Đài Loan và Á Vận: Một cái tên được sinh ra ở Nagoya, bốn mươi bảy năm sau lại quay trở lại Nagoya

Tóm tắt 30 giây: Ngày 4 tháng 10 năm 2026, Á Vận Nagoya–Aichi đóng màn, đoàn Trung Hoa mang về 5 huy chương vàng, 17 bạc, 33 đồng, xếp thứ 15 trên bảng huy chương. Tại lễ khai mạc, đoàn thi đấu cầm là cờ Hội Thi đấu Thể thao Trung Hoa, lúc trao giải hát bản nhạc Quốc ca. Cách sắp xếp này xuất phát từ quyết định của Ủy ban Thể thao Quốc tế tại Nagoya tháng 10 năm 1979, bốn mươi bảy năm sau, Á Vận lần đầu tiên quay trở lại thành phố này.

Từ khóa: Á Vận, Đài Bắc Trung Hoa, Quyết định Nagoya, Mô hình Hội Thi đấu, Dương Truyền Quảng

Lễ bế mạc ở Nagoya

Kỳ Á Vận thứ 20, khai mạc ngày 19 tháng 9 năm 2026 và bế mạc ngày 4 tháng 10, được tổ chức tại tỉnh Aichi và thành phố Nagoya, Nhật Bản. Đoàn đại diện Trung Hoa cử 482 vận động viên, tham dự 34 môn thể thao, với khoảng 150 huấn luyện viên và nhân viên hậu cần đi theo.¹ Khi kết thúc giải đấu, thành tích của đoàn là 5 vàng, 17 bạc, 33 đồng, xếp thứ 15 trên bảng huy chương.²³

Năm huy chương vàng lần lượt rơi vào: ngày 21 tháng 9 ở cầu lông mềm đôi nam nữ của Dư Khải Văn và Hoàng Thi Thi Viên, ngày 25 tháng 9 ở bơi nam 200 mét bướm của Vương Quán Hồng, ngày 27 tháng 9 ở điền kinh nam nhảy cao của Phục Triệu Huyền, ngày 2 tháng 10 ở quyền anh nữ 60 kg của Lâm Nội Hôn, và ngày 3 tháng 10 ở quần vợt nữ đôi của Tạ Thục Mỹ và Lương Ân Sách.²

Khi các vận động viên này vào sân, phía trước đoàn cầm là cờ hoa mai của Hội Thi đấu Thể thao Trung Hoa, còn bản nhạc vang lên lúc trao giải là từ Quốc ca, cờ Thanh Thiên Bạch Nhật Mãn Địa Hồng và Quốc ca không bao giờ xuất hiện trên sân đấu này.⁴ Toàn bộ cách sắp xếp này có một cái tên gọi là "mô hình Hội Thi đấu", và nó được sinh ra tại chính nơi thành phố chủ trì kỳ Á Vận này.

1954 Manila: Lần đầu tham dự Á Vận đã giành được hai huy chương vàng

Á Vận được khai mạc năm 1951 tại New Delhi, kỳ thứ hai năm 1954 chuyển tới Manila, đoàn đại diện Trung Hoa Dân Quốc lần đầu tiên tham gia, đã mang về hai huy chương vàng.⁵ Một trong số đó là của Dương Truyền Quảng ở nội dung thập năng nam, anh đã giành vàng với 5454 điểm, đây cũng là khởi đầu của danh hiệu "Người sắt Châu Á" của anh.⁶

Huy chương vàng còn lại đến từ đội bóng đá. Bộ Văn hóa, Bộ Văn hóa Quốc gia Thư viện Ký ức Văn hóa lưu giữ bộ phim tin tức năm 1954 ghi lại ngày đội bóng trở về nước: sau khi giành chức vô địch tại Manila với đội hình chủ yếu là các cầu thủ từ Hồng Kông, hai mươi sáu cầu thủ bay tới sân bay Tùng Sơn, nhận hoa tặng, sau đó đoàn xe diễu hành qua các phố Đài Bắc.⁷

Bốn năm sau, tại Á Vận Tokyo, Dương Truyền Quảng lại vô địch thập năng với 7101 điểm, ngoài ra còn mang về hai huy chương bạc ở nhảy xa và chạy vượt rào 110 mét, một huy chương đồng ở chạy vượt rào 400 mét.⁶ Đó cũng là thời kỳ rực rỡ nhất của Đài Loan trên sân điền kinh Á Vận.

