Hình: Sơ đồ vị trí huyện Vĩnh Tịnh, tỉnh Chương Hóa. Bài viết nhúng liên kết ngoài, không tải xuống hình ảnh.¹

Hình: Trần Tư Hùng tại Hội sách Đức tiểu bang năm 2023 thảo luận về "Ghost Town". Ảnh do Dada1960 chụp, Wikimedia Commons. Tác giả đã công khai phát hành hình ảnh dưới giấy phép CC0. Bài viết nhúng liên kết ngoài, không tải xuống hình ảnh.²

Trần Tư Hùng: Từ Vĩnh Tịnh bỏ trốn sang Berlin, lại luôn bị quê hương đuổi theo — Nhà văn của khoảng cách

Năm 1976, Trần Tư Hùng được sinh ra ở huyện Vĩnh Tịnh, tỉnh Chương Hóa, trên đường Bát Đức. Đó là một gia đình nông dân, anh được sắp xếp thứ chín trong gia đình, trên anh có bảy chị gái và một anh trai.³

Trước tuổi mười tám, anh được gia đình chăm sóc. Sau tuổi mười tám, khi lên Đài Bắc học đại học, anh mới phát hiện ra rằng thực ra bản thân phải lo liệu việc sinh hoạt hàng ngày. Năm 2004, anh sang Berlin với tư cách là phóng viên đặc vụ của Công ty Truyền hình Định Hướng (Hồng Quán), rồi sau đó biến thành sống thường xuyên ở thành phố này như một ngôi nhà thứ hai.⁴

Trần Tư Hùng tốt nghiệp từ Khoa Tiếng Anh, Đại học Phụ Huyên và Học viện Kịch, Đại học Quốc gia Đài Loan. Ngoài viết lách, anh cũng làm công việc dịch thuật, diễn viên và phiên dịch tại các liên hoan phim. Những kinh nghiệm đa lĩnh vực này khiến tiểu thuyết của anh vừa có độ chính xác từ công việc ngôn ngữ, vừa có nhịp điệu từ cảnh phim kịch, vừa có sự nhạy cảm với cơ thể từ một người biểu diễn.⁵

Chặng đời này có vẻ như một lần rời bỏ thành công: từ nông thôn Chương Hóa lên Đài Bắc, rồi từ Đài Bắc tới Châu Âu. Nhưng tiểu thuyết và bài viết của Trần Tư Hùng liên tục chứng minh rằng rời khỏi quê hương không bằng loại bỏ quê hương. Anh vừa muốn trốn, vừa viết Vĩnh Tịnh thành "Cái Địa Phương Ma Quái"; vừa nhận được khoảng cách ở Berlin, vừa qua khoảng cách đó để nhìn lại gia đình, quyền lực cha quyền, và cơ thể của chính anh.

1976 | Năm sinh | Vĩnh Tịnh, Chương Hóa, đường Bát Đức
9 | Thứ tự trong gia đình | Trên anh có bảy chị gái và một anh trai
2004 | Chuyển tới Berlin | Bắt đầu từ công việc phóng viên đặc vụ
12 | Số ngôn ngữ dịch của "Cái Địa Phương Ma Quái" | Dữ liệu năm 2023 từ Quốc lâu Văn học Đài Loan
Nguồn: Readmoo, La Vie, Quốc lâu Văn học Đài Loan

Bốn con số này nén đường lối sáng tạo của anh thành một dòng dễ đọc: nơi sinh cung cấp bản tính, thứ tự trong gia đình cung cấp cấu trúc gia đình, Berlin cung cấp khoảng cách, và quyền dịch thuật đem câu chuyện địa phương tới độc giả xa hơn.^{3 4 6 7}

"Tôi lúc nào cũng muốn trốn khỏi Vĩnh Tịnh, nhưng lại không ngừng viết về Vĩnh Tịnh."⁴

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Sự trái chiều của Trần Tư Hùng không phải là "người nông thôn trở thành nhà văn quốc tế", mà là anh đi càng xa, Vĩnh Tịnh càng đi theo rõ ràng phía sau.

