Dân tộc Gia Ma Lan: Sợi chỉ chuối và cái tên được gọi lại

Một cái tên, trở lại dọc theo bờ biển

Tóm tắt 30 giây: Lịch sử dân tộc Gia Ma Lan không chỉ là một sự kiện "được công nhận năm 2002". Để hiểu được nhóm dân tộc này, cần nhìn thấy đời sống ven sông biển đồng bằng Lạng An, sự tán phá do trận chiến Giá Lễ Vương năm 1878 gây ra, ngôn ngữ và nghi lễ lễ nghi được lưu giữ ở miền Đông, cũng như cách sợi chỉ chuối dệt lại ký ức văn hóa vào cuộc sống hàng ngày. ^{1 2 3}

Năm 1987, người dân bộ lạc mới xã Hương Sơn ở Hualien biểu diễn nhạc múa và nghi lễ tại Bắc Khuông. Tại nơi biểu diễn, người dân đã nói ra tên gọi của họ, đồng thời để người khác phát hiện ra: những người Gia Ma Lan từng bị cho là "đã bị Hán hóa", vẫn có người có thể hát bằng tiếng Gia Ma Lan, thờ cúng và sống bằng tiếng Gia Ma Lan. Sau buổi biểu diễn "Đêm Phong Bình", phong trào hồi sinh tên gọi bước ra ngoài bộ lạc, trở thành một phong trào đòi hỏi nhà nước nhìn thấy chủ thể của nhóm dân tộc. ²

Ngày 25 tháng 12 năm 2002, chính phủ công bố Gia Ma Lan là dân tộc nguyên thủy thứ mười một của Đảo Đài Loan. ¹ Trong cùng một câu chuyện lịch sử, còn một sự thật khác không dễ bị lấn át bởi câu "hồi sinh thành công": một số con cháu vì tổ tiên của họ được ghi là dân thường trong sổ hộ khẩu, cho đến nay vẫn chưa nhận được danh tính dân tộc nguyên thủy. ²

Vì vậy, câu chuyện của dân tộc Gia Ma Lan không thể bị thu nhỏ thành một bảng thời gian từ "biến mất" đến "được công nhận". Nó giống hơn như một sợi chỉ dệt: có người nhớ ngôn ngữ bản địa ở bãi biển, có người nhớ tổ tiên trong nghi lễ lễ nghi, có người gỡ vỏ cây chuối, chiếm lấy sợi chỉ và dệt lại một cái tên lên mặt vải.

📝 Ghi chú của nhà soạn trưng: Điểm khởi đầu của sự nhận thức về một nhóm dân tộc thường xuyên sớm hơn một con văn bản công bố. Có người trước tiên từ chối quên mình trong cuộc sống hàng ngày, chỉ khi đó cái tên mới có cơ hội xuất hiện trở lại.

Những "con người đồng bằng" của đồng bằng Lạng An

Người dân Gia Ma Lan tự gọi mình là kavalan, trong tài liệu chính thức được giải thích là "con người của đồng bằng". Họ sinh sống lâu năm ở Yilan, các bản đồng cộng gần sông và bờ biển, ban đầu người ta sống trong những ngôi nhà cao tầng, đồng thời thực hiện thương mại bằng đường biển. ⁴

Một bài nghiên cứu được lưu giữ tại Bảo tàng Lạng An cho biết, câu chuyện về nguồn gốc "từ biển đến" của dân tôp Gia Ma Lan được ông nội kể cho cháu, được cha kể cho con trai, cho đến năm 1896, nhà nhân học Nhật Bản Inaba Ichirō mới đầu tiên ghi chép những câu chuyện truyền miệng này thành văn bản. ³

Đoạn truyền thuyết truyền miệng đề cập đến một nơi gọi là Mariyan, đồng thời nhắc đến tổ tiên đi vòng qua bán đảo Tam Giươc, đến Yilan lúc đó gọi là "gia tử khó". Đây là ký ức của cộng đồng, chứ không phải một lộ trình được khẳng định hoàn toàn bởi khảo cổ học, cùng một bài nghiên cứu tại bảo tàng cũng liệt kê các giả thuyền khác nhau từ khảo cổ học và ngôn ngữ học. ³

Dòng chảy nguồn gốc vẫn cần thêm nhiều liệu liệu để thảo luận. Khi một nhóm dân tộc không có lịch sử chữ viết riêng, các tài liệu bên ngoài dễ dàng trở thành giọng nói duy nhất, nhưng lịch sử của dân tộc Gia Ma Lan cũng được lưu giữ ở bờ biển, sông, thuyền gỗ và những tên địa danh vẫn được kể đến.