1962 Jakarta: Nước chủ trì đẩy Đài Loan ra ngoài cửa

Chu kỳ bốn năm không phải lúc nào cũng kết nối được, năm 1962 Á Vận Jakarta, nước chủ trì Indonesia vì lý do tôn giáo và chính trị, từ chối cho Israel và Đài Loan tham dự, Ủy ban Thể thao Quốc tế vì thế chấm dứt hỗ trợ tài chính cho kỳ giải này, đồng thời hủy bỏ tư cách thành viên Ủy ban Thể thao Quốc tế của Indonesia, Indonesia lại tự tổ chức một kỳ "Đại hội Thể thao Lực lượng Mới" vào năm sau.⁸ Năm đó, Đài Loan không có mặt trên sân Á Vận.

1973: Phiếu bầu 38 so với 13

Sau khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa giành được quyền đại diện Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc năm 1971, tư cách thành viên các tổ chức thể thao quốc tế theo đó lỏng lẻo. Năm 1973, Liên đoàn Thể thao Châu Á với 38 phiếu bầu so với 13 phiếu, loại bỏ tư cách thành viên của Trung Hoa Dân Quốc, thay thế bằng Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Á Vận Tehran năm 1974 trở thành lần đầu tiên Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tham dự Á Vận, Mông Cổ và Triều Tiên Bắc cũng lần đầu tiên giành được tư cách tham dự trong cùng năm đó.⁸

Từ Á Vận Bangkok năm 1970 đến Á Vận Bắc Kinh năm 1990, Đài Loan vắng mặt trên sân Á Vận hai mươi năm, ba kỳ năm 1978, 1982, 1986 đều không có mặt.⁴⁸

Cái tên được quyết định ở Nagoya

Trong hai mươi năm vắng mặt này, cũng chính là thời gian cái tên mới được viết ra. Tháng 6 và tháng 10 năm 1979, Chủ tịch Ủy ban Thể thao Quốc tế Kiệp Lạp Ninh lần lượt triệu tập Ủy ban Thực hành tại San Juan, Puerto Rico và Nagoya, Nhật Bản, cuối cùng thông qua bỏ phiếu thư từ với 62 phiếu so với 17 phiếu đưa ra quyết định: Hội Thi đấu Thể thao ở Bắc Kinh mang tên "Hội Thi đấu Thể thao Trung Quốc", sử dụng quốc kỳ và quốc ca của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Hội Thi đấu Thể thao ở Đài Bắc tiếp tục tham gia Thế vận hội dưới tên "Hội Thi đấu Thể thao Đài Bắc Trung Hoa", nhưng phải đề xuất cờ và ca khúc khác với trước đây, và gửi Ủy ban Thực hành phê duyệt.⁴

Sau quyết định này, giữa Ủy ban Thể thao Quốc tế và Hội Thi đấu Thể thao Trung Hoa còn hai thủ tục cần hoàn thành. Ngày 23 tháng 3 năm 1981, Chủ tịch Hội Thi đấu Thể thao Trung Hoa Trần Gia Minh và Chủ tịch Ủy ban Thể thao Quốc tế Tô Ma Lạn Tư ký kết hiệp định tại Lausanne, Thụy Sĩ, xác lập tên hội và hình ảnh cờ hoa mai chứa Thanh Thiên Bạch Nhật và năm vòng, Ủy ban Thể thao Quốc tế cũng bằng văn bản bảo đảm, Hội Thi đấu Thể thao Đài Bắc Trung Hoa khi tham gia các hoạt động được hưởng quyền lợi và địa vị bình đẳng với các hội viên khác.⁴ Ngày 6 tháng 4 năm 1989, Thư ký Hội Thi đấu Thể thao Trung Hoa Lý Khánh Hoa và Chủ tịch Hội Thi đấu Thể thao Trung Quốc Hà Chấn Lương ký kết hiệp định tại Hồng Kông, quy định rằng bất cứ khi nào chỉ định các đội thể thao và tổ chức của Đài Loan bằng tiếng Trung Quốc, đều gọi là "Đài Bắc Trung Hoa" — tên dịch tiếng Trung Quốc từ đây mới được xác định, cách nói "mô hình Hội Thi đấu" cũng từ đây được sử dụng cho đến nay.⁴