Một gia đình, làm sao trở thành động lực viết lách đầu tiên

Trần Tư Hùng nhìn lại quá khứ của chính mình trong các bài viết. Cha anh là con trai cả của gia đình nông dân, chịu áp lực sinh con trai. Mẹ anh liên tiếp sinh bảy đứa con gái, cho đến khi đứa thứ tám là con trai, gia đình mới tạm dừng những kỳ vọng đó. Sau đó, Trần Tư Hùng ra đời như đứa con thứ chín. Đây không phải một bảng gia phả đơn thuần, mà là một hệ thống xếp hạng di sản nam tính, lao động nữ tính và giá trị gia đình.³

Anh coi những tiếng ồn từ mười một người trong một căn nhà nhỏ ở nông thôn Chương Hóa là nguồn gốc của câu chuyện. Khi mới bảy, tám tuổi, anh đã bắt đầu viết từ trên mặt sau của lịch năm cũ. Lớp bốn tiểu học, anh viết tiểu thuyết đầu tiên. Những cảnh tranh cãi, tế lễ tang, anh chị em xích mích và những điều không hợp lý sau này trong tác phẩm của anh không phải do anh tưởng tượng, mà là cuộc sống gia đình được văn học phóng đại âm thanh.

Điều này cũng giải thích tại sao anh không viết "địa phương" như một tấm bưu thiếp phong cảnh. Vĩnh Tịnh không phải một vài căn nhà cổ, một con phố cũ hay một danh sách đồ ăn địa phương, mà là nơi sau khi một người sinh ra, cơ thể họ được gán vị trí. Ai là con trai cả, ai được phân chia tài sản, ai phải chăm sóc người khác, ai có thể rời đi, những câu hỏi này xuất hiện trước văn học, nhưng cuối cùng đều bước vào văn học.

Trốn tới Berlin, mới biết rằng khoảng cách cũng là một công cụ viết lách

Khi được phỏng vấn, Trần Tư Hùng nói rằng điều hấp dẫn anh ở Berlin không phải là sự lãng mạn của đất nước lạ, mà là cái cách nơi đó cho phép mọi người không phải tuân theo một mô hình sống duy nhất. Sau khi chuyển tới Berlin năm 2004, anh duy trì một cuộc sống viết lách có định: thức dậy sáng sớm, viết cho đến trưa, nấu ăn, ngủ trưa, rồi tập thể dục.⁶

Anh từng mô tả, đêm đầu tiên anh đặt chân tới Berlin, vì jet lag không ngủ được nên ra ngoài đi bộ. Từ những con phố ồn ào với cuộc bầu cử tổng thống tại Đài Bắc, anh bước vào đêm tối lạnh lẽo của thành phố Châu Âu, anh lần đầu tiên cảm thấy "một sự cô đơn to lớn và cụ thể", nhưng cùng lúc anh cũng nói anh rất vui.⁶

Câu nói này dường như mâu thuẫn, nhưng lại gần gũi với cốt lõi tác phẩm của Trần Tư Hùng: tự do không phải lúc nào cũng náo nhiệt, mà là khả năng chịu đựng sự chỉ một mình với bản thân. Rời khỏi quê hương cho phép anh có không gian, sự cô đơn lại cho anh cơ hội để nhận diện, những âm thanh nào từ gia đình, giới tính và địa phương mà vẫn còn thuộc về anh.

"Bạn có thể hoàn toàn không ở trong cái hộp đó, miễn là không làm phiền người khác, mọi thứ đều ổn, bạn có thể sống thật từng phút."⁶

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Berlin không biến Trần Tư Hùng thành một người khác. Nó cho anh có khoảng cách cuối cùng để quay lại nhìn thấy chính mình.

"Cái Địa Phương Ma Quái": Quê hương không phải bối cảnh, mà là một nhân vật đuổi theo người

"Cái Địa Phương Ma Quái" được xuất bản năm 2019, đặt câu chuyện ở Vĩnh Tịnh, tỉnh Chương Hóa. Trong sách, Trần Thiên Hùng trốn sang Berlin, và cái chết, tù nhân và trở về sau khi thả tù của bạn đồng tính của anh lồng vào nhau. Những tình tiết viễn tưởng kỳ lạ của nhân vật và ma quái bao chứa ký ức gia đình, sự thay đổi của thị trấn nhỏ và sự công nhận bản dạng đồng tính.⁸

