Sự chuyển đổi này thay đổi ngôn ngữ của "gạo ngon". Trước đây, hỏi là bao nhiêu một mẫu có thu hoạch; sau đó, bắt đầu hỏi về tinh bột trực tiếp, độ dính, mùi thơm, phù hợp để nấu cháo hay cơm cuốn, và liệu người tiêu dùng có sẵn sàng trả thêm tiền cho giống và nguồn gốc hay không. Gạo không còn là nguyên liệu trắng không tên nữa, mà bắt đầu như trà và cà phê, mang lại lịch sử hương vị dễ nhận biết.

Danh sách các giống của Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Vùng Nam cho thấy xu hướng này vẫn đang tiếp tục: Thung Nam 11 ra mắt năm 2004, nhấn mạnh chất lượng gạo và năng suất; Thung Nam 16 hoàn thành năm 2012 thông qua hỗ trợ dấu hiệu phân tử hợp tác với Đại học Quốc gia Đài Loan; Thung Nam 19 mang các mục tiêu như tiết kiệm nước, chống bệnh và giảm tỉ lệ caryopses trắng; Thung Nam 21 là giống gạo dùng để pha rượu ra mắt năm 2024. ¹²

Ý nghĩa của lựa chọn hỗ trợ dấu hiệu phân tử không phải là để nông nghiệp trở thành một công trình có thể hoàn thành bằng một nút bấm. Bản ghi của Tạp chí Ánh Sáng Đài Loan ghi nhận, Thung Nam 16 được lai chéo từ gạo thơm và Thung 67, thông qua lựa chọn hỗ trợ dấu hiệu phân tử để rút ngắn thời gian sinh ra xuống sáu năm. ¹¹ Tuy nhiên, các giống mới vẫn cần quay lại cánh đồng thử nghiệm để chịu đựng được khí hậu, đất, bệnh hại, cách vận hành của nông dân và khẩu vị thị trường. Phòng thí nghiệm tăng tốc quá trình lọc, nhưng không thay thế cho quyết định cuối cùng ở cánh đồng.

Chùm Thông, nơi ở của Thảo Thượng và ký ức của một bát cơm

Giống gốc sau này biến mất ở Đài Loan, nhưng vào năm 2016, thông qua hạt giống được bảo quản bởi Khoa Nông nghiệp của Đại học Quốc gia Đài Loan và Viện Nghiên cứu Di truyền Quốc gia Nhật, nó trở lại lại cánh đồng Chùm Thông. Báo cáo của Truyền hình Công cộng ghi nhận sự trồng lại, cánh đồng gốc và những người lớn tuổi địa phương, đồng thời ghi nhận sự thay đổi phong cảnh của Chùm Thông sau này chuyển sang trồng hoa và nông nghiệp giải trí. ⁶

Nơi ở của Thảo Thượng trên khuôn viên Đại học Quốc gia Đài Loan cũng bảo quản một ký ức khác. Năm 2003, kiến trúc sư Liu Chính Tử phát hiện những bản ghi chép tay và dụng cụ của Thảo Thượng trong ngôi nhà, biến một căn phòng gần như bị bỏ quên trở thành cửa ngõ vào lịch sử nông học Đài Loan. Năm 2016, Truyền hình Công cộng báo cáo về những bức tường tre, tấm vách ngăn nước và cửa sổ hỏng hóc của ngôi nhà, nhắc nhở mọ người: một trung tâm nghiên cứu cho một bát cơm cũng có thể bị lãng quên nhanh hơn một bát cơm. ^{6 13 14}

Bạo loạn thóc gạo sau này xuất hiện trong các bữa ăn nhanh, bánh tét, cơm cuộn và bữa ăn gia đình. Các bài viết về ẩm thực thường hỏi người Đài Loan hôm nay ăn bao nhiêu gạo. Lịch sử của bạo loạn thóc gạo hỏi thêm một câu hỏi khác: Tại sao chúng ta lại coi một giống gạo nhất định là "bữa ăn bình thường"? Câu trả lời không chỉ nằi ở khẩu vị, mà còn ở trường thử nghiệm, thị trường thuộc địa, cam kết của nông dân, thu mua thương mại, chính sách sau chiến tranh và thói quen của nhiều thế hệ.

Hôm nay, mở nắp nồi cơm, hơi thơm của cơm như một phần của cuộc sống hàng ngày, nhưng không phải là tự nhiên. Nó trải qua những thất bại của nhà nghiên cứu, những lần thử nghiệm liên tục của Mã Vĩ Nhân trong cánh đồng, cam kết thu mua của Lý Bằng Nghị dành cho nông dân, sự truyền tìm của những nhà lựa chọn sau chiến tranh về chống bệnh và tăng năng suất, và cũng qua từng miếng cơm của người Đài Loan biến lúa Nhật thành hương vị riêng.

**Điều đáng nhớ nhất về bạo loạn thóc gạo không phải là nó có tinh khiết hay không, mà là nó cho chúng ta thấy: hương vị Đài Loan có thể là kết quả của những lần thử nghiệm, thất bại và điều chỉnh trên một mảnh đất mới, cuối cùng được công nhận chung."

Tài liệu tham khảo