Chân dung kiến trúc hiện đại hóa Đài Loan sau chiến tranh: Từ danh sách đạt giải năm 1967

Tóm tắt 30 giây: Ngày 30 tháng 4 năm 1967, lần thứ nhất Giải thưởng Kiến trúc Vàng trao giải cho bảy kiến trúc sư. Danh sách này vừa có Dương Trác Thành, người thiết kế Khách sạn Viên Sơn và Đài Tưởng niệm Trung Chính, vừa có Trần Kỳ Rộng vừa mới trồng nền tảng giáo dục kiến trúc hiện đại tại Đại học Đông Hải, và Tu Trạch Lan, người thiết kế Tòa nhà Trung Sơn trên núi Dương Minh. Danh sách này cho thấy bối cảnh kiến trúc Đài Loan sau chiến tranh là sự tồn tại song song của hai dòng chảy: một là phong cách cung điện tượng trưng cho chính thống quốc gia, một là hiện đại hóa mang Bauhaus và phong cách quốc tế vào các trường học, thư viện và không gian công cộng.

Ngày 30 tháng 4 năm 1967, một danh sách đặt hai dòng chảy cùng nhau

Những người đạt giải lần thứ nhất Giải thưởng Kiến trúc Vàng gồm bảy vị: Lâm Khánh Phong, Vương Đại Hùng, Trần Kỳ Rộng, Trần Nhân Hòa, Trần Tổ Hải, Dương Trác Thành, Tu Trạch Lan.¹² Nhìn danh sách này từ hôm nay, điều đáng chú ý nhất là nó đặt những ai cùng nhau.

Tên tuổi Dương Trác Thành gắn liền với Khách sạn Viên Sơn, Đài Tưởng niệm Trung Chính và Viện Quốc gia Âm nhạc và Kịch, là đại diện của kiến trúc tưởng niệm chính thức sau chiến tranh; Vương Đại Hùng và Trần Kỳ Rộng là những người mang đào tạo hiện đại hóa trở lại Đài Loan.¹² Hai nhóm người được trao giải cùng năm, cùng một giải thưởng, sự kiện này nói lên rõ ràng hơn bất kỳ phân chia lịch sử kiến trúc nào: phong cách cung điện và hiện đại hóa ở Đài Loan những năm 1960 không phải quan hệ thay thế tuần tự, mà là hai dòng chảy cùng xây dựng, cùng được công nhận.

Dương Trác Thành: Xây phong cách cung điện thành khuôn mặt quốc gia

Dương Trác Thành (楊卓成) sinh năm 1915 tại Phong Nhuyên, Hà Bắc, học Hóa học tại Đại học Nam Khai và Cơ khí tại Đại học Tây Nam Liên hợp trong thời kỳ kháng chiến. Năm 1939 chuyển vào Đại học Trung Sơn, năm 1941 lấy bằng cử nhân kiến trúc. Năm 1946 sang Đài Loan, làm việc tại Phòng Quy hoạch Đô thị Thành phố Đài Bắc, năm 1953 thành lập Văn phòng Kiến trúc sư Hòa Mục.¹

Nhờ được Tưởng Giới Thạch và Tống Mỹ Linh đánh giá cao, ông đảm nhận một loạt công trình địa danh nổi bật nhất sau chiến tranh: Sơn Lâm Quan Đế (1950), Đại Hội Trường Trung Hưng ở Trung Hưng Tân Làng (1959), Từ Hồ Lăng Tẩm (nguyên Từ Hồ Khách sạn, 1959), Thánh Đường Hồi Giáo Đài Bắc (1960), Lê Sơn Khách sạn (1965), Khách sạn Viên Sơn Cao Hùng (1971), Cải tạo Khách sạn Viên Sơn (1973), Tòa nhà Ngân hàng Trung ương (1979, 1984, hợp tác với Trần Kỳ Rộng), Đài Tưởng niệm Trung Chính (1980), Viện Quốc gia Âm nhạc và Viện Quốc gia Kịch (1987).¹

