Khinh Thiên Cảng: thế kỷ của tranh chấp giữa cỏ cây, pháo đài và bò nước

Ba mươi giây tổng quan

Khinh Thiên Cảng ở Dương Minh Sơn, tấm cỏ xanh tưởng như yên tĩnh, thực chất là một hiện trường tranh chấp kéo dài trăm năm. Nó từng là sân thú của người Ketagalan, sân trận quân sự quan trọng nơi «lục quân Hà Nam» canh gác dưới triều Thanh, cũng là trang trại quy mô lớn có tên «Trang Trại Đại Lĩnh Bác» thời kỳ Nhật trị. Tuy nhiên, khi tấm cỏ núi lửa này chuyển thành công viên quốc gia năm 1985, những con bò nước từng cộng tồn với con người bị dán nhãn thành «loài ngoại lai», cuối cùng vào mùa đông 2020 vì hàng rào dây kẽm gai do con người dựng lên hạn chế di chuyển mà dẫn tới cái chết hàng loạt. Bài viết này sẽ dẫn bạn xuyên qua màn sương mù của cảnh quan du lịch, nhìn thấy những lời ru buồn của quyền lực ẩn sau những pháo đài và dây kẽm gai, cũng như câu hỏi vĩnh hằng về «cộng tồn hay quản lý» giữa con người và tự nhiên.

Lịch sử lớp chồng lên lớp: từ sân thú nguyên dân đến căn cứ quân sự

Khinh Thiên Cảng nằm ở phía bắc Công viên Quốc gia Dương Minh Sơn, tọa lạc trung tâm quần thể Đại Tôn Sơn, xung quanh bị bao bọc bởi Trúc Tử Sơn, Thất Cổ Sơn và Hoàng Chủy Sơn ¹. Lịch sử của tấm cỏ này nặng nề hơn rất nhiều so với những bước chân chụp ảnh tự sướng của du khách hiện đại. Những tên gọi cũ của nó là «Ngưu Bộ», «Đại Lĩnh» hay «Lĩnh Đầu Nham»; từ rất sớm, trong thời kỳ của các dân tộc bình ấp Ketagalan (chẳng hạn như xã Kim Bao Lý ở thành phố Kim Sơn, xã Mà Thiếu Ông ở thành phố Sĩ Lâm), nó có thể đã là sân thú quan trọng hoặc con đường liên lạc giữa các bộ lạc ². Vào những năm Gia Khánh triều Thanh, khu vực này đã có bản ghi về chăn thả gia súc, và trước đó nữa, cũng có thể có những hoạt động khai thác như sản xuất sơn thơm, chè hoặc than trước thời công nghiệp ².

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Lịch sử tại đây không phải là niên biểu, mà là những lớp chồng lên lớp của «địa chất học quyền lực». Từ sinh kế của người Ketagalan, canh gác của quân đội triều Thanh, đến những thử nghiệm chăn nuôi thời Nhật trị, mỗi lớp đều định nghĩa một mặt khác nhau của tấm cỏ này.

Thời kỳ triều Thanh cai trị, vì địa thế hiểm yếu, có thể nhìn toàn cảnh lưu vực Đài Bắc và kết nối với Kim Sơn, Đạm Thủy, Cơ Long, Khinh Thiên Cảng trở thành địa điểm quân sự quan trọng để đóng quân. Những người lính triều Thanh canh gác ở đây được gọi là «lục quân Hà Nam», họ tuần tiễu trên những vùng sản xuất lưu huỳnh, ngăn chặn trộm cắp, và để lại những dấu vết phòng thủ trên Con đường Kim Bao Lý cổ (Ngư Lộ cổ đạo); một vùng như «Gà Tâm Lũng» có tàn tích công sự thời triều Thanh ^{3 4}.

Năm 1895 khi Đài Loan bị trao cho Nhật Bản, nhiều quân đội chống Nhật đã rút lui về đây, tập hợp hàng nghìn binh lực để vật lộn với quân Nhật trong vài tháng; công trình «Thành Môn» còn sót lại ngày nay là bằng chứng của những năm tháng khốc liệt ấy ⁵. Thời kỳ Nhật trị, người Nhật thích những địa hình bằng phẳng ở đây, vào năm 1934 đã thành lập «Trang Trại Đại Lĩnh Bác» (大嶺峠牧場), đưa vào cỏ kiểu thảm làm cỏ chăn thả, số lượng gia súc ở giai đoạn cao điểm trên toàn khu vực từng đạt từ 1.700 đến 3.000 con không xác định ^{6 5 7}. Lúc bấy giờ, Khinh Thiên Cảng là vùng chăn thả tư nhân quan trọng nhất của lưu vực Đài Bắc, vô số cậu bé chăn gia súc đưa những đàn bò ăn cỏ ở đây, hình thành một cảnh quan chăn nuôi độc đáo ⁷.

