Tem thư Đài Loan: Mảnh giấy nhỏ ghi lại sự thay đổi chế độ và ký ức đảo quốc

Tóm tắt 30 giây: Năm 1888, Lưu Minh Truyền thành lập Tổng cục Bưu chính tại Đài Bắc; trước khi hệ thống bưu chính hiện đại hình thành vào năm 1896, Đài Loan đã có những nỗ lực về đường bưu điện và bưu chính của riêng mình. Tem thoạt nhìn chỉ là bằng chứng "đã thanh toán phí", nhưng trên thực tế lại đặt rồng, Tôn Trung Sơn, tháp pháo Kim Môn, trái cây Đài Loan, các loài chim và đồ vật dân tộc bản địa vào cùng một tập hồ sơ hình ảnh nhỏ bé. Đọc hiểu những hình ảnh này, ta sẽ thấy tem không phải là người quan sát lịch sử, mà là sân khấu trên giấy nơi mỗi chính quyền sắp đặt cách thức để người ta chiêm ngưỡng Đài Loan.

Năm 1888, Lưu Minh Truyền thành lập Tổng cục Bưu chính Đài Loan (臺灣郵政總局) tại Đài Bắc, bắt đầu quy hoạch đường bưu điện và xử lý thư tín, đồng thời phát hành tem. Mốc thời gian này sớm hơn tám năm so với sự ra đời của Tổng cục Bưu chính Thanh triều; hệ thống bưu chính hiện đại của Đài Loan không phải là một mô hình được nhập khẩu hoàn chỉnh từ bên ngoài, mà là một phiên bản có thể vận hành đã nảy sinh trên đảo. ¹ Tem thuế quan Một Vân Long (海關一次雲龍郵票) do nhà Thanh thử nghiệm phát hành năm 1878 được Bưu chính Trung Hoa ghi nhận là bộ tem đầu tiên của quốc gia; đến năm 1896, khi bưu chính hiện đại chính thức khai trương, hai mốc thời gian này cùng cấu thành điểm khởi đầu lịch sử bưu chính Đài Loan. ²

Ở đây có một mâu thuẫn dễ bị bỏ qua: tem ban đầu chỉ là bằng chứng thanh toán phí, nhưng rất nhanh đã trở thành ấn phẩm hình ảnh rẻ nhất và ổn định nhất của quốc gia. Phong bì sẽ bị vứt đi, còn tem thì được cắt ra, sưu tầm, và đặt vào album. Kích thước của nó quá nhỏ để cần giải thích, nhưng các họa tiết lại thường trả lời cho một thời đại rằng "ai xứng đáng được ghi nhớ" hay "mảnh đất nào xứng đáng được nhìn thấy". Tem không phải là lịch sử trọn vẹn, nhưng nó lưu giữ lịch sử mà quyền lực đã muốn người ta nhìn thấy.

Lưu Minh Truyền vẽ đường bưu điện trên đảo trước

Câu chuyện về tem không thể bắt đầu từ kính lúp của nhà sưu tập, mà phải bắt đầu từ một bức thư thực sự đã đi qua hệ thống bưu chính. Tem phong bì Đài Loan năm 1888 được gửi từ Đài Bắc và chuyển về Hồ Vĩ (Đạm Thủy), trên đó đồng thời lưu lại tem, dấu bưu điện và dấu vết của tuyến đường. Phong bì quan này do Lưu Minh Truyền gửi cho Phó tướng Lý Vạn Hữu, mang mục đích thông tin quân sự, hiện chỉ có bảy chiếc được ghi nhận cùng năm. ³

Chi tiết này rất quan trọng, bởi vì nó tái hiện "sự thành lập hệ thống" như một hành động: ai đó viết thư, ai đó dán tem, và ai đó đưa nó lên đường. Bưu chính không phải là một danh từ trừu tượng của sự hiện đại hóa, mà là một tuyến đường có thể truy vết giữa Đài Bắc, Đạm Thủy và cơ quan hành chính quân sự. Tấm tem nhỏ bé đó lần đầu tiên khiến quyền lực hành chính của Đài Loan xuất hiện trong đời sống dưới hình thức có thể chạm vào, đóng dấu và chuyển tiếp.