Đáng chú ý là bàn tay ông không chỉ biết vẽ cung điện. Thánh Đường Hồi Giáo Đài Bắc là kết quả sau khi ông tham khảo kiến trúc Hồi giáo, Nhà thi đấu Đại học Đài Loan (1962) lại có xu hướng phong cách hiện đại, Tòa nhà Bách Thế Trung ương là tác phẩm tòa nhà văn phòng cao tầng của ông những năm 1980. Chỉ là khi quốc gia cần một mặt tiền có thể đại diện cho "chính thống văn hóa Trung Hoa", người được tìm kiếm lại là ông. Ông mất ngày 26 tháng 11 năm 2006 tại Los Angeles, thọ 92 tuổi.¹

Vương Đại Hùng: Trước tiên dùng một ngôi nhà riêng để thử nghiệm

Vương Đại Hùng (王大閎) chuyển từ Hồng Kông sang Đài Bắc vào mùa xuân năm 1952, năm sau thành lập văn phòng với sự hỗ trợ của cha là Vương Sủng Huệ, và xây dựng một ngôi nhà cho riêng mình trên đường Nam Kiến Quốc. Ngôi nhà riêng này hoàn thành năm 1953, là tác phẩm đầu tiên của ông sau khi sang Đài Loan, cũng là trường hợp thường được chỉ định là công trình kiến trúc hiện đại đầu tiên trong lịch sử kiến trúc Đài Loan. Khi đó kiến trúc công cộng chủ yếu ở Đài Loan là phong cách cung điện Trung Quốc, ông chọn dùng một ngôi nhà riêng, chứ không phải một công trình công cộng, để thực hiện lần thử nghiệm đầu tiên "hiện đại hóa kiến trúc Trung Quốc".³

Đài Tưởng niệm Quốc Phụ là chuyện sau. Chủ đầu tư kỳ vọng một mái nhà truyền thống hùng vĩ, phương án đầu tiên của ông gần như không có yếu tố truyền thống nên bị từ chối, sau khi sửa đổi ông thêm vào cấu trúc hiện đại những mái nhà cong được trừu tượng hóa. Công trình này hoàn thành năm 1972, trở thành một trong những địa danh quan trọng nhất Đài Bắc, cũng trở thành trường hợp thường xuyên được thảo luận trong giáo dục kiến trúc Đài Loan về "cách không sao chép truyền thống". Tiểu sử đầy đủ và tái xây dựng ngôi nhà riêng, xem mục Vương Đại Hùng trong bài Kiến trúc Đài Loan.

Trần Kỳ Rộng: Khuôn viên Đại học Đông Hải và khoa kiến trúc đầu tiên của Đài Loan

Trần Kỳ Rộng (陳其寬) sinh năm 1921 tại Bắc Kinh, tốt nghiệp năm 1944 từ Khoa Kiến trúc Đại học Trung ương, năm 1948 sang Mỹ, năm sau lấy bằng thạc sĩ kiến trúc từ Đại học Illinois, rồi tiếp tục học tại Khoa Nghệ thuật Đại học California Los Angeles. Năm 1951 ông nhận được thông báo từ Đại học Harvard của Gropius, chuyển sang Boston, làm việc tại Văn phòng Kiến trúc sư Liên hợp của Gropius, từ năm 1952 đến 1954 làm giảng viên thiết kế kiến trúc tại Viện Công nghệ Massachusetts.²

Năm 1954, nhờ Gropius giới thiệu, Bạc Dũ Minh mời ông hợp tác với Trương Triệu Khang để quy hoạch khuôn viên Đại học Đông Hải. Năm 1960 Khoa Kiến trúc Đại học Đông Hải thành lập, ông làm Chủ nhiệm khoa lần đầu, năm 1965 mở Văn phòng Kiến trúc sư tại Đài Bắc, năm 1980 làm Viện trưởng Viện Công nghệ Đại học Đông Hải, năm 1986 về hưu.²

