Kỷ Trịnh: Vượt 10 kỷ lục thế giới, vẫn miệt mài đấu tranh cho danh xưng "Đài Loan" sau năm thập niên

Tóm tắt trong 30 giây: Kỷ Trịnh sinh ngày 15 tháng 3 năm 1944 tại Tân Trúc, là vận động viên nữ xuất sắc nhất trong lịch sử điền kinh Đài Loan. Tại Thế vận hội Mexico 1968, bà giành huy chương đồng ở nội dung vượt rào 80m với thành tích 10 giây 51, đây là huy chương điền kinh Olympic nữ đầu tiên của Đài Loan. Suốt sự nghiệp, bà đã lập 10 kỷ lục thế giới, bao gồm các nội dung 100m, 200m, vượt rào 100m và năm môn đa năng. Sau khi giải nghệ vào năm 1973, bà dấn thân vào quảng bá chạy đường trường. Năm 2024, bà được bổ nhiệm làm Cố vấn Chính sách Quốc gia tại Phủ Tổng thống; đến năm 2025, dù đã ngoài tám mươi, bà vẫn tích cực tham gia phong trào đòi danh xưng "Đài Loan" khi thi đấu dưới tên gọi "Đài Loan".

Tân Trúc, năm 1944

Vào ngày 15 tháng 3 năm 1944, Kỷ Trịnh sinh ra tại Tân Trúc. ¹ Ngay từ thời học sinh, bà đã bộc lộ tài năng điền kinh và sớm bước vào đường đua thi đấu.

Năm 1964, bà lần đầu tiên đại diện cho Đài Loan tham dự Thế vận hội Tokyo. Đó là lần đầu tiên bà đặt chân đến một sân vận động Olympic; dù không lọt vào vòng chung kết, nhưng bà đã biết được khoảng cách của mình. Mọi bước đi sau đó đều được đo đạc từ khoảng cách ấy.

Điền kinh nữ châu Á trong những năm 1960 thiếu các nguồn lực huấn luyện có hệ thống. Môi trường trưởng thành của Kỷ Trịnh không có sân bãi tập luyện đạt tiêu chuẩn hàng đầu thế giới, không có một hệ thống khoa học hoàn chỉnh như ngày nay, và cũng không có công cụ phân tích hình ảnh như hiện tại. Bà dựa vào tài năng, ý chí, và niềm đam mê thuần khiết với bản thân môn thể thao này. Thất bại tại Thế vận hội Tokyo đối với bà không phải là điểm kết thúc sự nghiệp điền kinh, mà là một danh sách các khoảng cách cần chinh phục. Trong bốn năm tiếp theo, bà đã lần lượt rút ngắn những khoảng cách đó.

Trong giai đoạn từ 1966 đến 1967, bà liên tục đạt thành tích cao tại nhiều giải đấu quốc tế. Một số tư liệu ghi nhận rằng bà từng thiết lập kỷ lục thế giới tốt nhất cho nội dung 100m với thành tích gần mốc 10 giây ², nhưng thời gian chính xác của cuộc thi này vẫn còn sự khác biệt giữa các nguồn tài liệu, cần có thêm nghiên cứu lịch sử để xác minh. Sự hiện diện của bà trên đường chạy ngắn đã đủ để giới điền kinh toàn cầu ghi nhớ vận động viên Đài Loan mang biệt danh "Ngựa vằn nhảy vọt".

Mexico 1968: Huy chương nữ đầu tiên của Đài Loan

Thế vận hội Mexico năm 1968 là đỉnh cao sự nghiệp của Kỷ Trịnh, và cũng là một cột mốc quan trọng trong lịch sử điền kinh Đài Loan. Trước thời điểm này, điền kinh nữ Đài Loan chưa có thành tích vinh quang nào trên đấu trường quốc tế; sau đó, cánh cửa ấy đã không bao giờ đóng lại được nữa.

