Hoa sắt trang trí của Đài Loan: Một ô cửa chống trộm, tựa như cuốn tự truyện của một gia đình

Tóm tắt trong 30 giây: Hoa sắt đã xuất hiện trong kiến trúc Đài Loan dưới thời Nhật Bản cai trị, bị gián đoạn do tái chế kim loại trong chiến tranh, và trở nên phổ biến từ cuối những năm 1960 đến những năm 1970 cùng với sự phát triển nhà ở và nguồn cung thép. Chúng vừa có chức năng chống trộm, lấy sáng, trang trí, lại còn lưu giữ nghề nghiệp, tín ngưỡng và ký ức gia đình của chủ nhà trên đường phố. Bài viết này sẽ đi từ hoa văn 48 ô tại Viện Hành pháp tỉnh năm 1958 đến các ghi chép thực địa về nghệ nhân nhà cổ, việc bảo tồn nhà cổ ở Lộc Cảng và kiến trúc lịch sử để giải thích tại sao một chi tiết kim loại không tên lại có thể trở thành biên niên sử đời sống của người dân thường.

Ảnh: Các ô cửa sổ trong khu phố dân cư Bắc Thôn, Đài Trung. Tác giả Dquai, cấp phép CC BY-SA 4.0, trang tập tin Wikimedia Commons. Hình ảnh được sử dụng để minh họa bối cảnh đường phố, không phải là bằng chứng về một niên đại hay câu chuyện chủ nhà cụ thể.

Năm 1958, trên cửa sổ của tòa nhà Viện Hành pháp tỉnh Đài Loan đã lắp đặt hoa sắt trang trí với 48 ô. Mỗi ô rộng khoảng 136 cm và cao 86 cm, họa tiết không có một ô nào hoàn toàn giống nhau. Chúng không phải là lưới chống trộm tiêu chuẩn phổ biến ngày nay, mà là một tập hợp các chi tiết kim loại kết hợp đường nét hình học, hàn thủ công và khí chất của kiến trúc chính trị.¹

Nhìn xa hơn, hoa sắt đã xuất hiện trong kiến trúc Đài Loan dưới thời Nhật Bản cai trị. Sau khi chiến tranh mở rộng vào năm 1937, chính phủ Nhật Bản ban hành lệnh thu hồi kim loại, các thanh sắt và lan can trên nhà dân đã bị tháo dỡ để làm vật tư chiến tranh. Hoa sắt không phải lúc nào cũng có mặt trên đường phố; nó từng biến mất khỏi cuộc sống vì chiến tranh.¹

Vì vậy, hoa sắt mà người Đài Loan quen thuộc không thể chỉ được khái quát bằng cụm từ "trang trí nhà cổ". Nó là kết quả của sự giao thoa giữa nhà ở hậu chiến, nguồn cung công nghiệp, an ninh gia đình và kỹ thuật thủ công. Điều nghịch lý nhất là ban đầu nó dùng để ngăn cách con người bên ngoài, nhưng cuối cùng lại giúp chủ nhà trưng bày câu chuyện của mình cho người qua đường xem.

📝 Ghi chú của Người quản lý triển lãm
Hoa sắt trang trí ở Đài Loan không phải là rào cản cuối cùng khóa chặt ngôi nhà, mà là cách đầu tiên ngôi nhà tự giới thiệu bản thân với đường phố.

Từ sự khan hiếm thời chiến đến đời sống thường nhật trên phố

Tài liệu từ Khu dân chủ Nghị viện cho thấy mốc thời gian rất rõ ràng. Trong giai đoạn đầu sau chiến tranh, thép chủ yếu được sử dụng để tái thiết và quốc phòng, việc sử dụng của dân chúng bị hạn chế. Đến cuối những năm 1960, khi ngành công nghiệp chuyển đổi từ nông nghiệp sang công nghiệp, sau khi Trung Cương (Chunggang) thành lập vào năm 1971, nguồn cung thép mới tương đối ổn định, và hoa sắt trang trí mới dần đi vào các ngôi nhà dân dụng thông thường.¹

Dòng thời gian này giải thích tại sao hoa sắt thường được coi là dấu hiệu thị giác của "Đài Loan hậu chiến". Giai đoạn từ 1950 đến 1970 là thời kỳ nhà ở tăng nhanh, và những ngôi nhà phố cùng chung cư xuất hiện với số lượng lớn. Báo cáo của tạp chí Quang Hoa Đài Loan chỉ ra rằng đây cũng là giai đoạn xây dựng nhanh nhưng họa tiết lại rất tự do.² Sự "phổ biến" ở đây không nên được hiểu là mọi hộ đều sử dụng cùng một hoa văn, mà là sự cung ứng vật liệu, nhu cầu nhà ở và kỹ thuật thợ sắt dần khiến hoa sắt trở thành bộ phận của ngôi nhà có thể chi trả và đặt hàng.