Những tác phẩm ông để lại tại Đông Hải gồm Dinh Hiệu trưởng, Nhà tiếp khách, Tòa nhà Khoa Kiến trúc cũ, Ký túc xá nữ giáo viên độc thân "Hội Thánh Đạo Đức" (1963, thường gọi là Cung Trắng Nữ), Trung tâm Nghệ thuật (1963) và Nhà thờ Lộ Tư Nghĩa (1963). Những tác phẩm sau này gồm Nhà thờ Thánh Phao Lô Công Giáo Cao Hùng (1965), Sân bay Quốc tế Tùng Sơn Đài Bắc (1971, hợp tác với Vương Đại Hùng, Trần Tổ Hải), Ga Đài Bắc (1989, hợp tác với Trần Tổ Hải, Quách Mậu Lâm).² Tranh chấp về quyền sáng tác Nhà thờ Lộ Tư Nghĩa đã được xử lý đầy đủ trong mục Thành phố Đài Trung, nên không lặp lại ở đây.

Năm 2004 ông được trao Giải thưởng Quốc gia Nghệ thuật, ngày 5 tháng 6 năm 2007 ông mất tại California, Mỹ, thọ 85 tuổi.² Đại học Đông Hải dự định trao bằng Tiến sĩ danh dự cho ông tại lễ tốt nghiệp ngày 16 tháng 6 cùng năm, nhưng ông không kịp nhận.²

Tu Trạch Lan: Hoàn thành Tòa nhà Trung Sơn trong mười ba tháng

Tu Trạch Lan (修澤蘭) sinh năm 1925 tại Hồ Nam, trong thời kỳ kháng chiến học tại Khoa Kiến trúc Đại học Trung ương đã chuyển tới Trùng Khánh. Năm 1949 cô sang Đài Loan vì tuyển dụng của Cục Đường sắt, khi làm việc tại Cục Đường sắt tham gia quy hoạch thiết kế nhiều ga tàu, kho hàng, trung tâm đào tạo nhân viên và ký túc xá, Ga Bản Kiều cũ (1951) là một trong những tác phẩm của giai đoạn này. Năm 1956, cô cùng chồng Phục Tích Rộng từ chức tại Cục Đường sắt, thành lập Văn phòng Kiến trúc sư Trạch Quần.⁴

Năm 1965, Tưởng Giới Thạch để kỷ niệm 100 năm ngày mất của Tôn Văn, quyết định xây dựng Tòa nhà Trung Sơn trên núi Dương Minh, chỉ định Tu Trạch Lan làm kiến trúc sư, toàn bộ công trình hoàn thành chỉ trong mười ba tháng.⁴ Dự án này khiến cô trở thành một trong những kiến trúc sư nổi tiếng nhất thời đó, cũng được gọi là kiến trúc sư nữ đầu tiên của Đài Loan. Sau đó cô lần lượt thiết kế Trường Nữ Cảnh Đẹp, Thư viện Đại học Sư phạm Hoa Liêu, Nhà thờ trong Trường Trung học Vệ Đạo (thường gọi là Tàu Vệ Đạo) và Nhà khách Hội Giáo viên Nhật Nguyệt Tân.⁴

Năm 1969, cô cùng chồng phát triển cộng đồng nghỉ dưỡng "Thành phố Vườn Mới" ở vùng núi Tân Điền, là dự án phát triển sườn núi lớn và nổi tiếng đầu tiên của Đài Loan, khi đó chỉ xếp sau Dương Minh là khu nhà ở cao cấp, nhiều nhân vật nổi tiếng chuyển vào. Sau này Hồ Ngọc Bích khởi công, khu đất dự án tiếp theo bị phân loại vào vùng cấm xây dựng quản lý nguồn nước, tài chính vì thế bị kéo dài, Thành phố Vườn Mới cũng từ rực rỡ chuyển sang suy tàn.⁴

Về phân loại, cô thực ra khó xếp vào đâu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan ghi chú cô là một trong những đại diện chủ nghĩa biểu hiện hiếm hoi sau chiến tranh vươn lên bằng kiến trúc cổ điển, kiểu cung điện, chứ không phải tín đồ của chủ nghĩa hiện đại hóa; cô học đào tạo kiến trúc hiện đại, nhưng trong những nhiệm vụ chính trị như Tòa nhà Trung Sơn lại giao nộp hình thức cung điện.⁴ Đặt cô vào bức tranh chân dung này, chính vì cô đứng ở giao điểm của hai dòng chảy: hình thức phục tùng chính trị, nhưng phương pháp kỹ thuật lại đến từ đào tạo hiện đại.