1990 Bắc Kinh: Lần đầu tiên vào sân với cái tên đó, nước chủ trì là bên từng cướp đi tư cách thành viên

Từ ngày 22 tháng 9 đến ngày 7 tháng 10 năm 1990, Á Vận thứ 11 được tổ chức tại Bắc Kinh, Đài Loan được phép tham dự lại dưới danh nghĩa "Đài Bắc Trung Hoa".⁸ Đây là lần đầu tiên các vận động viên mang theo cái tên vừa được xác định này bước vào sân Á Vận, còn nước chủ trì chính là bên từng thay thế tư cách thành viên của Trung Hoa Dân Quốc bằng số phiếu bầu mười bảy năm trước. Cùng năm đó, các môn thể thao lần đầu tiên trở thành môn chính thức còn có: cầu lông mềm, kabaddi và cầu lông mềm, trong đó cầu lông mềm sau này lâu dài trở thành "kho huy chương" của Đài Loan, huy chương vàng đầu tiên tại Á Vận Nagoya năm 2026 chính đến từ đây.²⁸

Những người thi đấu dưới cái tên đó

Đối với các vận động viên trên sân, cái tên và ca khúc là những điều phải đối mặt hàng ngày, nhưng không thể tự quyết định, còn ở Đài Loan, các bản phát sóng và bài viết hầu hết gọi trực tiếp đội này là "đội Trung Hoa", đôi khi cũng gọi "đội Đài Loan".⁴

Mở danh sách vận động viên Á Vận ra, đó chính là một phần của câu trả lời cho vấn đề này: từ thập năng nam của Dương Truyền Quảng tại Manila năm 1954, đến nhảy cao 2 mét 25 dưới mưa của Phục Triệu Huyền năm 2026, đoạn đường này giữa chừng đã trải qua quá trình bị loại tư cách thành viên, vắng mặt hai mươi năm, và nhận được một cái tên mới ở Nagoya.²⁶ Cái tên là do người khác cho, thành tích là do chính mình làm ra trên sân.

Triển lãm đặc biệt ở Nagoya nói về chuyện đó

Năm 2026 trùng với Á Vận thứ 20, Bảo tàng Lịch sử Đài Loan Quốc lập tổ chức triển lãm "Châu Á Có Mặt: Triển lãm Đặc biệt Đài Loan và Á Vận", cách dàn dựng triển lãm tiếp cận từ bốn tỷ lệ: liên lục địa, quốc gia, xã hội và cá nhân.⁹ Trong đó, khối thứ hai gọi là "Chuẩn bị sẵn sàng — Đoàn đại diện của 'chúng ta'", bản văn triển lãm nói rất thẳng thắn: "Tham gia Á Vận, không chỉ là sân khấu để các vận động viên tranh tài giành vinh quang, mà còn là nỗ lực định vị trong xã hội quốc tế 'chúng ta' là ai. Ai đại diện cho 'chúng ta', 'chúng ta' dùng cái tên gì để tham dự, phía sau là một quá trình đấu tranh chính trị quốc tế."⁹

Câu nói đó đọc ở Nagoya năm 2026 có vẻ đặc biệt thú vị. Thành phố này năm 1979 đã quyết định cái tên cho đội này, bốn mươi bảy năm sau, các vận động viên mang theo cái tên này quay trở lại đây, trong 34 môn thể thao mang về 55 huy chương.²⁴

Đọc thêm:

• Đài Bắc Trung Hoa: Tấm vé vào sân cho Đài Loan, nhưng không thể in tên của chính mình lên đó — Nguồn gốc hoàn chỉnh của cái tên này trong bối cảnh Thế vận hội, cũng như những tranh cãi nó gây ra bên trong Đài Loan.
• Phát triển thể thao Đài Loan và Thế vận hội: Một đội thi đấu tên "Đài Bắc Trung Hoa" — Các vận động viên và thành tích của cùng một đội này dưới năm vòng.
• Phục Triệu Huyền: Cú nhảy mà điền kinh nam Đài Loan đã chờ đợi 60 năm — Huy chương vàng thứ 3 tại Á Vận Nagoya năm 2026, và đoạn đường nối với Ngô A Dân năm 1966.

Tài liệu tham khảo