Hoa sắt thời đó không chỉ đơn thuần chọn theo số mục lục. Sổ tay cải tạo nhà cổ của Cục Phát triển Đô thị Thành phố Cao Hùng chỉ ra rằng, hoa sắt ban đầu chủ yếu là sắt đen, được tạo hình bằng cách rèn và uốn, không có tiêu chuẩn cố định; các bố cục hình học, hoa cỏ và họa tiết cụ thể đều có thể trở thành vật liệu thiết kế của thợ thủ công.³

Cách làm này khiến các cửa sổ trên cùng một con phố trông như người họ hàng, nhưng lại không giống sản phẩm được sản xuất hàng loạt. Có người muốn hoa, có người muốn phong cảnh núi nước, có người đưa nghề nghiệp, tín ngưỡng hoặc sở thích gia đình vào đó. Thư viện Thành phố Đài Bắc khi biên soạn Nghệ nhân nhà cổ và Hoa sắt trang trí cũng đặc biệt đề cập đến các họa tiết hoa cỏ, âm nhạc vũ đạo, động vật côn trùng, và phong thủy tôn giáo có thể xuất hiện trên hoa sắt.⁴

Một ô cửa sổ, một phần cuộc đời của chủ nhà

Ảnh: Ngôi nhà cổ ở Lộc Cảng. Tác giả Yug, cấp phép CC BY-SA 2.0, trang tập tin Wikimedia Commons. Hình ảnh này được sử dụng để minh họa quy mô mặt tiền nhà cổ và cuộc sống, không khẳng định rằng mỗi ô cửa sổ trong ảnh đều là hoa sắt như bài viết đề cập.

Năm 2020, Tân Vĩnh Thắng và Dương Triều Cảnh đã thực hiện chuyến thăm xưởng nghệ nhân nhà cổ tại Độc Mặc Đọc. Ban đầu, hai người chỉ đi xe máy chụp những ngôi nhà cũ trong ngõ hẻm Đài Nam, nhưng qua quá trình chụp ảnh, họ nhận ra rằng hoa văn trên cửa sổ còn nói lên tính cách của cư dân hơn cả bức tường bên ngoài. Trong nửa năm, họ đã chụp được một đến hai nghìn tấm ảnh hoa sắt trang trí.⁵

Phương thức làm việc của hai người rất giống như điều tra thực địa. Họ không chỉ chụp mặt trước mà còn trò chuyện với chủ nhà, hỏi về nguồn gốc họa tiết, và cách ngôi nhà được xây dựng. Ở Đầu Thành, Đài Nghi Lan có một ô cửa sổ hình rồng phượng, trong khi ở Lộc Cảng, có chủ nhà đã biến ký ức chuyến du lịch châu Âu cùng con gái thành hoa văn cổng vinh quang (Arc de Triomphe). Hoa sắt ban đầu là chi tiết kim loại vô tri, nhưng câu chuyện chỉ xuất hiện sau khi chủ nhà mở cửa và rót đồ uống.⁵

Tân Vĩnh Thắng nói rằng họ "muốn tìm kiếm hương vị trong ký ức". Câu này ban đầu dùng để nói về bữa sáng và các quán cũ, nhưng cũng đúng với hoa sắt trang trí. Hoa sắt không phải là tác phẩm nghệ thuật tách rời khỏi cuộc sống; nó cùng với sàn đá mài, phòng thờ thần linh, chiều cao khung cửa, tán lá chậu cây cấu thành một không gian mà gia đình sử dụng hàng ngày.⁵

Điều này cũng thay đổi cách chúng ta nhìn nhận nhà cổ. Môi giới bất động sản gọi ngôi nhà là "vật thể", nhưng chủ nhà lại coi nó như một chiếc bình chứa nơi cả gia đình đã sinh sống. Giá trị của hoa sắt không chỉ nằm ở hình dáng, mà còn ở việc nó cho người xa lạ biết rằng gia đình này đã từng tin vào điều gì, ghi nhớ ai, và muốn để lại điều gì trước mắt người bên ngoài.^{4 5}

📝 Ghi chú của Người quản lý triển lãm
Phần quý giá nhất của hoa sắt trang trí thường không phải là việc hàn đẹp đến mức nào, mà là nó khiến chủ nhà sẵn lòng kể thêm năm phút về ngôi nhà của mình.