Trong trận chung kết vượt rào 80m nữ, bà giành huy chương đồng với thành tích 10 giây 51, trở thành người phụ nữ đầu tiên của Đài Loan đoạt huy chương trong các nội dung điền kinh Olympic ³. Trong cùng kỳ đại hội, bà cũng lọt vào trận chung kết nội dung 100m và về đích thứ bảy, thể hiện năng lực toàn diện của mình ở các cự ly ngắn.

Huy chương đồng này mang ý nghĩa to lớn hơn chỉ là con số thành tích. Trong bối cảnh vận động viên Đài Loan có nguồn lực thi đấu quốc tế kém xa so với châu Âu và châu Mỹ, bà đã dùng tốc độ của mình để mở ra một cánh cửa: cánh cửa mà điền kinh nữ Đài Loan chưa từng chạm tới trước đó.

📝 Ghi chú biên tập viên: Cách nói thông thường là Kỷ Trịnh giành huy chương bằng tài năng. Nhưng cách đọc chính xác hơn là: Mexico City năm 1968 có độ cao 2.240 mét, không khí loãng trên núi ảnh hưởng đặc biệt rõ rệt đến các vận động viên thiên về sức bùng nổ trong các nội dung chạy nước rút và vượt rào; nhiều vận động viên vốn xuất sắc ở vùng bằng phẳng lại gặp sự cố tại đại hội này. Việc Kỷ Trịnh giành huy chương đồng ở vượt rào 80m thể hiện cả tốc độ lẫn khả năng thích ứng với môi trường thi đấu. Chi tiết này dễ bị bỏ qua khi chỉ nhìn vào con số 10 giây 51.

10 kỷ lục thế giới: Từ đường chạy đến lịch sử

Suốt sự nghiệp, Kỷ Trịnh đã lập 10 kỷ lục thế giới, bao gồm các nội dung 100m, 200m, vượt rào 100m và năm môn đa năng ⁴.

Trong số đó, kỷ lục thế giới 200m nữ với thành tích 22 giây 4 được tạo ra tại Munich là nổi tiếng nhất. ⁵ Thành tích này được coi là đỉnh cao của các nội dung chạy nước rút nữ thời bấy giờ, và cũng giúp bà ghi lại dấu ấn cạnh tranh ngang hàng với các vận động viên hàng đầu thế giới tại Thế vận hội Munich năm 1972.

Tại Thế vận hội Munich 1972, bà đã là một vận động viên nổi tiếng ở tầm thế giới. Đại hội này được lịch sử ghi nhớ bởi "vụ thảm sát Munich" khi vận động viên Israel bị tấn công khủng bố; toàn bộ không khí thi đấu đã hoàn thành trong bi kịch. Màn trình diễn của Kỷ Trịnh dưới bầu không khí đó là một lát cắt về giai đoạn sau sự nghiệp: sự biến động của tình hình thế giới chưa bao giờ là bối cảnh mà các vận động viên Đài Loan có thể lựa chọn.

Kỷ lục thế giới ở môn đa năng càng cho thấy bà không chỉ là vận động viên chuyên về tốc độ. Việc cùng thống trị nhiều nội dung như chạy nước rút, vượt rào và nhảy trong thập niên 1960 gần như là chưa từng có tiền lệ trong giới điền kinh nữ châu Á.

Đằng sau 10 kỷ lục thế giới là một sự thật cấu trúc lớn hơn: vào thời đại đó, việc các vận động viên châu Á đạt đến đỉnh cao của các nội dung chạy đường ngắn tự thân đã là lời phản bác trực tiếp đối với định kiến ngầm rằng "người châu Á không phù hợp với chạy nước rút". Sự tồn tại của Kỷ Trịnh đã giành lại một vị trí cho điền kinh nữ châu Á trong những năm 1960. Kỷ lục thế giới của bà không chỉ là thành tựu cá nhân, mà còn là một tuyên bố về vị trí địa lý: Đài Loan có người có thể đứng đầu thế giới.