📝 Ghi chú người biên tập: Một quốc gia thường được viết bằng biên giới và luật lệ, nhưng bưu chính đã biến nó thành một con đường; người ta không tin bản đồ trước rồi mới bắt đầu gửi thư, mà là sau nhiều lần gửi thư, họ dần biết những nơi nào kết nối với nhau.

Một tuyến đường kể chuyện cho Hoàng đế trước

Tem thuế quan Một Vân Long năm 1878 lấy hình ảnh rồng uốn lượn trong mây làm họa tiết cốt lõi; con rồng là biểu tượng của hoàng đế. Nó giống như tem Penny Black do Anh phát hành năm 1840 với hình ảnh nghiêng của Nữ hoàng Victoria, đều đặt quyền lực tối cao vào bằng chứng "đã thanh toán phí". Sự khác biệt chỉ là, một tem vẽ quyền lực thành khuôn mặt quân chủ, còn tem kia lại vẽ quyền lực thành con rồng của hoàng đế. ² Do đó, tem vừa đảm nhiệm hai vai trò: nó giúp thư được lưu thông, và nó cho quốc gia xuất hiện mỗi khi dán tem.

Sau khi Đài Loan bị Nhật Bản nhượng lại vào năm 1895, dịch vụ bưu chính đã được đưa vào hệ thống thuộc địa của Nhật; trong khoảng thời gian tháng 8 đến tháng 10 cùng năm, Quốc dân Đài Loan (臺灣民主國) đã phát hành tám loại tem in tại địa phương. Đoạn lịch sử bưu chính ngắn ngủi này nhắc nhở chúng ta rằng tem không chỉ là công cụ mà người chiến thắng sử dụng; một chế độ tồn tại trong thời gian rất ngắn cũng cố gắng dùng tem để chứng minh mình đang cai trị một vùng đất. ⁴

Hệ thống bưu chính dưới thời Tổng đốc phủ Đài Loan lại có một logic hành chính khác. Sau khi Nhật Bản thất bại năm 1945, do nhu cầu về tiền tệ và hành chính, Đài Loan bắt đầu thiết kế và in các loại tem đặc biệt áp dụng cho Đài Loan. Khi tem mới chưa kịp cung cấp, họ thậm chí còn dán thêm chữ "Dùng tại Tỉnh Đài Loan" lên tem Nhật cũ để ứng cứu. ⁵ Những lần dán bổ sung này không đơn thuần là lỗi in ấn, mà là ngữ pháp tạm thời trong quá trình chuyển giao quyền lực: cùng một tờ giấy được đánh dấu lại, bưu điện mới có thể tiếp tục hoạt động.

Tem gắn chiến tranh vào đời sống thường nhật

Năm 1949, mệnh giá của tem liên tục bị thay đổi. Một bài tổng quan về lịch sử bưu chính Đài Loan ghi chép rằng, do tình hình tiền tệ hỗn loạn và lạm phát nghiêm trọng, mệnh giá của tem Tôn Trung Sơn (孫中山像金圓郵票) đã được sửa từ mười đồng lên một triệu đồng, sau đó thậm chí còn do bưu điện điền số tiền khi gửi. ⁵ Tem trở thành bảng điều khiển thu nhỏ của sự mất trật tự kinh tế: giấy không hề lớn hơn, nhưng con số lại bị buộc phải liên tục đuổi theo sự sụp đổ của tiền tệ.