Sau khi Chính phủ Quốc Dân đảng dời đô sang Đài Loan, năm 1952 tại đây đã lập kế hoạch thành lập «Trang Trại Dương Minh Sơn», do Hội Nông dân thành phố Đài Bắc quản lý, tiếp tục đảm nhận chức năng chăn nuôi ^{5 7}. Tên của tấm cỏ này cũng được đổi từ «Đại Lĩnh Bác» thành «Khinh Thiên Cảng» do Tổng thống lúc bấy giờ Tưởng Kinh Quốc đặt tên, lấy ý nghĩa «đỡ lên trời, đứng vững đất» và tương ứng với «Lữ đoàn Khinh Thiên» đóng quân ở đây lúc đó, mang tính chất biểu tượng quân sự mạnh mẽ ⁴.

Sự im lặng của pháo đài: di sản quân sự bị che giấu

Nhiều du khách đến Khinh Thiên Cảng chỉ chú ý đến những con bò nước đáng yêu nhưng ngây thơ, nhưng rất hiếm khi phát hiện ra 11 pháo đài (gồm 6 pháo đài hình tròn và 5 pháo đài ẩn chìm) rải rác khắp đồng cỏ ⁶. Hầu hết những pháo đài này được xây dựng sau Thế chiến thứ II, là những công sự chống hạ cánh từ không khí do quân đội Địa mà thời đó thiết kế để phòng vệ chống các biệp đoàn hạ cánh ^{6 8}. Trong thời kỳ thiết quân luật, Khinh Thiên Cảng là khu vực kiểm soát quân sự, nơi Quốc quân đóng quân, và đã mở rộng các pháo đài chống hạ cánh, ngụm che xe tăng, công sự quân đội cũng như sân tập luyện ⁴.

Trên thực tế, lịch sử quân sự hóa của Khinh Thiên Cảng còn sâu xa hơn. Thời kỳ Nhật trị, khu vực này đã có hầm chống không, pháo đài ngầm và theo như khi đó có tới hơn 2.000 hố xạ thủ ⁴. Hiện nay, du khách vẫn có thể đi dọc theo con đường bộ hình vòng để tìm viếng những pháo đài số 1, 3, 4 và những di tích quân sự như Thành Môn Con đường Kim Bao Lý, một số pháo đài thậm chí bị che khuất trong cỏ khác. Những khối bê tông và thép lạnh lùng này, âm thầm kể chuyện về áp lực chiến lược mà Đài Loan phải đối mặt trong những thời kỳ lịch sử khác nhau.

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Khi chúng ta trên đồng cỏ tìm kiếm bối cảnh chụp ảnh «sạch sẽ nhẹ nhàng», thực tế dưới chân chúng ta là xương sườn phòng thủ của thời Chiến tranh Lạnh. Sự cộng tồn này của «du lịch hàng ngày» và «quân sự cực đoan» chính là sự căng thẳng thực sự nhất của cảnh quan Đài Loan.

Địa chất núi lửa và sinh thái: sức sống của đồng cỏ và tranh chấp với bò nước

Khinh Thiên Cảng nằm trong quần thể núi lửa Đại Tôn, là bằng phẳng cao được hình thành bởi sự phong hóa của tảng đá vụn núi lửa và đá andesit. Đất của nó có tính axit, thoát nước tốt, tạo ra một môi trường độc đáo thích hợp cho sự phát triển của cỏ kiểu thảm (Axonopus compressus) ⁹. Tuy nhiên, những điều kiện khí hậu như nhiệt độ thấp mùa đông, gió mạnh và độ cao trên mực nước biển cao (khoảng 600-700 mét) cũng khiến cho giá trị dinh dưỡng của cỏ chăn thả giảm đáng kể vào mùa đông, điều này là một trong những nền tảng tự nhiên của sự kiện chết của bò nước năm 2020 ^{9 10}.