48 ô cửa sổ của Viện Hành pháp: Tại sao mỗi ô lại khác nhau?

Tòa nhà Viện Hành pháp tỉnh Đài Loan cung cấp một phiên bản kiến trúc công cộng để so sánh. Tòa nhà này được hoàn thành vào năm 1958, sử dụng hoa sắt trang trí trên diện rộng, đồng thời đảm nhận chức năng chống trộm và trang trí. Mặt trước có 30 ô, hai bên mỗi bên 8 ô, tổng cộng là 48 ô, và mỗi ô đều có hình dáng khác nhau.¹

Trang tài liệu chỉ ra rằng trong hoa sắt có thể nhìn thấy hình dạng giống như thanh kiếm phương Tây; một truyền thuyết địa phương cho rằng các nghị viên tỉnh đã dùng lời nói để bênh vực người dân trước hội đồng, và đấu khẩu với quan chức hoặc các nghị viên khác, nên họ đã đưa ý niệm về cuộc đấu kiếm vào hoa sắt. Ý nghĩa thiết kế của giả thuyết này không thể xác định được, vì vậy nó phù hợp hơn như một ký ức địa phương trong kiến trúc, chứ không phải là kết luận lịch sử chắc chắn.¹

Ví dụ này quan trọng, không phải vì nó chứng minh rằng mỗi bông hoa đều có mật mã. Nó nhắc nhở chúng ta rằng hoa sắt ở Đài Loan chưa bao giờ chỉ tồn tại ở quy mô nhà dân. Nó có thể là một ô cửa sổ nhỏ bên ngoài nhà bếp, hoặc là một ngữ vựng kiến trúc trên toàn bộ mặt tiền của một cơ quan công cộng. Chức năng và biểu tượng đã gắn kết từ ban đầu.

Ai đang ghi chép lại những tác phẩm không tên này?

Hầu hết người sáng tạo ra hoa sắt trang trí đều không để lại tên mình. Thợ thủ công có thể chỉ làm việc theo yêu cầu của chủ nhà "muốn một chút hoa" hoặc một bản phác thảo vẽ tay, và sau khi ngôi nhà hoàn thành, tác phẩm đã trở thành một phần của kiến trúc. Nó không giống như tượng điêu khắc có tên triển lãm, cũng không giống như tranh vẽ có chữ ký; thường chỉ có người sống bên trong mới biết tại sao nó lại có hình dáng đó.

Xưởng nghệ nhân nhà cổ được thành lập vào năm 2013 đã giúp việc sắp xếp và chia sẻ bối cảnh đường phố không tên này lần đầu tiên trên quy mô lớn. Thư viện Thành phố Đài Bắc ghi nhận rằng Tân Vĩnh Thắng và Dương Triều Cảnh, bắt đầu từ việc chia sẻ ảnh trên mạng, dần xây dựng cộng đồng và xuất bản sách, giúp hoa sắt trang trí chuyển từ "vật dụng bình thường trên nhà cổ" thành một yếu tố của Đài Loan đáng được bảo tồn.⁴

Trang chuyên đề của Bảo tàng Nghệ thuật Quốc lập Đài Loan ghi lại nghệ sĩ Ngô Thiên Nghi (Wu Qianyi) đã sử dụng hoa sắt làm chủ đề sáng tạo và nghiên cứu từ năm 2015. Khi hoa sắt được đưa vào sáng tạo nghệ thuật, nó không còn chỉ là phụ kiện của nhà cổ, mà còn trở thành một phương tiện để xem xét lại ký ức tập thể.⁶

Năm 2026, Bảo tàng Nghệ thuật Nguyệt Tân ở Đài Nam đã tổ chức buổi diễn thuyết "Ghi chép hoa sắt trang trí Đài Loan" của Dương Triều Cảnh, cho thấy chủ đề này đã chuyển từ việc chụp ảnh cá nhân sang thảo luận công khai tại các cơ quan văn hóa địa phương.⁷