Hàn Bảo Đức: Biến kiến trúc thành thứ có thể dạy, có thể viết, cũng có thể trưng bày

Hàn Bảo Đức (漢寶德) sinh năm 1934 tại Nhật Chiếu, Sơn Đông, năm 1949 theo cha sang Đài Loan, năm 1958 tốt nghiệp từ Khoa Kỹ thuật Kiến trúc Đại học Thành Công, năm 1964 sang Mỹ, lần lượt lấy bằng thạc sĩ kiến trúc từ Đại học Harvard và thạc sĩ nghệ thuật từ Đại học Princeton.⁵

Năm 1967 ông trở về Đài Loan làm Chủ nhiệm Khoa Kỹ thuật Kiến trúc Đại học Đông Hải, trong nhiệm kỳ thúc đẩy xây dựng tòa nhà khoa mới, đổi tên khoa thành "Khoa Kiến trúc", đổi chương trình học thành năm năm. Năm 1968 ông cùng em trai Hàn Dân Đức và bạn Phan Hữu Quang thành lập Văn phòng Kiến trúc sư Hàn Quang, những tác phẩm đại diện gồm Trung tâm Hoạt động Thanh niên Khai Đinh, Trung tâm Hoạt động Thanh niên Quan Âm Đảo Phong Hồ, Sơn Trang Lạc Thiều Trung Hoàng, Trung tâm Hoạt động Thanh niên Khê Đầu và Thiên Tường, cũng như Vườn Nam Tân Trúc được thiết kế cho Vương Thích Ngô, người sáng lập Liên hợp Báo.⁵

Năm 1977 ông chuyển làm Viện trưởng Viện Công nghệ Đại học Trung Hưng, năm 1981 làm Chủ nhiệm Cơ quan Chuẩn bị Bảo tàng Khoa học Tự nhiên, năm 1987 trở thành Giám đốc đầu tiên, phục vụ mười bốn năm. Năm 1996 ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên Viện Nghệ thuật Đài Nam, sau đó còn làm Giám đốc Bảo tàng Tôn giáo Thế giới, Chủ tịch Hội đồng Quỹ Quốc gia Nghệ thuật và Văn hóa.⁵

Ảnh hưởng của ông có phần lớn không nằm trên bản vẽ, mà nằm trong sách và chế độ: Chiều sâu tinh thần của kiến trúc, Nhìn xuyên kiến trúc, Thư gửi các kiến trúc sư trẻ, Hàn Bảo Đức nói về cái đẹp, cũng như dự thảo Luật Bảo tàng mà ông cùng Trương Dự Đằng và những người khác soạn thảo.⁵ Năm 2006 ông được trao Giải thưởng Quốc gia Nghệ thuật lần thứ mười, Giải thưởng Kiến trúc lần thứ nhất, năm 2014 được trao Giải thưởng Văn hóa Hành chính Viện lần thứ ba mươi bốn, cùng ngày 20 tháng 11 năm đó ông mất tại Bệnh viện Đại học Đài Loan, thọ 80 tuổi.⁵

Vương Thu Hoa: Bắt đầu từ thư viện để thay đổi tưởng tượng về kiến trúc công cộng

Vương Thu Hoa (王秋華) sinh năm 1925 tại Bắc Kinh, năm 1942 thi đỗ thứ nhất vào Khoa Kiến trúc Đại học Trung ương Trùng Khánh, sau tốt nghiệp năm 1946 sang Mỹ, lần lượt học tại Khoa Kiến trúc Đại học Washington và Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Quy hoạch Đô thị Đại học Columbia, năm 1949 lấy bằng thạc sĩ, là một trong những nữ sinh Á châu đầu tiên học tại viện này.⁶⁷