Ngoài bò nước, đồng cỏ Khinh Thiên Cảng cũng là nơi sinh sống của nhiều sinh vật bản địa khác nhau. Công viên Quốc gia phân loại bò nước là «loài ngoại lai» với lý do chính là nó có thể ảnh hưởng đến đa dạng của thực vật bản địa. Tuy nhiên, những người ủng hộ sinh thái học lại đưa ra quan điểm «sinh vật cảnh quan văn hóa», cho rằng bò nước thông qua hành vi gặm nhấm đã duy trì vẻ ngoài của đồng cỏ mở rộng, hiệu quả ngăn chặn sự xâm lấn của bụi cây thấp, và là một phần không thể thiếu trong việc duy trì cảnh quan này ^{10 11}.

Lời hát buồn dưới hàng rào: sự kiện chết của bò nước năm 2020

Mối quan hệ cộng tồn kéo dài trăm năm này đã gặp tác động nghiêm trọng vào mùa đông 2020. Sau sự kiện năm 2018 khi những con bò va chạm làm bị thương du khách, cơ quan quản lý Dương Minh Sơn, để tìm kiếm «khoảng cách tương tác xã hội tối ưu giữa người và bò», đã dựng một hàng rào dây kẽm gai dài hàng đơn vị kilomet ở dọc con đường trung tâm ^{12 13 14}. Dự án công trình này mặc dù đã nhận được «Giải thưởng Chất lượng Công trình Công cộng kỳ 20», nhưng nó đã trở thành «biên giới chết» của bò nước.

Tháng 12 năm 2020, miền bắc Đài Loan liên tục chịu mưa buồn và nhiệt độ thấp, những con bò nước hoang dã trên đồng cỏ Khinh Thiên Cảng bắt đầu ngã xuống liên tiếp. Cho đến ngày 23 tháng 12, đã tích lũy tới 30 con bò nước chết ^{12 15 16}. Cuối cùng, tổng số bò nước chết ở Khinh Thiên Cảng và khu vực xung quanh cao tới khoảng 50 con, tỷ lệ tử vong trong khu vực bị vây có lúc đạt tới 87% ^{17 11}. Sở Bảo vệ động vật thành phố Đài Bắc xác định sơ bộ nguyên nhân chết là «suy dinh dưỡng» ¹². Cơ quan quản lý Dương Minh Sơn đáp lại rằng đây là «các yếu tố môi trường tự nhiên» ¹².

Tuy nhiên, lập luận này đã bị Viện Kiểm sát và các nhóm bảo vệ thiên nhiên chỉ trích gay gắt. Viện Kiểm sát trong thông cáo báo chí ngày 20 tháng 2 năm 2021 đã chỉ rõ: «Cái chết của bò nước có liên quan đến việc cơ quan quản lý Dương Minh Sơn vây quanh và hạn chế không gian sống, cho rằng cơ quan quản lý Dương Minh Sơn đã cấu thành gây chết động vật vì lỗi lầm.» ^{18 19} Những người ủng hộ bảo vệ thiên nhiên chỉ ra rằng nếu không có hàng rào hạn chế, đàn bò hoàn toàn có thể tự do di chuyển đến những nơi độ cao thấp để tránh gió và ăn cỏ, chính «ý chí quản lý» của con người đã cắt đứt con đường sống sót của chúng ^{12 3 20 21}.

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Cái nói gọi là «cái chết tự nhiên» trước dây kẽm gai trở nên nhợt nhạt. Đây không phải là sự bộc lộ sinh thái, mà là một sự cản trở sự sống được bắt đầu bởi biên giới quản lý.

Phát triển tiếp theo và tình hình hiện tại (2021-2026)

Sau sự kiện chết của bò nước, cơ quan quản lý Dương Minh Sơn đã điều chỉnh chiến lược quản lý. Một phần lưới gai bị tháo gỡ hoặc được thay bằng lưới không gai, và các lối di chuyển cho gia súc được mở, đồng thời cung cấp cỏ khô, gạch muối và các thức ăn bổ sung khác, cũng như sửa chữa chuồng bò để giúp gia súc qua mùa đông. Ngoài ra, các con bò cái cũng được khiến vô sinh để kiểm soát số lượng quần thể ^{17 11}.

Cho đến tháng 2 năm 2026, khu vực Khinh Thiên Cảng có khoảng 24 con bò nước, trong khi vùng Đỉnh Sơn và Thạch Thê Lĩnh có khoảng 32 con ^{17 22}. Cơ quan quản lý Dương Minh Sơn tiếp tục thúc đẩy «tách người và bò» và kiểm soát quần thể, đồng thời cũng thảo luận các phương án cộng tồn với cộng đồng địa phương, chẳng hạn như hỗ trợ nông dân với lưới rào chăn thả điện, để giảm thiệt hại nông sản do bò xuống núi gây ra. Bò nước được xem là «máy cắt cỏ tự nhiên» của đồng cỏ, chức năng sinh thái của nó vẫn được công nhận, nhưng rủi ro tiềm ẩn của xung đột người và gia súc vẫn tồn tại; việc tìm kiếm một mô hình cộng tồn thực tế hơn vẫn là một quá trình đang tiến hành ^{23 17 24 25}.

