Ô giấy: Từ dụng cụ chịu mưa đến nghệ thuật, đưa lên bến bờ năm trăm tinh hoa văn hóa Hakka của Đài Loan

Ô giấy: Từ dụng cụ chịu mưa đến nghệ thuật, đưa lên bến bờ năm trăm tinh hoa văn hóa Hakka của Đài Loan

Tóm tắt 30 giây: Thời kỳ thực dân Nhật, người Hakka tại Mỹ Nông giới thiệu nghề làm ô giấy, từ một truyền thống miền Đông Nam Trung Quốc được truyền lại. Ô giấy trong văn hóa Hakka không chỉ là dụng cụ chịu mưa — chữ "giấy" và "con cái" âm điệu trùng khớp, chữ "ô" có bốn "con người" tượng trưng cho con cái nhiều con, nên trở thành vật phẩm may mắn trong dịp cưới và lễ kể con nhỏ. Vào thập niên 1960, khi ô giấy hiện đại lan rộng, ngành công nghiệp ô giấy tại Mỹ Nông gần như tàn phát; bước ngoặt quan trọng đến từ năm 1976, khi tạp chí Hán Hạng bản tiếng Anh (ECHO) đưa Lý Hiếu Linh, người sáng lập Quang Tân Thành, làm bìa tạp chí, giúp kỹ năng này từ dụng cụ hàng ngày trở thành nghệ thuật có giá trị thu thập, kể lại câu chuyện năm trăm năm phát triển nghề thủ công truyền thống của Đài Loan, cách đây vượt qua khó khăn và tìm được vị trí mới trong xã hội hiện đại.

Đưa lên bến bờ năm trăm tinh hoa: Nguồn gốc và tinh thần văn hóa của ô giấy Mỹ Nông

Ô giấy Mỹ Nông xuất phát từ truyền thống miền Đông Nam Trung Quốc, vào thời kỳ thực dân Nhật, Lý A Qui và Ngụa Tịch Hành, hai người từ Mỹ Nông được mời nhận người Trung Quốc chuyên về làm ô giấy truyền kỹ năng, từ đó khai sinh nên có ô giấy Mỹ Nông năm trăm năm truyền thống¹. Do xuất phát từ tỉnh Quảng Tây, ban đầu các nhà máy ô giấy ở Mỹ Nông thường dùng chữ "Quang" để đặt tên — Quang Hoa Hành, Quang Tịch Hành, Quang Đức Hành, Quang Tân Thành — vẫn giữ được truyền thống này đến ngày nay².

Trong văn hóa Hakka, ô giấy không chỉ là dụng cụ thông thường chịu mưa. Ngôn ngữ Hakka có chú "giấy" và "con cái" âm điệu trùng khớp, do đó ô giấy được xem là vật phẩm may mắn mang ý nghĩa "sớm sinh con cái"; cấu trúc chữ "ô" chứa bốn "con người" tượng trưng cho "nhiều con, nhiều cháu", mặt tròn của chiếc ô tượng trưng cho "hoàn mỹ" và "hòa hợp"³. Tại làng Hakka Mỹ Nông, ô giấy trở thành phong tục quan trọng, các bố mẹ sẽ trao cho cô gái con gái mình một chiếc ô giấy khi cô đi lập gia đình, gửi gắm lời chúc con cái sớm sinh, hai vợ chồng hôn nhân hạnh phúc suốt đời; các chàng trai khi trưởng thành cũng nhận được chiếc ô giấy, tượng trưng cho sự bảo trợ và phát triển của gia đình⁴.

Sự thể hiện văn hóa này có một điểm thú vị đối lập: trong văn hóa Hokkien, việc "trao ô" do âm điệu trùng với "phá" nên là chuyện không may, nhưng văn hóa Hakka lại xem ô giấy là lời chúc sâu sắc nhất. Cùng một vật dụng, trong các ngôn ngữ văn hóa khác nhau trên Đài Loan, đưa ra những ý nghĩa trùng khác nhau, đó chính là điểm hấp dẫn của sự đa dạng văn hóa.

Kiên trì giữa khó khăn: Từ vật dụng đến nghệ thuật

Với tiến trình của thời đại, số phận của ô giấy Mỹ Nông đã gặp thách thức nghiêm trọng. Vào thập niên 1960, những chiếc ô giấy nhẹ nhàng, giá thành thấp, chịu được nhiệt và độ ẩm, được sản xuất và phổ biến rộng rãi, nhu cầu thị trường đối với ô giấy thủ công giảm sút nhanh chóng, nhiều nhà máy đóng cửa, ngành công nghiệp ô giấy tại Mỹ Nông một lần nữa rơi vào giai đoạn thấp điểm chưa từng có, gần như tiếp cận với sự tàn phát⁵.

Trong thời kỳ khó khăn, vẫn có rất ít thợ rèn quyết tâm giữ gìn. Lý Hiếu Linh, người sáng lập Quang Tân Thành, chính là một trong những nhân vật quan trọng nhất, đối mặt với sự thu hẹp thị trường, ô vẫn coi việc làm là nghệ thuật tạo nên, tiếp tục giữ gìn dòng máu nghề.