Dữ liệu khảo cổ cho thấy, các di tích liên quan đến dân tộc Gia Ma Lan thường phân bố ở bãi biển gần bờ, sông hoặc đồng bằng ven sông. Những vị trí này cho thấy, nước trực tiếp tạo nên điều kiện sống của cộng đồng, thức ăn, giao thông và thương mại. ³

Tham khảo thêm: Các di tích liên quan đến dân tộc Gia Ma Lan thường gần bờ biển, sông hoặc các khu vực nước đồng bằng, phản ánh vai trò của nước trong cuộc sống cộng đồng. Ảnh từ Bảo tàng Lạng An số 122.

Từ Lạng An đến miền Đông: Sự tán phá không phải là kết thúc

Cuối thế kỷ 18, người Hán bắt đầu xuất hiện ở đồng bằng Lạng An, đầu thế kỷ 19, chính phủ Thanh thiết lập quận Gia Ma Lan, đất đai và trật tự hành chính thay đổi theo đó. Từ giữa thế kỷ 19, nhiều người dân Gia Ma Lan rời khỏi quê hương, di cư về phía bờ biển Hualien và Taitung. ¹

Một nhánh người đã thành lập cộng đồng Giá Lễ Vương ở Hualien. Năm 1878, dân tộc Gia Ma Lan và dân tộc Sạt Chài Lài Yêu Liêu chiến đấu chống lại lực lượng của chính phủ Thanh, xảy ra trận chiến Giá Lễ Vương, sau chiến tranh, người dân bị buộc phải tán phá đến bờ biển Đông và thung lũng miền Đông, một số người vào các bộ lạc của dân tộc Amis, sống dưới danh nghĩa "người Giá Lễ Vương". ⁵

Nghiên cứu học thuật đặt sự kiện này trong bối cảnh "cách thức lãnh thổ truyền thống thay đổi khi bị can thiệp bởi lực lượng nhà nước", chỉ ra rằng sau sự kiện Giá Lễ Vương, không gian hoạt động của dân tộc Gia Ma Lan ở đồng bằng Qilai và bờ biển Đông đã thay đổi. ⁶

Hồ sơ bên ngoài thường ghi lại lịch sử này như sự biến mất của một nhóm dân tộc, nhưng ký ức của bộ lạc lại gần với một câu chuyện khác: để sống sót, người dân đã thay đổi cách gọi, giấu lấp ngôn ngữ và tìm kiếm nơi ở dọc theo bờ biển.

Người dân Gia Ma Lan ở Hualien mới xã từng bị cộng đồng xung quanh gọi là Kaliawan. Trước khi phong trào hồi sinh tên gọi bắt đầu, cái tên này khiến người khó nhận ra họ và "Kavalan", nhưng đối với cộng đồng, sự gãy đoạn của tên gọi không có nghĩa là ký ức cũng bị cắt đứt. ⁴

Mới xã đông nam biển Đông, tây nhìn về dãy núi ven biển. Khi người dân Gia Ma Lan đến, trên những thềm đất hạn chế, họ kéo nước để trồng lúa, đồng thời thực hiện việc đánh cá, thu hoạch và hoạt động trên biển. Tài liệu chính thức ghi nhận sông, bờ biển và hoạt động trên biển như những điều kiện quan trọng trong cuộc sống của Gia Ma Lan. ⁴

📝 Ghi chú của nhà soạn trưng: Sự di cư thay đổi bản đồ, nhưng không lấy biển ra khỏi cuộc sống của người Gia Ma Lan.

Một cây chuối, như thế nào trở thành một mảnh vải

Một trong những vật phẩm văn hóa dễ bị nhận thấy nhất của dân tộc Gia Ma Lan là vải dệt từ sợi chuối. Bảo tàng Lạng An ghi nhận, người dân chọn cây chuối chín nhưng chưa ra trái, gỡ vỏ bên ngoài của thân cây, lột sợi màu tím nhạt, sau đó phơi khô, dệt sợi, dệt vải. ⁷

Một cây chuối có thể sản xuất khoảng một mảnh vải dài 70cm, rộng 50cm. Con số này trước tiên cho chúng ta thấy sự mong manh của nguyên liệu: sợi dễ hỏng, phải được xử lý trong thời gian ngắn. ⁷