Sự chuyển đổi này mang một chút mâu thuẫn. Lý do khiến hoa sắt gây xúc động chính là ban đầu nó không nhằm mục đích được nhìn thấy. Khi nó được sắp xếp, xuất bản và triển lãm, Đài Loan bắt đầu nhìn thấy cuộc sống thường nhật của mình, nhưng cũng phải cẩn thận để không bao giờ biến câu chuyện đời sống chủ nhà thành phong cách cổ điển có thể tiêu thụ quá mức.

Bảo tồn không đồng nghĩa với việc biến mỗi ô cửa sổ thành vật trưng bày

Sự khó khăn trong việc bảo tồn nhà cổ thường đến từ yêu cầu ngôi nhà vừa cần an toàn, lấy sáng, thông gió và một hình thức sử dụng mới. Tháo cửa cũ thay bằng cửa nhôm thì nhanh chóng và dễ đáp ứng nhu cầu hiện đại. Việc giữ lại hoa sắt đòi hỏi phải hiểu cấu trúc của nó, mức độ rỉ sét, cách cố định và bối cảnh sử dụng ban đầu.

Trang tài liệu kiến trúc lịch sử của Cục Văn hóa Huyện Hoa Liên liệt kê "hoa sắt trang trí và tường trắng" là một trong những đặc điểm nhận dạng của các khu nhà ở ký túc xá Lâm nghiệp. Khi Chính quyền Tỉnh Bình Đông giới thiệu dự án bảo tồn làng Vinh Thị, họ cũng đề cập đến 120 ngôi nhà lịch sử giữ lại hoa sắt kiểu cũ, gạch bông xi măng và cửa sổ kính màu. Những trường hợp này cho thấy trọng tâm của việc bảo tồn không phải là tách riêng đồ trang trí để đưa vào bảo tàng, mà là cố gắng để nó vẫn nằm trong mối quan hệ với ngôi nhà ban đầu.^{8 9}

Sổ tay cải tạo nhà cổ của Thành phố Cao Hùng cung cấp một hướng khác. Nhà cổ có thể được tái sử dụng, và hoa sắt trang trí cũng có thể trở thành vật liệu trong không gian mới, nhưng điều kiện tiên quyết là phải hiểu kỹ thuật và tỷ lệ ban đầu, chứ không chỉ sao chép một họa tiết trông "cổ điển".³

Báo cáo của Khoa Báo chí Đại học Thế Tân viết rằng hoa sắt trang trí đang được chuyển hóa thành thủ công mỹ nghệ văn hóa. Con đường này có thể mang lại nguồn thu nhập mới cho kỹ thuật cũ, nhưng cũng có thể làm phẳng bối cảnh cuộc sống phức tạp ban đầu thành một họa tiết thương mại. Điều thực sự đáng được bảo tồn không chỉ bao gồm hoa, bướm hay các đường lưới hình học, mà còn cả cách thợ thủ công làm ra nó, lý do chủ nhà chọn nó, và những họa tiết đó đã gắn liền với loại hình cuộc sống nào.¹⁰

📝 Ghi chú của Người quản lý triển lãm
Tiêu chuẩn tối thiểu để bảo tồn hoa sắt là sau khi được đánh bóng, nó vẫn không làm mất đi ngôi nhà ban đầu vốn có chức năng bảo vệ, lấy sáng và kể chuyện.

Những gì chúng ta thấy ngày nay có thể chỉ là lớp sơn cuối cùng

Việc đổi mới đô thị và cải tạo nhà cổ ở Đài Loan vẫn sẽ tiếp diễn. Không phải mỗi ô cửa sắt đều đáng được giữ nguyên vẹn, cũng không phải mọi công trình mới đều cần mô phỏng hoa văn thời chiến. Cách làm chân thành hơn là ghi chép trước, sau đó mới đánh giá: chụp lại họa tiết, phỏng vấn chủ nhà, nhận diện kỹ thuật, xác định niên đại ngôi nhà, và cuối cùng mới quyết định trùng tu, tái sử dụng hay phá dỡ.

