Đài Loan: Từ “sinh vật thần kỳ” biến mất đến kỹ sư sinh thái hồi sinh tại vùng đồng bằng

Tóm tắt 30 giây: Nai Đài Loan là loài ăn cỏ lớn nhất trên đảo, từng gần như tuyệt chủng do bị săn bắt quá mức và mất môi trường sống, nhưng gần đây đã hồi sinh, tăng dân số và bắt đầu di cư xuống đồng bằng, dẫn đến tranh cãi gọi là “kẻ giết người rừng”. Nghiên cứu của giáo sư Trần Thị Vân Anh và nhóm bạn cho thấy, việc nai ăn vỏ cây không phải do thiếu thức ăn mà có thể là hành vi “tự chữa trị bệnh”, đồng thời kéo theo sự cân bằng phức hợp của hệ sinh thái cao núi Đài Loan và ký ứng văn hóa của người dân bản địa.

Từ hiếm hoi đến phổ biến: Cuộc cứu tinh bảo tồn sinh thái và biến đổi môi trường của nai Đài Loan

Vào thập niên 1980, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận rằng, dưới đường cao 2.000 mét, dấu vết của nai Đài Loan (Rusa unicolor swinhoii) đã rất hiếm xuất hiện, và khu vực đông đúc của chúng chuyển sang phía đông của dãy núi trung tâm, còn lại rất hiếm trong các khu vực khác ¹. Khi đó, để thấy “sinh vật thần kỳ” của núi, các nhà leo núi thường phải rất may mắn, và người leo núi mô tả nó như việc trúng xổ số giống như “may mắn” ². Nai Đài Loan, là giống phụ độc quyền của Đài Loan, là loài ăn cỏ lớn nhất trên đảo, và các con nam có đầu to lớn với ba nhánh cung, chiều dài có thể đạt 2 mét, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái cao núi ³.

Tuy nhiên, đến thập niên 2020, hình ảnh của nai lại thường xuyên xuất hiện ở các khu vực nông nghiệp dưới 500 mét cao, thậm chí trên đường leo năng cao, và các nhà leo núi dễ dàng gặp gỡ chúng không còn là chuyện hiếm hoi ^{4 5}. Công viên quốc gia Su-Luo đã ghi nhận trong năm 2024, thông qua các hoạt động giám sát sinh thái, dấu vết của nai tại các khu vực đồng bằng và thấp cao lần đầu tiên, xác nhận rằng môi trường sống của chúng đang mở rộng ⁶. Từ việc xuất hiện như “sinh vật thần” trong truyền thuyết đến khi gần gũi với con người, quá trình biến đổi này đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch sử bảo tồn sinh thái của Đài Loan, đồng thời kích thích các cuộc tranh luận sâu sắc về mối quan hệ phức hợp giữa nai và hệ sinh thái rừng. Sự thay đổi này đến từ chính chính sách bảo tồn rừng và cấm săn bắt kéo dài của Đài Loan, giúp cho dân số nai từng bước trở lại từ ranh giới tiến đến chủng.

📝 Ghi chú của người dẫn chương: Chúng ta đã bảo vệ một loài sinh vật, nhưng nhầm lẫn không ngờ lại thay đổi bản môi trường của cả rừng. Điều này có thể là một “phản ứng phụ” khó dự đoán từ công việc bảo tồn.

Câu chuyện “tự chữa trị bệnh” khiến nai ăn vỏ cây

Nai tại sao lại ăn vỏ cây? Câu trả lời không phải vì đói, mà là vì “tự chữa trị bệnh”. Trong nhiều năm, việc nai ăn vỏ cây thường bị xem là do quần dân số quá dày đặc khiến nguồn thức ăn thiếu thốn, và bị gắn nhãn “kẻ giết người rừng” ⁷. Tuy nhiên, giáo sư Trần Thị Vân Anh và nhóm bạn đã nghiên cứu trong suốt mười năm, phát hiện ra một phát bất ngờ: việc ăn vỏ cây không phải do thiếu thức ăn, mà có thể là một hành vi “tự chữa trị bệnh” ⁸.