Trước khi dệt vải, còn có nghi lễ Spaw đơn giản, dùng để cầu mong sự bảo hộ của tổ tiên trong suốt quá trình. Dây thẹn, khung dệt, xẻ, máy dệt và cần móc cùng tạo nên tư thế làm việc, người dệt ngồi trên sàn nhà, dùng cơ thể để cố định dụng cụ, để sợi dọc và sợi ngang gặp nhau từng ô. ⁷

Các bộ sư集 thu thập từ thế kỷ 19 để lại một dấu mốc khác cho nghề này. Ma Kwok-sze thu thập đồ trang phục, vải dệt từ sợi chuối và đồ dùng nghi lễ tại Yilan và Hualien vào những năm 1870-1880, trong số đó khoảng 40 món hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hoàng gia Ontario ở Canada. ⁸

Những hiện vật này lưu giữ những dấu mốc hiếm hoi, đồng thời cũng tách rời khỏi bối cảnh bộ lạc ban đầu, trở thành mẫu mực trong bảo tàng. Khi bộ lạc tiếp cận lại chúng, công việc không chỉ là sao chép những họa tiết cũ, mà còn là quyết định cách thức hiểu biết những hiện vật này ngày nay. ⁸

Sau năm 2002, sợi chuối trở lại làm công cụ cho sự phục hồi văn hóa và sáng tạo hiện đại. Báo cáo của truyền hình dân tộc miền Nam gọi nó là "mang thân", ghi nhận cách nghệ sĩ thu hút những họa tiết từ hiện vật cổ và ký ức bộ lạc, rồi đưa chúng trở lại trang phục và cuộc sống. ²

Bảo tàng Lạng An cũng lưu giữ lời nói của một người cao tuổi: "Trước đây có người nưới ngoài sẽ đến mua, bây giờ đã không còn nữa, vì vậy hầu hết thanh thiếu niên không còn làm nữa." ⁷ Trọng lượng của câu nói nằm ở chỗ, nó không đóng gói nghệ thuật truyền thống như một khung cảnh sẽ không bao giờ biến mất, mà nó nói ra thực tại: sau khi thị trường rời đi, nghệ thuật cần được ai giữ gìn.

Tham khảo thêm: Sợi chỉ chuối của dân tộc Gia Ma Lan và người dệt, minh họa quá trình từ thực phẩm thành liệu đến trang phục. Ảnh từ Bảo tàng Lạng An số 073.

Tham khảo thêm: Hình ảnh về thuyền gỗ và giao thông ven biển của dân tộc Gia Ma Lan, ảnh từ Bảo tàng Lạng An số 122.

Nghi lễ lễ nghi đưa thời gian trở lại bộ lạc

Tham khảo thêm: Quá trình lột sợi từ thân chuối, là bước đầu tiên của nghệ thuật dệt sợi chuối. Ảnh từ Bảo tàng Lạng An số 073.

Sự phục hồi văn hóa của dân tộc Gia Ma Lan không chỉ dừng lại ở việc dệt vải. Các bộ lạc ven bờ biển Đông vẫn ghi chép lại các nghi lễ như lễ tế biển sbaw tu lazin, lễ cúng bộc phát gataban, lễ tưỏng kỷ niệm cuối năm palilin, cũng như các nghi lễ liên quan đến cô gái làm lễ metiyu. ²

Lễ cúng bộc phát của bộ lạc mới xã được tổ chức vào giữa tháng Tám hàng năm, dùng để biểu ơn các vị thần đất và tổ tiên, trong khi lễ tế biển được tổ chức khi hoa dẻ đào nở, trước khi người đàn ông ra biển để cầu mong sự an toàn và bội thu. ²

Một số nghi lễ đã bị ngừng lại, hoặc chuyển đổi thành các buổi trình diễn văn hóa công cộng. Sự thay đổi này nhắc nhở chúng ta rằng, sự phục hồi văn hóa không đồng nghĩa với việc mang lại quá khứ nguyên vẹn mà không thay đổi, mà là thương thỏa thỏa thuận sau sự thay đổi về giao thông, giáo dục, hôn nhân và cơ cấu nhà nước cũng như dân số bộ lạc, nên những nội dung nào nên được duy trì ở đâu.