Cái "ma quái" trong tiểu thuyết không chỉ là bóng ma. Nó cũng chỉ người mà bản thân họ tưởng là đã rời đi, nhưng vẫn bị gọi lại bởi quy tắc gia đình, ánh mắt địa phương và chấn thương chưa xử lý. Sau này, Nhất Chỉ Văn Học đã tái thiết lập cảnh quan tiểu thuyết bằng cách đi bộ tại Vĩnh Tịnh, tuyến đường đi qua Hồ Bơi Vĩnh Hưng, Trường Tiểu Học Vĩnh Tịnh, Đền Vĩnh An, Ma Thần Thành Chân, Bia Linh Hồn Thú, Bức Tường Câu Chuyện Vĩnh Tịnh và Trường Trung Học Vĩnh Tịnh. Ở đây, văn học không chỉ dừng lại trên trang sách, mà là để độc giả bước vào điểm giao nhau giữa thời thơ ấu của tác giả và tiểu thuyết.⁹

Cần phân biệt rõ ràng: dữ liệu tác phẩm hiện có đặt mẫu nguyên thủy nơi địa phương chính của "Cái Địa Phương Ma Quái" là Vĩnh Tịnh, không phải Nhị Lâm. Nhị Lâm dĩ nhiên là một nơi quan trọng ở Chương Hóa, nhưng nó thuộc một mạch lịch sử địa phương khác. Năm 1924, nông dân trồng mía ở các nơi như Nhị Lâm từng gửi đơn yêu cầu tới chính quyền do giá mía; năm 1925, bác sĩ Lý Ứng Chương lãnh đạo thành lập Hiệp hội nông dân mía Nhị Lâm, ngày 22 tháng 10 vì công ty sản xuất đường mía thực hiện thu hoạch cưỡng bức mía nên phát sinh xung đột, hình thành cái sau này được gọi là Sự kiện Nhị Lâm.¹⁰

Viết nhầm Nhị Lâm thành cảnh tiểu thuyết của "Cái Địa Phương Ma Quái" sẽ làm sai lẫn địa lý tiểu thuyết và lịch sử địa phương. Cách đọc tốt hơn là để Vĩnh Tịnh và Nhị Lâm mỗi cái giữ vị trí của mình: thứ nhất là quê hương gia đình mà Trần Tư Hùng viết đi viết lại, thứ hai là ký ức xã hội của phong trào nông dân ở Chương Hóa.

Từ "Biến Hình Phú Lạt Đa" đến "Bộ ba Mùa Hè"

Sau "Cái Địa Phương Ma Quái", Trần Tư Hùng chuyển ánh nhìn tới Phú Lạt Đa năm 1991. "Biến Hình Phú Lạt Đa" kể về sáu đứa trẻ mười sáu tuổi tham gia một chuyến trao đổi học tập nước ngoài, trong những ngày nắng nóng và khoảng cách xa lạ để tạm thời thoát khỏi quy tắc gia đình, nhưng vì một tragedy mà phải đối mặt lại với ký ức bị che giấu ba mươi năm sau.⁴

Anh gọi "Cái Địa Phương Ma Quái", "Biến Hình Phú Lạt Đa" và "Người Tốt Bên Trên" là "Bộ ba Mùa Hè". Ba cuốn sách này có cảnh quan khác nhau: Vĩnh Tịnh, Phú Lạt Đa, Nhân Lâm và Berlin; nhưng mùa hè trong đó không phải trang trí theo mùa, mà là áp lực biến hình người. Nhiệt độ cao làm cơ thể toát mồ hôi, cũng làm những khao khát, nỗi sợ hãi và bí mật ban đầu bị quy tắc bao chứa mà thấm ra ngoài.

"Người Tốt Bên Trên" chuyển sang nhìn từ góc độ nữ tính để quan sát Nhân Lâm và Berlin, xử lý ngoại hình nữ tính, tính dục, mối quan hệ mẹ con và chấn thương gia đình. Đến "Ba Chị Em Xã Đầu", anh kéo ánh nhìn quay trở lại Xã Đầu bên cạnh Vĩnh Tịnh, viết về ba chị em của gia đình xử tử, xử lý buồn nhẽo và kỳ lạ ở những nơi nhỏ bằng hài kịch đen. Những cuốn tiểu thuyết này có thể xem như là một bản đồ Chương Hóa, nhưng giống như là một bản đồ cảm xúc: người trốn đi từ đâu, cuối cùng lại trở về từ đâu.