Vào những năm 1950, tem lại đặt việc xây dựng quốc gia và động viên chống cộng cạnh nhau. Các chủ đề được tổng hợp bởi Đài Loan Panorama bao gồm cải cách ruộng đất, nông nghiệp, đường cao tốc xuyên đảo, cầu cống, cảng biển và công nghiệp, cũng như các dòng tem Kim Môn Giác Quang Lâu (金門莒光樓) và phòng thủ Kim Môn, Mã Tổ. ⁵ Tem đã đặt "Đài Loan đang được xây dựng" và "Đài Loan đang được bảo vệ" vào cùng một câu chuyện quốc gia.

Điều này không có nghĩa là mỗi con tem đều đại diện cho cuộc sống của tất cả mọi người. Nó giống như một sân khấu do chính quyền lựa chọn: nông dân, cầu cống, thiếu niên bóng chày, tháp pháo Kim Môn có thể lên sân khấu, còn những tiếng nói thất bại, xung đột và bị cai trị thì có thể ở dưới khán đài. Triển lãm đặc biệt về hình ảnh phụ nữ tại Bảo tàng Bưu chính Đài Bắc năm 2022 đã đặt tem sau chiến tranh cùng với các thảo luận về nguyên tác và các nhóm phụ nữ, đồng thời chỉ ra rằng những người phụ nữ thành thị công nghiệp hóa và công nhân nhà máy lại khó được tìm thấy trên mặt tem. ⁶

Triển lãm cũng trưng bày bản khắc gỗ mô tả đời sống nông thôn Đài Loan của Lâm Trí Tín (林智信) năm 1994, tác phẩm của Trần Tiến (陳進) năm 2003 cùng với tem. Khi nguyên tác được phóng to, trong khi tem duy trì kích thước khoảng ba phần tư centimet vuông, người đọc sẽ thấy một khác biệt quan trọng: tem không chỉ thu nhỏ thế giới, mà nó còn cố định những chi tiết nào có thể bị quyền lực đại trà sao chép. ⁶

Từ Kim Môn Giác Quang Lâu đến trái cây Đài Loan

Vào những năm 1960, tầm nhìn của tem bắt đầu chuyển hướng rõ ràng hơn về chính Đài Loan. Đài Loan Panorama ghi nhận sự xuất hiện liên tiếp của các chủ đề như trái cây, chim, phong cảnh, cá và hoa của Đài Loan. Những hình ảnh này không chỉ giải thích một chế độ đến từ đâu, mà còn bắt đầu cho mọi người biết hòn đảo này có gì đáng được nhận diện. ⁵

Sự chuyển hướng này không đồng nghĩa với việc chính trị biến mất. Các nhà nghiên cứu đã phân tích các tem lấy chủ đề động thực vật Đài Loan từ năm 1958 đến 2009, chỉ ra rằng chúng vừa thể hiện tính nghệ thuật và tính nguyên bản cao hơn so với tuyên truyền giáo điều, mặt khác vẫn có thể biểu đạt bản sắc dân tộc thông qua các loài đặc hữu và cảnh quan sinh sống. Nói cách khác, khi tem vẽ một con chim hay một bông hoa, nó không chỉ thoát khỏi chính trị, mà là thay thế chính trị bằng những phong cảnh dễ được yêu thích hơn. ⁷

📝 Ghi chú người biên tập: "Bản địa" chưa chắc bắt đầu từ khẩu hiệu, cũng có thể bắt đầu từ một con tem vẽ chim xanh Đài Loan (臺灣藍鵲), dứa hoặc phong cảnh núi; nhưng việc được đưa vào hình ảnh quốc gia và việc ai thực sự bảo tồn, ai lên tiếng, chưa bao giờ là cùng một chuyện.