Nghiên cứu cho thấy, nai chủ yếu ăn cỏ của cây tre gai núi, chiếm hơn 70% trong chế độ ăn uống, nhưng cây tre gai này thiếu một số thành phần cụ thể. Nhóm bạn đã phát hiện rằng vỏ cây thông chứa một chất hoá học “nhiên địa”, một loại hợp chất có liên quan đến catechin trong trà xanh, có khả năng giúp cây chống lại sâu bệnh và côn trùng, đồng thời có thể hỗ trợ nai loại bỏ các cơ quan nhiễm khuẩn trong cơ thể ⁹. Dựa trên các báo cáo nghiên cứu về caprini tiêu thụ nhiên địa có thể loại bỏ cơ quan nhiễm khuẩn, các nhà nghiên cứu suy luận rằng vỏ cây có thể đóng vai trò như một “thuốc” cho nai, giúp duy trì sức khỏe của mình, đặc biệt là trong các thời điểm có tần suất nhiễm khuẩn cao ^{9 10}.

Thách thức cân bằng sinh thái: Từ “kỹ sư sinh thái” thành “kẻ giết người rừng”

Tuy nhiên, trí tuệ “tự chữa trị bệnh” này lại mang lại những thách thức mới cho hệ sinh thái cao núi của Đài Loan. Các nghiên cứu giới hạn tỉnh cho thấy, hành vi ăn vỏ cây của nai diễn ra nghiêm trọng nhất tại Công viên quốc gia Yushan, trong khi tại Công viên quốc gia Xueshan và Su-Luo thì tương đối nhẹ nhàng hơn, điều này có thể liên quan đến mật độ dân số và các yếu tố môi trường khác nhau ¹¹. Trong các khu vực đồng bằng và cao của Công viên quốc gia Yushan, nai đã có sở thích ăn vỏ của các loại cây thông lạnh và thông gỗ, dẫn đến một số khu vực rừng nguyên sinh đã chết hàng loạt, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình tái sinh và cấu trúc rừng ^{12 13}. Báo cáo nghiên cứu chỉ ra rằng hành vi ăn vỏ cây của nai đã lan ra các khu vực đồng bằng trung bình, và gây chết đóng bằng qua lông của cây hồng, điều này đặt ra những thách thức lớn lao cho quản lý và bảo tồn sinh thái rừng của Đài Loan ¹².

Sự thay đổi này khiến cảnh quan rừng biến đổi hoàn toàn, đồng thời đe dọa các sinh vật hiếm hoi phụ thuộc vào hệ sinh thái này. Ví dụ, nhà khoa học cho rằng môi trường sinh sống của cá koi nước mây có thể bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi về sinh vật, dẫn đến tranh chấp sống sót và cạnh tranh giữa các loài ¹⁴. Khi “sinh vật thần” trở lại vùng đồng bằng và chồng lấn với hoạt động của con người, các vấn đề hại họa nông nghiệp cũng xuất hiện. Các nông dân ở tỉnh Nantou và Hualien phải đối mặt với vấn đề cà rốt và đậu hũ bị nai ăn hại, các vụ mùa nông nghiệp bị ảnh hưởng, khiến nền kinh tế sinh sống của họ bị ảnh hưởng thực sự, và trong khi đó xuất hiện những xung đột và tranh cãi mới về bảo tồn sinh thái và nhu cầu sống cần thiết ^{15 16}.

📝 Ghi chú của người dẫn chương: Nai trắng từng là người dẫn lối trong truyền thuyết, giờ đây lại bước vào vấn đề phức tạp của cân bằng sinh thái hiện đại, đặt ra thử thách về cách chúng ta hiểu và sống chung với thiên nhiên.

Sự truyền tải của ký ức văn hóa: Nai và người dân bản địa Đài Loan

Trong văn hóa các dân tộc bản địa của Đài Loan, nai là nguồn thực phẩm quan trọng và chứa đựng nhiều truyền thuyết và câu chuyện, là cầu nối quan trọng giữa con người và thiên nhiên.