Xã hội của dân tộc Gia Ma Lan cũng trải qua sự giao thoa giữa các dân tộc và thay đổi danh tính. Sự di cư và sinh sống hòa nhập ở miền Đông đã làm cho tên gọi, ngôn ngữ và nơi sinh sống trở thành một phần của cuộc thảo luận về danh tính hiện đại. ²

Vì vậy, việc đơn giản hóa danh tính nhóm dân tộc thành tỷ lệ máu sẽ bỏ qua một lớp quan trọng nhất trong lịch sử Gia Ma Lan: danh tính được tạo nên từ gia đình, ngôn ngữ, nghi lễ lễ nghi, nơi sinh sống và ký ức chung. ⁹

Ba dạng 'hồi sinh' không thể trộn lẫn

Sự hồi sinh tên gọi của dân tộc Gia Ma Lan có ít nhất ba tiêu chuẩn. Tiêu chuẩn thứ nhất là sự công nhận của nhà nước: công bố năm 2002 giúp tên gọi xuất hiện trong danh sách chính thức của dân tộc nguyên thủy. Tiêu chuẩn thứ hai là đăng ký danh tính: không phải tất cả những người tự nhận mình là dòng dõi Gia Ma Lan đều có thể nhận được danh tính dân tộc nguyên thủy thông qua cùng một hành trình hộ chiếu. Tiêu chuẩn thứ ba là thực hành văn hóa: ngôn ngữ bản địa, nghi lễ lễ nghi, nghệ thuật dệt vải, lễ tế biển và ký ức gia đình, chỉ khi có người tiếp tục sử dụng chúng trong đời sống bộ lạc thì chúng mới không chỉ còn lại là những dòng chữ giải thích trong bảo tàng. ^{1 2 8}

Ba tiêu chuẩn này có liên quan nhưng không thể thay thế cho nhau. Một công bố có thể thay đổi phân loại pháp lý, nhưng không thể thay thế cho việc một người già dạy đứa trẻ nói tiếng dân tộc. Một bộ trang phục dệt từ sợi chuối có thể lưu giữ những dấu mốc nghệ thuật, nhưng không thể thay thế cho việc bộ lạc quyết định cách mặc chúng ngày nay. Một buổi trình diễn công cộng có thể giúp xã hội nhận thấy văn hóa, nhưng không đồng nghĩa với việc tất cả các nghi lễ riêng tư đều nên mở cửa trước công chúng.

Ai có quyền đặt tên cho một nhóm dân tộc

Tên gọi "Gia Ma Lan" có nhiều cách viết khác nhau ở các thời đại khác nhau. Ở thế kỷ 17, tài liệu tiếng Tây Ban Nha và Hà Lan xuất hiện dưới dạng Cabalan, Kavalan, trong khi tài liệu Hán được ghi là "gia tử khó", "gia tử lan" và "hạ tử lan". Những tên gọi này không phải là bản dịch cố định của một đơn vị hành chính, mà là những dấu vết chữ viết để lại khi các quyền lực khác nhau, du khách, quan chức và nhà nghiên cứu tiếp xúc với nhóm dân tộc. ⁸

Vào cuối thế kỷ 19, nhà nhân học Nhật Bản bắt đầu xây dựng hệ thống tri thức về dân tộc Đài Loan thông qua phân loại, điều tra và nhiếp ảnh. Những tài liệu này lưu giữ trang phục, sách cổ, tấm ván nhà, bản ghi âm và hình ảnh, giúp các nhà nghiên cứu ngày nay truy xuất cuộc sống của người Gia Ma Lan. Tuy nhiên, nhà điều tra chọn ghi chép điều gì, bảo tàng thu thập điều gì, và hộ chiếu đưa con người vào cột nào, đều ảnh hưởng đến cách mà người sau hiểu biết về nhóm dân tộc này. ⁸

Vì vậy, tên gọi không chỉ là một danh từ trong từ điển. Nó liên quan đến việc ai có thể được gọi bằng tên mình trong trường học, hộ chiếu, bảo tàng, thảo luận về đất đai và chính sách công cộng. Khi người dân đòi hỏi sử dụng tên gọi của chính mình, họ không chỉ yêu cầu điều chỉnh phát âm, mà còn yêu cầu sự công nhận của nhà nước và xã hội về một dòng thời gian lịch sử chưa bị gián đoạn bởi phân loại hành chính. ^{2 9}

Sau 'hồi sinh', còn ai có thể được gọi đến

Sự công nhận chính thức năm 2002 có ý nghĩa thiết chế quan trọng, nhưng nó không tự động sửa chữa tất cả các mối liên kết bị gãy đoạn. Báo cáo của truyền hình dân tộc miền Nam cho biết, một số người đã hoàn tất đăng ký danh tính vào năm 1956 và khoảng năm 1963 có thể được đưa vào danh sách công nhận, trong khi nhiều người có hộ chiếu dưới thời Nhật Bản được ghi là "thuần dân", sau này được phân loại là dòng dõi của dân tộc Pô Pô, cho đến nay vẫn chưa nhận được danh tính dân tộc nguyên thủy. ²