Văn hóa dân tộc bản địa bước vào lòng bàn tay

Tem "Văn hóa Dân tộc Bản địa Đài Loan (Tiếp)" phát hành năm 2008 đã chọn các đồ vật như bình gốm của người Bành Loan (排灣族), túi tình nhân của người A Mỹ (阿美族), mũ đội đầu nam giới của người Lỗ Khải (魯凱族) và vòng cổ nam giới của người Bồ Nông (布農族). Bản cáo bạch phát hành của Bưu chính Trung Hoa không chỉ liệt kê tên đồ vật, mà còn giải thích ý nghĩa của chúng trong hệ thống đẳng cấp, lễ tặng quà, nghi lễ, công lao và nhận dạng thân tộc. Ví dụ, túi tình nhân của người A Mỹ đã mở rộng từ túi mang theo hàng ngày thành phụ kiện khi tham gia Lễ hội Thu hoạch và các hoạt động quan trọng, trở thành biểu tượng của bản sắc tập thể. ⁸

Bộ tem này đáng xem không phải vì nó "đại diện" cho mười sáu tộc người, mà vì nó phơi bày độ khó của sự đại diện: bốn con tem có thể giúp nhiều người nhìn thấy đồ vật, nhưng không thể nén ngôn ngữ, quan hệ đất đai và kinh nghiệm lịch sử của một dân tộc vào bốn khung hình. Tem mở ra cánh cửa, chứ không thay thế lời kể của các dân tộc.

Năm 1996, bưu chính bắt đầu tự bào chữa

Năm 1996, Bưu chính Trung Hoa đã phát hành tem kỷ niệm trăm năm bưu chính với sự tiến hóa của bốn loại dụng cụ bưu chính: hòm thư, cân đo, thiết bị vận chuyển và máy tính. Bản cáo bạch cũng thừa nhận rằng công nghệ viễn thông, dịch vụ giao hàng tư nhân và cạnh tranh tài chính đã gây áp lực lên bưu chính truyền thống, do đó bưu chính phải thúc đẩy tự động hóa và điện toán để tái lập hình ảnh dịch vụ. ⁹

Điều thú vị của bộ tem kỷ niệm này là nó không chỉ viết về trăm năm bưu chính như một hồi tưởng vinh quang. Nó vừa ghi nhớ hòm thư và thiết bị vận chuyển, vừa thừa nhận ưu thế truyền thống đang suy giảm. Bưu chính phải giải thích tại sao mình vẫn cần tồn tại trong khi tự kỷ niệm. Mâu thuẫn này vẫn còn hiệu lực cho đến ngày nay: tin nhắn điện tử không bắt buộc phải gửi thư, nhưng nó cũng chưa khiến bưu điện mất hết công việc, vì bưu điện vẫn xử lý bưu kiện, tài chính, dịch vụ vùng sâu vùng xa và một phần đời sống công cộng địa phương.

Lịch sử kiến trúc của Bưu điện Đài Bắc đã cụ thể hóa sự "vẫn còn tồn tại" này. Tòa nhà khung thép ba tầng hoàn thành năm 1930 từng là bưu điện lớn nhất Đài Loan lúc bấy giờ. Vào những năm 1960, các tầng được mở rộng và năm vòm phía trước bị phá bỏ; vào năm 1992, nó được chỉ định là di tích lịch sử; từ năm 2010, công tác tu sửa được tiến hành, và năm 2019, năm vòm đã được khôi phục. Nó không chỉ là nơi kinh doanh, mà còn là nhân chứng vật chất của bưu chính từ cơ quan hành chính thuộc địa, tổ chức sau chiến tranh đến tài sản văn hóa. ¹

Kiến trúc bưu điện giữ lại hệ thống trên giấy tại góc phố

Nếu chỉ nhìn vào họa tiết tem, bưu chính dễ bị coi là một tập hợp các biểu tượng quốc gia ở xa; nhưng khi đi đến cổng Bắc Đài Bắc, người ta sẽ thấy nó thực sự có trọng lượng. Tài liệu của Bộ Văn hóa chỉ ra rằng Bưu điện Đài Bắc chiếm diện tích hơn mười ba nghìn mét vuông khi hoàn thành năm 1930, tường ngoài sử dụng gạch màu nâu nhạt chống bom do lò gốm Bắc Đầu sản xuất, và lối vào chính có năm cột vòm bán nguyệt. ¹