Ngư Lộ cổ đạo: ánh trăng của những người bán cá và sự thay đổi của thời đại

Ở biên rìa của đồng cỏ, tồn tại một mạch máu lịch sử khác bị ẩn — Ngư Lộ cổ đạo (Con đường Kim Bao Lý). Con đường cổ này với tổng chiều dài khoảng 30 đến 41 kilomet, là con đường giao thông quan trọng giữa Kim Sơn và Sĩ Lâm thời kỳ đầu ^{26 27 2 28}. Cách đây một trăm năm, vô số «người bán cá» trên vai khoảng bắt cá, dưới ánh trăng khởi hành từ làng cá Kim Sơn Hoàng Cảng, vượt qua Khinh Thiên Cảng để đi tới Sĩ Lâm bán ^{26 27}.

Ngư Lộ cổ đạo không chỉ là mạch máu kinh tế, mà còn là sự thu nhỏ của cuộc sống và văn hóa. Con đường cổ được chia thành «Lối lục quân Hà Nam» (được quân Thanh sử dụng) và «Lối Nhật quân» (được quân Nhật xây dựng để vận chuyển pháo) cùng các con đường khác nhau ². Khi Con đường Dương Kim được khai thông, con đường cổ dần dần chuyển thành con đường leo núi ^{29 30}. Những năm gần đây, cơ quan quản lý Dương Minh Sơn liên tục tiến hành các công trình tu sửa, cho phép du khách có thể dâu lưng giữa các di tích khai đá và miếu Thổ Địa, cảm nhận hơi thở của tiền nhân khai khẩn ².

📝 Ghi chú của người sắp xếp: Ngư Lộ cổ đạo là biểu tượng của «chuyển động», còn hàng rào là sự cường chế «tĩnh lặng». Lịch sử trăm năm của Khinh Thiên Cảng, chính là một trò kéo co vĩnh hằng về chuyển động và cản trở.

Lời kết: Của ai là đồng cỏ này? Của ai là mạng sống này?

Câu chuyện của Khinh Thiên Cảng là một trận tranh đấu về «ai có quyền định nghĩa tấm đất này». Đối với các dân tộc bản địa, nó là sân thú; đối với quân đội, nó là vị trí phòng thủ; đối với nông dân, nó là trang trại chăn nuôi; đối với du khách, nó là điểm chụp ảnh tự sướng; và đối với các cơ quan quản lý, nó là một không gian cần được «chuẩn tắc». Tấm cỏ này chứa đựng nhiều «ý chí» đó, và những ý chí ấy thường xuyên xung đột.

Khi chúng ta chụp ảnh chung với bò nước trên đồng cỏ, có lẽ chúng ta nên nhớ tới những mạng sống đã ngã xuống ở biên rìa hàng rào. Khinh Thiên Cảng không chỉ là một tấm cỏ, nó là một gương soi, phản chiếu cách con người trong việc tìm kiếm trật tự, thường xuyên bỏ qua những nhu cầu chuyển động cơ bản nhất của sự sống. Bò nước không phải là một «loài xâm lấn» thuần túy, mà là kết quả của một trăm năm cộng tồn với tấm đất này. Tuy nhiên, xung đột người và gia súc cũng như thử thách quản lý cũng thực tế như nhau, chẳng hạn như sự kiện «4K trực tiếp nhóm bạn trai bạn gái chiến đấu hoang dã» xảy ra vào giữa tháng 5 năm 2026 ^{31 32 33}, lại một lần nữa gây ra cuộc thảo luận về quản lý không gian công cộng và ranh giới pháp luật.

Tương lai của Khinh Thiên Cảng không chỉ cần những hàng rào, mà còn cần một cuộc đối thoại sâu sắc hơn giữa con người và tự nhiên. Cách cân bằng giữa bảo vệ sinh thái, phúc lợi động vật và an toàn du khách là bài toán chung được để trước mắt chúng ta. Có lẽ, thông qua giám sát liên tục và đối thoại với cộng đồng, chúng ta có thể tìm thấy một con đường cộng tồn bền vững, cho phép những «cộng tồn lịch sử» này không còn phải trả giá vì những quyết định của con người.

Tài liệu tham khảo