Báo cáo về hoa sắt trang trí được chuyển tải qua trang web song ngữ của NGO Bộ Ngoại giao đề cập rằng chủ nhà ở Lộc Cảng đã đưa các địa danh nổi tiếng như Thập Nghi Lâu và Bán Bối Tỉnh vào hoa văn. Ví dụ này cho thấy ô cửa sổ không chỉ là khung trang trí đơn thuần, mà là cách cư dân thu nhỏ bản đồ địa phương ngay trước ngưỡng cửa nhà mình.¹¹

Ảnh: Ngôi nhà cổ thế kỷ 19 ở An Bình, Đài Nam. Tác giả CEphoto, Uwe Aranas, cấp phép CC BY-SA 3.0. Cũng giữ lại thông tin tác giả và giấy phép từ trang tập tin Wikimedia Commons. Hình ảnh này là sơ đồ bối cảnh nhà phố lịch sử, không dùng để suy luận niên đại hoa sắt.

Nếu chỉ xem hoa sắt như một thiết bị chống trộm, chúng ta sẽ bỏ lỡ chức năng thứ hai của nó. Nếu chỉ coi nó là thẩm mỹ cổ điển, chúng ta lại quên rằng nó đã từng phản ứng với những lo âu an ninh thực tế, sự khan hiếm vật liệu và nhu cầu gia đình. Nó vừa là sự bảo vệ, vừa là sự trưng bày. Nó che chắn một phần thế giới bên ngoài, nhưng cũng để lộ ra một chút cuộc sống bên trong.

Khi xem ảnh cần phân biệt ba điều

Thứ nhất, hình ảnh có thể giúp người đọc nhận diện quy mô của hoa sắt, cửa sổ và mặt tiền nhà cổ, nhưng không thể chứng minh niên đại của một họa tiết nào một cách đơn lẻ. Thứ hai, thông tin tác giả và cấp phép trên trang Commons là một chuỗi bằng chứng khác với nguồn gốc lịch sử của hoa sắt trang trí Đài Loan. Cái trước trả lời câu hỏi "bức ảnh này có dùng được không", cái sau mới trả lời "ô cửa sổ này hình thành như thế nào". Thứ ba, việc xuất hiện ô cửa sổ trong ảnh nhà cổ không có nghĩa là câu chuyện chủ nhà có thể do người xem tự điền vào. Những gì có thể xác nhận thì dựa theo trang tập tin và nguồn bài viết. Những gì không thể xác nhận thì giữ lại như một ấn tượng thị giác, không biến suy đoán thành sự thật lịch sử.

Sự phân biệt này thoạt nhìn có vẻ bảo thủ, nhưng đó là sự tôn trọng cơ bản nhất khi lưu giữ kiến trúc của người dân thường. Hoa sắt vốn dĩ hiếm khi được ghi tên; một khi bức ảnh tách rời khỏi mô tả gốc, nó rất dễ bị gán sai địa điểm, niên đại hoặc thân phận chủ nhà. Do đó, hình ảnh không phải là vật trang trí cho bài viết, mà là một lối vào tài liệu lịch sử cần được kiểm chứng cùng nhau.

Lần tới đi dạo qua những con ngõ của Đài Loan, đừng vội tìm kiếm một ngôi nhà cổ đẹp. Hãy nhìn vào cửa sổ trước. Xem nó có góc nào bất đối xứng không, có họa tiết nào giống kỷ vật du lịch không, có bông hoa nào bị chậu cây che khuất, hay có lớp sơn đen nào đã phai màu? Có lẽ ở đó không có tên tác giả, nhưng ai đó đã từng vẽ với thợ thủ công trước mặt nó, ai đó đã lắp đặt nó vì lý do an toàn, và cũng có người đã đặt thứ quý giá nhất mà họ muốn giữ lại bên ngoài cửa sổ.

Đọc thêm

Nếu muốn đưa hoa sắt trang trí vào bối cảnh kiến trúc lớn hơn, bạn có thể tiếp tục đọc Kiến trúc Đài Loan của Taiwan.md, và so sánh cách các khu phố lịch sử, sàn đá mài và tái sử dụng nhà cổ cùng nhau bảo tồn ký ức sinh hoạt.

Tài liệu tham khảo

Image sources

• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Houses_with_window_grills_in_Beitun.jpg
• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Old_taiwanese_house_in_Lukang,_Taiwan.JPG
• https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anping_Taiwan_Old-houses-of-Anping-01.jpg