Tòa nhà này đã trải qua việc mở rộng và phá bỏ các vòm vào những năm 1960 do nhu cầu xe bưu điện ra vào và không gian; từ những năm 1970, nó lại đối mặt với nguy cơ bị phá dỡ. Sau khi được chỉ định là di tích lịch sử vào năm 1992, việc bảo tồn mới có vị trí về mặt hệ thống; và sau khi năm vòm được khôi phục vào năm 2019, tòa nhà đã trở lại tầm nhìn của thành phố. ¹ Do đó, bưu chính không chỉ kết nối các địa phương, mà còn để lại những vật thể cần được bảo tồn, tranh luận và tái sử dụng tại địa phương.

Tranh cãi về việc bảo tồn bưu điện hoàn toàn đối lập với chức năng của tem. Tem nén một thời đại phức tạp thành vài centimet vuông, còn di tích lịch sử kéo dài thời đại đó thành một tòa nhà không thể dễ dàng di dời. Cái trước lưu giữ ký ức bằng sự lưu thông, cái sau lưu giữ ký ức bằng sự dừng lại. Bưu điện Đài Bắc mang cả hai thang đo thời gian: thư phải kịp hành trình, nhưng kiến trúc phải được giữ lại.

Một tấm tem chưa nói hết về Đài Loan

Tem dễ bị hiểu sai thành "một cuốn lịch sử nhỏ của Đài Loan". Thực ra nó giống như một mục lục đã được biên tập hơn: rồng năm 1878, phong bì bưu điện năm 1888, chế độ ngắn ngủi năm 1895, mệnh giá mất kiểm soát năm 1949, xây dựng và chiến tranh những năm 1950, trái cây và chim những năm 1960, cùng với các đồ vật dân tộc bản địa được đặt tên lại và trưng bày vào năm 2008, đều cho thấy mỗi thời đại muốn dán cái gì lên phong bì, gửi đến ai. ^{2 3 4 5 8}

Vì vậy, điều thực sự đáng sưu tầm không phải là câu quá trọn vẹn "tem đại diện cho Đài Loan", mà là những lựa chọn và sự vắng mặt mà mỗi con tem để lại. Khi chúng ta nhìn thấy một con chim xanh Đài Loan, chúng ta cũng phải hỏi ai đã đặt tên cho nó; khi chúng ta nhìn thấy Kim Môn Giác Quang Lâu, chúng ta cũng phải hỏi chiến tranh đã bị thu nhỏ thành một phong cảnh như thế nào; và khi chúng ta nhìn thấy túi tình nhân của dân tộc bản địa, chúng ta cũng phải tự hỏi liệu tiếng nói của các dân tộc đó có còn trong đó hay không.

Điều này cũng giải thích tại sao việc sưu tập vừa là sở thích vừa là nghiên cứu. Báo cáo triển lãm tem toàn quốc Kim Môn xem bưu phẩm như một tổ hợp giữa tem, dấu bưu điện và tuyến đường, chứ không chỉ là họa tiết đẹp; cùng một phong bì có thể giúp người ta truy ra người gửi, người nhận, nơi chuyển tiếp và mục đích liên lạc. ³ Khi sự sưu tập chuyển từ "tôi thích con này" sang "con này đã đi qua đâu", tem trở thành một phương pháp đọc tư liệu lịch sử từ vật phẩm nhỏ bé.

Bản thân phương pháp cũng có giới hạn. Bản cáo bạch chính thức rất giỏi trong việc cho chúng ta biết chủ đề trên tem, nhà thiết kế, ngày phát hành và ý nghĩa của đồ vật, nhưng nó không tự động nói với chúng ta ai đã không được chọn; phần giải thích quốc tế của bảo tàng có thể đặt Đài Loan vào lịch sử bưu chính Đông Á, nhưng cũng có thể áp dụng khung khổ quốc gia lớn hơn. ⁴ Vì vậy, việc đọc tem không chỉ hỏi "nó vẽ gì", mà còn phải đưa cơ quan phát hành, ngữ cảnh thời đại và đối tượng bị lược bỏ vào bức tranh.