Thực sự bước ngoặt xuất hiện vào năm 1976. Vào tháng 12 cùng năm, tạp chí Hán Hạng bản tiếng Anh (ECHO) đưa Lý Hiếu Linh và công việc của ô giấy làm bìa tạp chí, báo cáo sâu sắc về quy trình sản xuất ô giấy tại Mỹ Nông⁶. Sau khi tạp chí xuất bản ra thế giới, một nhân viên nước ngoài của IBM, được giao nhiệm vụ tại Đài Loan, đã cá nhân đến tìm Lý Hiếu Linh để học nghề trong vòng hai năm. Linh Hương Vân, người sáng lập Hiệp Hội Múa Ngắm, từng được Lý Hiếu Linh tặng ô giấy làm phụ kiện trong các vở múa. Sự chú ý của các phương tiện truyền thông quốc tế và những gặp gỡ đa ngành, giúp ô giấy Mỹ Nông trở lại tầm nhìn của đại chúng, và hơn nữa thúc đẩy chuyển đổi từ "dụng cụ chịu mưa" đơn thuần thành "sản phẩm nghệ thuật có giá trị thu thập", đưa ngành công nghiệp về phía mới.

Sự kiên trì của Lý Hiếu Linh, chính là hình mẫu chung của nhiều nghề thủ công truyền thống của Đài Loan khi đối mặt với làn sóng hiện đại hóa, từ "ứng dụng" chuyển sang "nghệ thuật".

Văn hóa hiện đại: Từ MV của Cai Ying Lin đến sân khấu quốc tế

Vào thế kỷ 21, ô giấy Mỹ Nông tìm được sự cân bằng mới giữa truyền thống và đổi mới. Quang Tân Thành ô giấy được hai thế hệ Lý Dương Quân và vợ mình Ngụa Kiên Hạnh nhận thừa kế, khoảng sau khi Lý Hiếu Linh hư hữu khoảng 20 năm — ô đã thừa kế từ Lý Dương Quân — họ không chỉ duy trì kỹ năng sản xuất tỉ mỉ, mà còn chủ động đổi mới và hợp tác xuyên ngành, hòa nhập ô giấy truyền thống vào nghệ thuật cài đặt, khiến ô giấy thoát khỏi khung nhận quà thông thường, trở thành phương tiện truyền tải văn hóa đẹp đẽ của Đài Loan.

Vào năm 2014, trong MV của Cai Ying Lin và ca sĩ Nhật Bản Anh Mỹ Hạnh hợp tác cho bài hát "I'm Not Yours", ô giấy Quang Tân Thành xuất hiện với vị trí trào ngập hương vị Đông phương, lại càng làm nổi bật lên sân khấu quốc tế⁷. Đây không chỉ là sự công nhận đối với nghề thủ công truyền thống, mà còn chứng tỏ văn hóa truyền thống của Đài Loan vẫn có thể nở rộ trong nền văn hóa giải trí hiện đại.

Hiện nay, các workshop chính còn lại ở khu vực Mỹ Nông, ngoài Quang Tân Thành, còn có "Làng văn hóa ô giấy nguyên tên Mỹ Nông" kết hợp đánh bóng, bảo tàng, nhân dịch và ẩm thực Hakka, tiếp tục truyền thái văn hóa ô giấy và cung cấp trải nghiệm làm ô giấy cho du khách⁸. Ô giấy không còn chỉ là dụng cụ chịu mưa đơn thuần, mà là biểu tượng của Đài Loan mang theo ký ứng lịch sử, di sản văn hóa và giá trị nghệ thuật.

Thách thức và tầm nhìn: Lối mòn bền vững của nghề thủ công truyền thống

Mặc dù ô giấy Mỹ Nông đã tìm được vị trí mới trong thời đại hiện đại, nhưng con đường truyền thống nghề thủ công vẫn đầy thách thức. Quy trình làm ô giấy rất phức tạp, tốn thời gian và công sức, lợi nhuận tương đối thấp, khiến thế hệ trẻ không có động lực tham gia, đối mặt với nguy cơ không có người kế thừa⁹. Cách thức đổi mới và mở rộng ảnh hưởng trong làn sóng toàn cầu và số hóa, là thách thức mà Lỵ Nông ô giấy phải đối mặt.

Tuy nhiên, câu chuyện của ô giấy Mỹ Nông đã cung cấp cho các nghề truyền thống khác của Đài Loan những bài học quý giá. Nhờ sự kiên trì của các thợ rèn, bài báo của truyền thông, sự giao hữu giữa nghệ thuật và công nghiệp, và hợp tác xuyên ngành, nghề thủ công truyền thống không chỉ thoát khỏi số phận "thế kỷ ngoại", mà còn có thể biến thành những biểu tượng văn hóa mang ý nghĩa của thời đại.

Đọc thêm

• Văn hóa Hakka và ngôn ngữ — Các nền văn hóa và ngôn ngữ của dân tộc Hakka, môi trường văn hóa sinh ra ô giấy
• Văn hóa tàn âm cấm kỵ ở Đài Loan — Tàn âm cấm kỵ "trao ô" trong văn hóa Hokkien vs. lời chúc ô giấy trong văn hóa Hakka, logic âm điệu trùng khác nhau
• Vải hoa truyền thống của Đài Loan — Một cách khác, từ thiết bị sinh hoạt đến biểu tượng văn hóa của nghề thủ công truyền thống
• Nhuộm xanh — Cùng đối mặt với thách thức truyền thống nghề thủ công của Đài Loan

Tài liệu tham khảo