"Bây giờ, nơi ít "sexy" nhất đối với mọi người, chính là nơi tôi muốn động bút."¹¹

Câu nói này không phải thêm bộ lọc lãng mạn cho nông thôn. Nó thừa nhận rằng những nơi nhỏ có thể bảo thủ, ồn ào, gây hại, và cũng thừa nhận rằng những nơi không được văn hóa thành phố xem là "có câu chuyện", thường chứa đựng những cuộc sống dày đặc nhất.

"Sự kỳ lạ" là lực cự lại con người lễ phép

Trần Tư Hùng nói rằng, anh có ý sàng lọc theo đuổi kỳ lạ, là vì văn hóa Đài Loan rất coi trọng quy tắc và trở thành một người lễ phép.¹¹ Trong bối cảnh này, kỳ lạ không phải là trốn thoát hiện thực, mà là đẩy hiện thực tới vị trí mà độc giả không thể phớt lờ.

Những nhân vật của anh thường làm những điều không hợp lý, nhưng những khó khăn họ đối mặt rất cụ thể: cha mẹ nhìn nhận giới tính của con cái như thế nào, gia đình chia xẻ chăm sóc và tài sản ra sao, địa phương đối xử với người không tuân theo chuẩn mực ra sao, người trong lúc rời đi có nên quay lại không. Huyền ảo và hài kịch đen để những vấn đề này không bị khóa lại bởi giọng điệu giáo dạy.

Anh cũng mang huấn luyện kịch dramaturgy vào tiểu thuyết. Mỗi nhân vật đều có cuốn sổ tay riêng của anh, bao gồm những thói quen sống, màu sắc của ga trải giường, loại dầu gội đầu sử dụng và đền thờ mà họ cầu nguyện. Đối với anh, nhân vật không chỉ phục vụ để phục vụ chủ đề; nhân vật phải trước hết trở thành một người sẽ cả cáu, sẽ mắc lỗi, sẽ thay đổi.¹¹

"Được ép buộc đối với tác giả sáng tác là điều tốt, nó làm tác giả không tự mê mệt. Tự mê mệt là cấm kỵ của viết lách, tiểu thuyết phải rời khỏi 'tôi', mới có thể hình thành."¹²

Từ các giải thưởng Đài Loan tới độc giả thế giới

"Cái Địa Phương Ma Quái" giành được Giải Sách Vàng Văn Học Đài Loan Giải Thưởng Hàng Năm và Giải Sách Văn Học Giải Thưởng Ba Chân Vàng của Bộ Văn hóa. Phiên bản tiếng Anh được dịch bởi Darryl Sterk (石岱崙), và được hỗ trợ bởi Chương Trình Khuyến Khích Dịch Thuật Xuất Bản của Bộ Văn Hóa. Năm 2022, bản dịch tiếng Anh "Ghost Town" bước vào Danh Sách Sách Mùa Thu của Báo Thời Báo New York.⁸ Dữ liệu xuất bản tiếng Anh của Europa Editions cũng ghi lại quá trình quảng bá cuốn sách này trên thị trường nước ngoài.¹³

Kinh nghiệm xuất bản quốc tế này không chỉ là "một cuốn sách được dịch thành tiếng Anh" mà thôi. Quốc Gia Nội Địa Đài Loan Thư Viện Văn Học chỉ ra rằng, dịch thuật còn liên quan tới dịch thuật, quảng bá quyền, thiết kế bìa, tiếp thị của nhà xuất bản và bình luận sách nước ngoài. Trần Tư Hùng cũng nói trong các bài giảng rằng, bản dịch tiếng Anh hoàn chỉnh giúp hấp dẫn độc sách quốc tế, đại lý văn học và người mua quyền. Cho đến cuối năm 2023, "Cái Địa Phương Ma Quái" đã bán được quyền xuất bản trong mười hai ngôn ngữ, bao gồm tiếng Anh, Hy Lạp, Ba Lan, Thái Lan và Hàn Quốc.⁷

Ở đây có một sự trái chiều đáng được nhớ: tiểu thuyết của Trần Tư Hùng viết về một nơi "không nhiều người biết", nhưng nó không phải xoá bỏ nơi đó để tiến tới quốc tế. Ngược lại, Vĩnh Tịnh càng cụ thể, gia đình càng không đầy đủ, nhân vật càng khó phân loại, câu chuyện càng có thể vượt qua ranh giới ngôn ngữ.