Vị trí của "Ngựa vằn nhảy vọt" trong lịch sử điền kinh Đài Loan

Trước Kỷ Trịnh, cột mốc cao nhất của Đài Loan trên đấu trường điền kinh quốc tế là Dương Truyền Quảng: huy chương bạc đa năng tại Thế vận hội Rome năm 1960, huy chương Olympic đầu tiên của Đài Loan, là một cột mốc quan trọng của điền kinh nam. Thành tích tại Mexico 1968 của Kỷ Trịnh là cột mốc thứ hai, và đó là con đường khó khăn hơn: bà là nữ vận động viên, thành công của bà không có tiền nhân nào để noi theo.

Con đường của Dương Truyền Quảng được tạo nên bởi một cậu bé người Ameis dựa vào tài năng và sự huấn luyện tại UCLA; còn con đường của Kỷ Trịnh được tạo nên bởi một cô gái Tân Trúc bằng cách phá vỡ kỷ lục từng lần. Điểm xuất phát của hai con đường khác nhau, nhưng điểm đến đều là đỉnh cao của lịch sử điền kinh Đài Loan.

Một sự thật ít được nhắc đến về sự nghiệp điền kinh của bà là: trong những năm quan trọng của sự nghiệp, bà đã được huấn luyện lâu dài tại Mỹ, rèn giũa bản thân trong môi trường có trình độ thi đấu cao nhất. Trong thời đại đó, các vận động viên Đài Loan ra nước ngoài tập luyện chỉ là số ít ỏi. Bà may mắn đã bước ra và dùng những kỷ lục thế giới để báo cáo lại tấm hộ chiếu Đài Loan mà bà mang theo.

Đường chạy sau khi giải nghệ: Người gieo mầm cho chạy đường trường

Năm 1973, Kỷ Trịnh rời khỏi sàn đấu chuyên nghiệp. Sự nghiệp của một vận động viên dừng lại ở đó, nhưng bản thân bà thì không.

Bà dấn thân vào việc quảng bá phong trào chạy đường trường với mục tiêu "giúp nhiều người Đài Loan bắt đầu chạy", tổ chức các giải chạy đường trường quốc tế, đưa văn hóa chạy bộ vào cuộc sống thường nhật của người dân Đài Loan. Bà cũng từng giữ các vị trí quan trọng tại Hiệp hội Điền kinh Trung Hoa Dân Quốc, thúc đẩy sự phát triển của điền kinh Đài Loan, đặc biệt chú trọng đến việc đào tạo nữ vận động viên. Công việc của bà tại hiệp hội tập trung vào nguồn lực và xây dựng hệ thống cho thế hệ kế tiếp. Con đường thiếu thốn tài nguyên mà bà đã đi qua, bà không muốn con cháu phải lặp lại.

Năm 1981, bà thúc đẩy tổ chức giải chạy đường trường quốc tế đầu tiên tại Đài Loan; sau đó nhiều năm, với vai trò là người tổ chức và nhà vận động, bà giúp phong trào chạy đường trường bén rễ tại Đài Loan. Quy mô các giải chạy đường trường được tổ chức hàng năm ở Đài Loan ngày nay có một phần đáng kể nguồn gốc từ những hạt giống mà bà gieo trong thập niên 1970 và 1980.

Bà không dừng lại ở vai trò vận động viên. Điều bà lựa chọn là chuyển hóa niềm đam mê thi đấu thành sự phục vụ cho toàn xã hội Đài Loan: biến các giải chạy đường trường thành ngày lễ của người bình thường, để điền kinh không chỉ là sân khấu của một số ít thiên tài.

Bà nói: "‘Điền kinh’ sẽ đồng hành cùng tôi đến cuối đời, như hình với bóng, tôi không thể rời xa nó." ⁶

Câu nói này là lời tự sự về việc bà vẫn tiếp tục chạy sau năm mươi năm giải nghệ. Hình ảnh của bà trên sàn đấu đã trở thành một trang trong lịch sử thể thao; còn bà ở phong trào quảng bá chạy đường trường và đòi danh xưng thì vẫn xuất hiện tại các sân bãi và diễn đàn mỗi năm.