Người Sao: Truyền thuyết “theo nai” và nguồn gốc của hồ Tô Lô

Truyền thuyết “theo nai” của người Sao là một trong những câu chuyện được biết đến rộng rãi nhất ¹⁷. Theo truyền thuyết, các tổ tiên của người Sao đã theo dõi một con “nai trắng” hiếm xuất hiện trong một lần săn bắt, đi dọc qua nhiều ngọn đồi núi, cuối cùng phát hiện ra hồ Tô Lô tuyệt đẹp, và quyết định sinh sống tại đó ¹⁸. Con nai trắng này đã dẫn lối các tổ tiên của người Sao tìm được một ngôi nhà môi trường phong phú, đồng thời biểu tượng của sự dẫn dắt và thịnh vượng, trở thành một dấu ấn quan trọng trong văn hóa của người Sao. Hình thành và phát triển của hồ Tô Lô và văn hóa người Sao đều gắn liền với một con nai có tính thần như vậy, phản ánh trí tuệ cổ xưa của sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Người Buan: Đạo đức săn bắt và hiến tế với rừng nguyen sinh

Người Buan lại có một nền văn hóa săn bắt phong phú và các hiến tế (samu). Họ xem nai là một loài động vật quan trọng để săn bắt, nhưng nhấn mạnh không được săn bắt quá mức, và thông qua một loạt các quy tắc và nghi lễ duy trì sự cân bằng giữa con người và rừng nguyen sinh ^{19 20}. Đạo đức săn bắt của người Buan phản ánh trong lựa chọn con mục tiêu (ví dụ tránh săn bắt những con có màu sắc trắng), cũng nhận lan tỏa đến các chuẩn bị và hành vi khi lên núi, ví dụ như không nên có ai phát tụt hay hắt hơi khi khởi hành, vì điều này được cho là dấu hiệu không tốt đẹp ^{20 21}. Những hiến tế này một phần biểu trưng sự tôn trọng đối với thiên nhiên, phần còn lại lại đảm bảo tính bền vững của hoạt động săn bắt, tránh lãng phí quá mức làm hỏng cân bằng sinh thái.

Người Ya: Truyền thuyết chim linh và sự hài hòa của các loài động vật trong rừng nguyen sinh

Trong truyền thuyết của người Ya, mặc dù nai không phải là vai trò chính trong câu chuyện, nhưng các loài động vật trong rừng nguyen sinh, bao gồm cả nai, thường xuất hiện cùng với chim linh “Hili”, biểu tượng của sự hài hòa và cân bằng của thiên nhiên ²². Người Ya học hỏi cách sống chung với rừng nguyen sinh thông qua việc quan sát các hiện tượng thiên nhiên và hành vi của các loài động vật, và nai, với chính mình là một phần của rừng nguyen sinh, cũng giàu có ý tưởng và tưởng tượng về thế giới thiên nhiên của người Ya. Hơn nữa, nhiều dân tộc bản địa khác của Đài Loan, bao gồm người Ya, người Buan và người Zuo, đều có truyền thuyết về “trận đại hạn”, và các loài động vật thường đóng vai trò quan trọng trong các câu chuyện này, dẫn dắt con người trốn thoát hoặc xây dựng lại ngôi nhà, và nai cũng có thể chiếm một chỗ đứng trong lịch sử truyền miệng này ²³.

Trí tuệ hòa hợp và những thách thức tương lai

Câu chuyện của nai Đài Loan là một hành trình từ gần như tuyệt chủng đến khi dân số hồi sinh, đồng thời là một chiếc gương phản chiếu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Hành vi “tự chữa trị bệnh” của chúng thách thức những hiểu biết sẵn có về cân bằng sinh thái; sự trở lại của chúng ở vùng đồng bằng đã kích thích các tác động sinh thái và tranh cãi hại họa nông nghiệp, buộc chúng ta phải xem lại toàn diện các chiến lược bảo tồn. Từ biểu tượng tâm linh trong truyền thuyết người Sao đến những phát hiện nghiên cứu về sinh thái hiện đại, vận mệnh của nai Đài Loan nhắc nhở chúng ta: bảo tồn sinh thái không chỉ là một quá trình hồi sinh đơn guôn, mà cần phải cân bằng giữa rừng, đồng nghiệp và các khu vực sinh sống của người dân bản địa.

Các nguồn tham khảo