Năm 1950 cô vào làm việc tại Văn phòng Kiến trúc sư Goodman (Percival Goodman), năm 1975 trở thành Chủ tịch chung của văn phòng, làm việc trong lĩnh vực kiến trúc chuyên nghiệp Mỹ ba mươi năm. Goodman là chuyên gia thiết kế nhà thờ Do Thái hiện đại, thiết kế hơn năm mươi nhà thờ tại Mỹ, Vương Thu Hoa tham gia thiết kế chính của nhiều công trình.⁶⁷

Năm 1979 cô trở về Đài Loan, tác phẩm đầu tiên là Thư viện Viện Nghiên cứu Văn hóa Mỹ Viện Hàn lâm Sinica (nay là Thư viện Viện Nghiên cứu Mỹ Âu). Tòa nhà hai, ba tầng này dùng gạch đỏ và mặt tiền đá cắt để đáp ứng vật liệu địa phương, tầng một khoảng trống để ứng phó địa hình dễ bị ngập nước, tường kép và mái nhà dốc xử lý khí hậu ẩm nóng Đài Loan, mặt phía tây chiều nắng dùng tường gạch dốc để che nắng vừa tạo nhịp điệu mặt tiền.⁷

Năm 1981 cô cùng Phan Kỷ thành lập Văn phòng Kiến trúc sư Liên hợp, năm 1985 Thư viện Tưởng niệm Trương Tĩnh Ngu Đại học Trung Nguyên hoàn thành, mở ra trang mới cho thiết kế thư viện chuyên nghiệp Đài Loan, cô vì thế được gọi là "Mẹ thiết kế thư viện Đài Loan". Tòa nhà này không có hình dạng cường điệu, trọng tâm đặt vào không gian lưu trữ sách, phòng tự học và thông thoáng thị giác, sắp xếp rõ ràng mối quan hệ giữa người và sách, người và môi trường.⁷ Năm 2019 cô được trao Giải thưởng Quốc gia Nghệ thuật lần thứ hai mươi mốt, là nữ kiến trúc sư đầu tiên đạt giải thưởng kiến trúc này.⁶ Ngày 14 tháng 6 năm 2021 cô mất, thọ 96 tuổi.⁷

Hai dòng chảy song song, không phải ai thay thế ai

Đặt năm người này trở lại danh sách năm 1967, sẽ thấy một sự thật không quá phù hợp với trực giác: chủ nghĩa hiện đại hóa kiến trúc Đài Loan sau chiến tranh không phải nhờ đánh bại phong cách cung điện để có được tính chính danh, mà là được công nhận trong cùng một hệ thống giải thưởng. Dương Trác Thành xây cái mặt mà quốc gia muốn, những người còn lại làm những trường học, thư viện, nhà thờ, ga tàu và nhà ở.

Ranh giới thực sự xuất hiện sau những năm 1970. Phong cách cung điện rút lui theo nhu cầu tuyên bố chính trị, nhưng vấn đề kiến trúc công cộng nên tưởng niệm như thế nào, nên phục vụ ai không biến mất. Cách Vương Đại Hùng xử lý "truyền thống trừu tượng hóa" tại Đài Tưởng niệm Quốc Phụ, cách Tu Trạch Lan đối mặt với "hình thức phục tùng chính trị" tại Tòa nhà Trung Sơn, chế độ Hàn Bảo Đức thiết lập trong bảo tàng và giáo dục kiến trúc, tính công cộng Vương Thu Hoa chủ trương trong thư viện, đều là những câu trả lời khác nhau cho cùng một vấn đề.

Đọc thêm:

• Kiến trúc Đài Loan — Bối cảnh toàn thể từ nhà đá phiến, Thành phố Đỏ, các tòa nhà hành chính thời Nhật đến kiến trúc công cộng đương đại
• Thành phố Đài Trung — Đoạn đầy đủ về tranh chấp quyền sáng tác Nhà thờ Lộ Tư Nghĩa và khuôn viên Đại học Đông Hải

Tài liệu tham khảo