"Văn học không phải hàng thua lỗ."⁷

Câu nói này chỉ tới không chỉ là thu nhập của nhà văn, mà còn hướng tới việc liệu văn học Đài Loan có thể được xem là một tài sản văn hóa đáng để dịch, đầu tư và quản lý dài hạn hay không. Khởi hành từ địa phương không phải bị mắc kẹt tại địa phương; nhưng tiến tới thế giới, không nên có giá là xoá bỏ địa phương.

Khi "Quần Đùi Bơi" bước vào sách giáo dục trung học

Tháng 8 năm 2026, bài viết "Quần Đùi Bơi" của Trần Tư Hùng vì được chọn để đưa vào sách giáo dục Ngữ Văn lớp ba của phiên bản Hàn Lâm mà gây ra cuộc tranh luận. Trên mạng, điều được nhấn mạnh đầu tiên là cách từ ngữ trong bài khi mô tả lúc bị chìm nước vô tình nắm lấy bộ phận sinh dục của người cứu hộ; sự hỗ trợ và phê phán cũng nhanh chóng chia thành hai phía.¹⁴

Trong sự kiện này có một sự thật cơ bản không thể bỏ qua: bài viết này là tác phẩm cũ, từng được công bố trên báo Tự Do Phụ Trương ở những năm trước, sau đó được thu thập trong bộ sưu tập tiểu luận "Cơ Thể Thứ Chín", Trần Tư Hùng cũng nói rằng tác phẩm được anh ủy quyền.¹⁴ Do đó, tranh chấp không chỉ là "tại sao sách giáo dục xuất hiện từ nào đó", mà còn bao gồm cách nhà xuất bản chọn lựa bài viết, cách những người xem xét đọc, và liệu một bài viết xử lý lo âu về cơ thể có thể được thảo luận hoàn toàn trong lớp học hay không.

Khi phản hồi thế giới bên ngoài, Trần Tư Hùng yêu cầu độc giả đầu tiên đọc toàn bộ bài viết. Anh nói, anh hy vọng thế hệ tiếp theo có thể lo âu ít hơn về cơ thể của chính họ, lớn lên vui vẻ.¹⁴ Mặt khác, cũng có những nhà bình luận kiểm tra từng câu của bài viết, ngữ pháp và sự thích hợp của tài liệu giáo dục, hoài nghi liệu nó có đáng để học sinh mô phỏng không, và yêu cầu quá trình chọn lựa bài viết và xác minh chấp nhận sự kiểm tra.¹⁵

Cuộc tranh luận này đáng được giữ lại, chứ không phải được đơn giản hóa thành "những người bảo thủ không hiểu văn học" hoặc "sách giáo dục không nên xuất hiện từ tục tĩu". Sách giáo dục là một lựa chọn công cộng. Khi tác phẩm bước vào sách giáo dục, nó không còn chỉ thuộc về tác giả và độc giả ban đầu, mà phải đối mặt với cách thầy cô hướng dẫn, học sinh hiểu như thế nào, và tài liệu giáo dục xử lý cơ thể, tính dục, xấu hổ và hài hước ra sao.

Quan trọng hơn là, "Quần Đùi Bơi" tiếp tục hướng viết lách của Trần Tư Hùng: trước hết đặt cơ thể trước mắt độc giả, rồi hỏi tại sao chúng ta chỉ thấy từ đó, mà lại không thấy người vật đang sợ hãi điều gì. Điều này không có nghĩa là tất cả mọi người đều phải thích bài viết này, cũng không có nghĩa là chọn lựa bài viết giáo dục không nên bị phê phán; nó chỉ nhắc nhở chúng ta rằng, trước khi phê phán một tác phẩm, ít nhất hãy để tác phẩm của nó hiện toàn bộ bối cảnh.