Tem không chỉ là quá khứ. Tem kỷ niệm trăm năm năm 1996 đã thừa nhận áp lực từ viễn thông và giao hàng tư nhân, và ghi lại sự tự đổi mới của bưu chính bằng tự động hóa, điện toán; ⁹ Điều này cho thấy lịch sử bưu chính không phải là một quá trình suy tàn liên tục từ "thời kỳ hoàng kim", mà là việc không ngừng thay đổi để chứng minh rằng dịch vụ công vẫn cần thiết.

Ngày nay số người gửi thư đã giảm, không có nghĩa là vị trí xã hội của bưu điện tại Đài Loan hoàn toàn biến mất, mà là giá trị của nó chuyển từ các bức thư cá nhân số lượng lớn sang bưu kiện, tài chính, khả năng tiếp cận vùng sâu vùng xa và ký ức kiến trúc địa phương. Kích thước tem không thay đổi, nhưng mối quan hệ xã hội mà bưu chính phải xử lý thì luôn thay đổi.

Đối với nhà sưu tập, sự thay đổi này được lắng đọng trong các phiên bản, răng cưa, mệnh giá, dấu bưu điện và chữ dán bổ sung. Đối với người gửi thư thông thường, nó có thể chỉ là một tờ giấy dán ở góc trên bên phải phong bì. Cả hai cách nhìn đều là thật, bởi vì bưu chính vốn phục vụ đồng thời cả sự sưu tập chuyên nghiệp lẫn giao tiếp hàng ngày bình thường nhất.

Do đó, tem không cần được thần bí hóa thành cổ vật mà chỉ giới chuyên môn mới hiểu. Việc biết về tem Đại Long năm 1878, phong bì Đài Loan năm 1888, đã đủ để bắt đầu truy vấn một bức thư đã đi qua hệ thống như thế nào; và việc biết các tem động thực vật những năm 1960 cùng với tem văn hóa dân tộc bản địa năm 2008, có thể thấy quốc gia đã viết lại tầm nhìn của mình ra sao.

Mỗi con tem đều có ngày phát hành, nhưng điều đó không có nghĩa ý nghĩa của nó chỉ tồn tại trong một ngày đó. Nó có thể bị cắt ra và lưu giữ nhiều năm sau, được mang đi triển lãm, được đặt trong tủ kính của bưu điện di tích, hoặc theo một lá thư gia đình đến một thành phố khác. Sự lưu thông và bảo quản không phải là hai số phận đối lập, mà là chu kỳ sống đặc biệt nhất của tem.

Đặt lại một con tem vào năm phát hành của nó, rồi đặt nó trở lại tuyến đường của một bức thư, sẽ mang lại sự hiểu biết sâu sắc hơn hai tầng so với việc chỉ nhìn vào họa tiết: ai đang sắp đặt hình ảnh, và ai đang sử dụng hệ thống này.

Khoảng cách giữa hai tầng này chính là điều đáng đọc nhất trong tem Đài Loan. Nó rất nhỏ bé, nhưng chứa đựng được trí tưởng tượng của quốc gia và hành động gửi thư của người bình thường.

Khi nhìn nhận họa tiết, tuyến đường và sự vắng mặt cùng nhau, ta sẽ không nhầm lẫn hình ảnh thành toàn bộ lịch sử.

Tem chưa bao giờ chỉ là bằng chứng thanh toán phí. Nó đã nén quốc gia, địa phương, chiến tranh, công nghiệp, tự nhiên và giao tiếp gia đình vào một kích thước có thể dán, gửi đi và bảo quản. Nó không để lại câu trả lời trọn vẹn cho Đài Loan, mà nó để lại một câu hỏi lựa chọn cho mỗi thời đại: ai đã được vẽ vào, và ai vẫn đang chờ đợi con tem của mình.

Tài liệu tham khảo