Đó cũng là lý do tại sao "hồi sinh" không chỉ có thể được hiểu là một sự kiện chính trị thành công. Nó đồng thời liên quan đến hộ chiếu, đất đai, nguồn lực giáo dục, sự truyền thống ngôn ngữ và việc ai có quyền định nghĩa "người dân tộc nguyên thủy thực sự".

Năm 2018, dân tộc Gia Ma Lan và dân tộc Sạt Chài Lài Yêu Liêu tổ chức hoạt động kỷ niệm 140 năm trận chiến Giá Lễ Vương/Độc Vương, bao gồm triển lãm, phim tài liệu, hội thảo học thuật và diễn đàn cộng đồng để tái kể lại trận chiến và sự tán phá. Hoạt động cũng đề xuất, mục đích kỷ niệm trận chiến là để hiểu biết về sự bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau giữa các nhóm dân tộc, chứ không phải để tạo ra căng thẳng mới. ⁵

Pan Chao-chen trong bản ghi nhớ hoạt động nói: "Dân tộc Gia Ma Lan sau khi người Hán xuất hiện ở Lạng An, đã di cư về phía nam Hualien và Taitung, sống rong thinh lĩnh trong hai trăm năm." ⁵ Câu nói đưa sự di cư trên bản đồ trở lại trong thời gian con người: hai trăm năm được trải qua nhiều thế hệ, cũng được trải qua quá trình họ xây dựng cuộc sống ở nơi mới.

📝 Ghi chú của nhà soạn trưng: Sự hồi sinh cũng không đồng nghĩa với việc quay lại một quá khứ chưa thay đổi. Nó cho phép các thế hệ sau quyết định, những gì tổ tiên để lại nên tiếp tục sống động ngày nay.

Để tên gọi ở lại trong cuộc sống hàng ngày

Ngày nay, dân tộc Gia Ma Lan phân bố ở Yilan, Hualien và Taitung, tài liệu tiếng Anh chính thức liệt kê các địa bàn chính như Yilan Trường Văn, Năm Kết, Hualien Tân Thành, Phong Bình, cũng như Taitung Trường Bình. Tài liệu cũng ghi nhận sự thúc đẩy của người dân từ những năm 1980 để tên gọi và chủ thể của họ được tôn trọng. ⁴

Trên bản đồ, những nơi này trông rất xa nhau. Nhưng theo lịch sử của chính người Gia Ma Lan, chúng được nối liền bởi các tuyến đường biển, hôn nhân, nghi lễ lễ nghi, ngôn ngữ và ký ức gia đình.

Sợi chỉ chuối trở nên quan trọng không chỉ vì nó biến lịch sử lớn lao thành hành động mà con người có thể thực hiện: gỡ một lớp vỏ chuối, lấy ra sợi chỉ, dùng mười ngón tay để nối những sợi ngắn thành những sợi dài, rồi dệt thành một mảnh vải. Mỗi bước đều trả lời cùng một câu hỏi: Có ai sẵn sàng dùng cơ thể mình để tạo ra cái tên này không?

Câu trả lời của dân tộc Gia Ma Lan không dừng lại ở năm 2002. Nó tồn tại trong lễ tế biển ở Phong Bình, trong những bài ca được hát lại ở Yilan, trong sự đi lại giữa bảo tàng và bộ lạc của những hiện vật, cũng như ở những người vẫn đòi hỏi sự công nhận công bằng cho dòng dõi Pô Pô. Cái tên đã trở lại, và những gì cần làm tiếp theo là để nó không cần phải rời khỏi cuộc sống hàng ngày nữa.

Nguồn hình ảnh

Bốn hình ảnh trong bài viết đều được lấy từ Bảo tàng Lạng An số 122 "Dân tộc Gia Ma Lan Phần Nhất - Tìm kiếm: Họ từ biển đến" và Bảo tàng Lạng An số 073 "Sự dệt vải của dân tộc Gia Ma Lan", hình ảnh chỉ được sử dụng để minh họa nội dung bài viết, khi sử dụng cần tuân thủ bản quyền và điều khoản cấp phép của trang web gốc.

Tài liệu tham khảo