Tuổi tám mươi, vẫn đang chạy

Năm 2024, Kỷ Trịnh được bổ nhiệm làm Cố vấn Chính sách Quốc gia tại Phủ Tổng thống ⁷. Sự bổ nhiệm này là sự công nhận chính thức cho những đóng góp của bà trong lĩnh vực thể thao và xã hội dân sự Đài Loan qua nhiều thập kỷ. Bà không rút lui; bà thay đổi cách lên sân khấu.

Với tư cách Cố vấn Chính sách Quốc gia, các sáng kiến của bà có một kênh chính thức hơn. Nhưng trước khi có danh hiệu này, bà đã là một tiếng nói không thể thiếu trong các cuộc thảo luận về chính sách thể thao Đài Loan. Bà nói điều đó dù có chức vụ hay sau khi có chức vụ.

Năm 2025, bà tích cực tham gia phong trào đòi danh xưng "Đài Loan", công khai vận động cho việc Đài Loan nên thi đấu tại Thế vận hội Los Angeles 2028 với tên gọi "Đài Loan". Đối diện với vấn đề "danh xưng", bà nói: "‘Cái gì đã từng có, chúng ta chỉ đang khôi phục lại mà thôi.’" ⁸

Từ nữ vận động viên vượt rào 80m giành huy chương đồng với thành tích 10 giây 51 năm 1968, đến người phụ nữ ngoài tám mươi vẫn chạy vì tên gọi Đài Loan vào năm 2025, bối cảnh đã thay đổi, đối thủ đã thay đổi, nhưng bà vẫn đang tiếp tục chạy.

Đối với Kỷ Trịnh, vấn đề danh xưng không phải là một phong trào chính trị cần huy động, mà là vấn đề nhân phẩm. Bà đại diện cho điều gì và được gọi bằng tên gì trên đấu trường quốc tế: vấn đề này đã tồn tại từ năm 1968 khi bà giành huy chương đồng. Tên được ghi trên tấm huy chương đó không phải là "Đài Loan", mà là tiền thân của "Đài Bắc Trung Hoa". Sáu mươi bảy năm sau, bà vẫn đang theo đuổi câu trả lời cho vấn đề này.

Huy chương đồng 10 giây 51, kỷ lục thế giới 22 giây 4, 10 kỷ lục thế giới, và sự quảng bá chạy đường trường suốt năm thập niên—đây là bảng thành tích của bà. Nhưng điều bà thường nói nhất trong các cuộc phỏng vấn là mong muốn thanh niên Đài Loan có niềm tin vào thể thao, hy vọng Đài Loan có thể thi đấu bằng tên của chính mình. Một người đã phá kỷ lục thế giới, lại chọn dùng sức lực cuối cùng để theo đuổi một cái tên.

Từ khi sinh ra tại Tân Trúc năm 1944, cho đến khi tham gia phong trào đòi danh xưng "Đài Loan" ở Đài Loan vào năm 2025, đường chạy của bà đã thay đổi rất nhiều lần, nhưng phương hướng chưa bao giờ lạc lối.

Năm 1964 tại Tokyo đo lường khoảng cách; năm 1968 tại Mexico vượt qua khoảng cách đó; sau khi giải nghệ năm 1973, bà tiếp tục chạy trên một đường đua khác: sân chạy đường trường, hiệp hội điền kinh, phong trào đòi danh xưng. Cuộc đời bà là một con đường không có vạch đích, và bà luôn giữ tư thế tiến về phía trước.

Danh hiệu "Ngựa vằn nhảy vọt" là một phép ẩn dụ cho tốc độ của bà trong những năm 1960. Nhưng một phép ẩn dụ phù hợp hơn có lẽ là một vận động viên marathon: bà bắt đầu từ năm 1944 và chưa bao giờ dừng lại cho đến nay.

Đọc thêm: Kỷ Trịnh — Wikipedia | Chi Cheng (athlete) — Wikipedia EN

Tài liệu tham khảo