Quê hương cuối cùng để lại cái gì

Trong tác phẩm của Trần Tư Hùng, trở về quê hương thường không phải liệu pháp hạnh phúc tập đoàn lớn. Quay trở lại Vĩnh Tịnh, có thể là đám tang mẹ, cãi vã gia đình, nợ đất tổ tiên, hoặc có thể là một hoạt động đi bộ; quay trở lại cơ thể, có thể là thừa nhận bản thân khác với kỳ vọng của gia đình truyền thống; quay trở lại văn học, thì là trao những điều không dễ dàng nói ra được cho nhân vật để chịu đựng thay mình.

Anh từng viết tới khi mẹ hoả hỏa, gia đình theo tập tục bằng cách để nam tính lấy đũa quanh đầu xương. Khi anh nhận lấy đũa, nhìn thấy trật tự giới tính vô lý, cái chết không trở nên trang nghiêm, mà để chế độ hiện ra sự vô lý của nó. Cảnh này có sức mạnh, không phải vì nó kết tội quê hương, mà vì nó để một người thấy: một số truyền thống có thể kéo dài, chỉ vì mọi người cứ giả vờ nó không thể thay đổi.³

Vì vậy, Trần Tư Hùng không chỉ là một "nhà văn Chương Hóa" đơn thuần, cũng không chỉ là "nhà văn từng sống ở Berlin". Anh hơn giống một người dịch thuật liên tục đi về nhau hai bên: dịch gia đình thành tiểu thuyết, dịch địa phương thành cảnh mà độc giả thế giới có thể bước vào, dịch xấu hổ cơ thể thành ngôn ngữ có thể thảo luận, rồi mang khoảng cách của Berlin trở lại Vĩnh Tịnh.

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Anh viết không phải là "trốn khỏi quê hương rồi cuối cùng thành công", mà là "thành công trốn khỏi rồi, vẫn sẵn sàng quay lại viết quê hương rõ ràng".

Kết luận: Rời đi không phải là dấu chấm

Từ năm 1976 ở đường Bát Đức, cho đến sau năm 2004 ở Berlin, rồi tới đi bộ Vĩnh Tịnh của "Cái Địa Phương Ma Quái", cuộc sống của Trần Tư Hùng lúc nào cũng trong chuyển động. Nhưng văn học của anh không phải một đường thẳng rời khỏi địa phương, chạm tới thế giới, mà là một vòng tròn: rời đi cho phép người có được khoảng cách, khoảng cách cho phép người nhận biết lại quê hương, nhận biết lại rồi, mới có thể viết tác phẩm không làm đẹp cũng không bỏ rơi quê hương.

Điều này cũng là nơi tác phẩm của anh thực sự quốc tế. Độc giả không nhất thiết phải ở Vĩnh Tịnh, Xã Đầu hay Nhân Lâm, cũng không nhất thiết phải trải qua gia đình lớn, bản dạng đồng tính và tập tục tang lễ, nhưng mỗi người đều có thể có một nơi không muốn quay lại, mà lại luôn quay lại trong ký ức.

Trần Tư Hùng gọi nơi đó là "Cái Địa Phương Ma Quái". Độc giả đọc tới cuối, có lẽ sẽ phát hiện ra, ma quái không nhất định là người chết; ma quái có thể là phần chúng ta tưởng là đã rời khỏi, nhưng vẫn nói chuyện trong cơ thể.

Đọc thêm

• Ngô Minh Ích — Một nhà văn Đài Loan khác viết địa phương vào diễn đàn quốc tế, đường lối là ảnh tương phản với Trần Tư Hùng
• Bạch Tiên Dũng — Một trong những nguyên thủy của văn học đồng tính Đài Loan, để hiểu được dòng chảy văn học của "Cái Địa Phương Ma Quái"
• Đợi Loan Hôn Nhân Cùng Nhau Giới Tính Bình Đẳng — Bối cảnh xã hội của cách viết về cơ thể và giới tính trong bút Trần Tư Hùng
• Tỉnh Chương Hóa — Nơi Vĩnh Tịnh được đặt, bối cảnh địa lý của mẫu nguyên thủy "Cái Địa Phương Ma Quái"

Tham khảo