Tổng quan 30 giây: Ngày 27 tháng 7 năm 2024, tại Nhà triển lãm Đài Loan của Olympic Văn hóa ở công viên La Villette, Paris, 500 túi kaji đựng đồ ăn vặt Đài Loan đã được tặng cho khán giả vào cửa; số túi này phát hết trong vòng một giờ, tối hôm đó có khoảng 4.000 người đến tham dự.1 Nhưng câu chuyện của chiếc túi xách sọc đỏ, lam, lục này lại không bắt đầu từ Paris, mà bắt đầu từ công việc thủ công nông thôn ở Hậu Bích (後壁), Đài Nam — nơi người ta phơi khô cỏ lác, cán phẳng bằng con lăn đá, rồi đan thành "túi cỏ".2 Nó được nhìn lại không chỉ vì hoài cổ, mà còn vì nó mang một đoạn lịch sử đời sống không quá tinh xảo nhưng đủ bền, bước vào ngôn ngữ thiết kế của hôm nay.
Xem thêm: Túi kaji sọc đỏ, lam, lục tại hiện trường Olympic Văn hóa Paris
Ảnh: Bộ Văn hóa Đài Loan cung cấp, đăng trên tạp chí alive Taiwan. Trong ảnh, khán giả đang xách những chiếc túi kaji sọc đỏ, lam, lục.
Bức ảnh này bổ sung một chi tiết thường bị cái danh xưng "LV của Đài Loan" che khuất: sức mạnh của túi kaji không nằm ở việc khi đặt riêng trong tủ kính nó có giống hàng hiệu hay không, mà nằm ở chỗ khi được xách trên tay, đựng đồ đạc, đứng cùng bạn bè, nó vẫn được nhận ra ngay lập tức. Sọc đỏ, lam, lục không biến thành phông nền trước sân khấu Paris; ngược lại, chúng mang cảm giác đời thường vốn thuộc về chợ và tiệm tạp hóa vào một không gian văn hóa xuyên quốc gia.1
Một giờ ở Paris, gói gọn trong một chiếc túi không hề ngụy trang
Ngày 27 tháng 7 năm 2024, trời mưa tại công viên La Villette, Paris. Một giờ trước khi Nhà triển lãm Đài Loan của Olympic Văn hóa khai mạc, dòng người xếp hàng đã xuất hiện ở lối vào; tối khai mạc đầu tiên có khoảng 4.000 khán giả đến tham dự. 500 phần quà túi kaji do ban tổ chức chuẩn bị, bên trong có bia Đài Loan, bánh su kem nhỏ và kem que trà sữa trân châu; toàn bộ được phát hết trong vòng một giờ sau khi mở cửa.1
Xem thêm: Hiện trường khai mạc Nhà triển lãm Đài Loan của Olympic Văn hóa tại công viên La Villette, Paris
Ảnh: Bộ Văn hóa Đài Loan. Hiện trường khai mạc Nhà triển lãm Đài Loan tại Olympic Văn hóa Paris.
Cảnh tượng này rất dễ bị viết thành "giỏ đi chợ của bà chinh phục Paris". Nhưng viết như vậy lại san phẳng mất điều quan trọng nhất của túi kaji: nó không được mang tới Paris để trông giống hàng hiệu. Lưới đan, quai xách và sọc đỏ lam lục của thân túi không hề bị giấu đi; nó vẫn là một vật dụng hằng ngày có thể đựng, có thể xách, chịu được ướt, và không sợ bị làm bẩn. Việc Olympic Văn hóa đưa nó vào phần quà, chính là để một chiếc túi xách bình thường đảm nhận vai trò cánh cửa nhận diện Đài Loan.1
Nhà triển lãm Đài Loan ngay từ đầu không phải là một buổi trưng bày sản phẩm. Thông cáo báo chí tiếng Anh cho biết, kế hoạch quy tụ 22 đoàn biểu diễn, hơn 120 người tham gia, sắp xếp gần 60 buổi trình diễn âm nhạc, kịch và múa.3 Trong bối cảnh đó, túi kaji không phải một món quà lưu niệm được đẩy lên sân khấu một mình, mà là một biểu tượng bình dân đứng cùng hàng với sân miếu, tiệc bàn ngoài trời và các buổi trình diễn: trước tiên để người ta xách nó trên tay, rồi mới khiến người ta tò mò nó đến từ đâu.
Con lăn đá ở Hậu Bích, ép cỏ thành một chiếc túi có thể xách
Điểm khởi đầu của nó nằm ở Hậu Bích, Đài Nam. Chính quyền địa phương ghi lại rằng Hậu Bích, nhờ cỏ lác mọc nhiều, đã trở thành trung tâm ngành đan lát; các gia đình nông dân địa phương làm cỏ lác thành túi xách, sau đó mới dần dần hình thành nên ký ức ngành nghề của túi kaji.2 Cuộc phỏng vấn của Nông Truyền Môi (農傳媒) tại Tinh Liêu (菁寮) để lại một hình ảnh gần với cảm giác tay nghề hơn: cỏ lác tam giác được phơi khô trước, rồi cán phẳng bằng con lăn đá, mới được đem đi đan.4
Chu Bảo Phượng (周寶鳳) từ năm 8 tuổi đã theo người lớn trong nhà học đan cỏ lác. Chính quyền Thành phố Đài Nam ghi lại rằng cỏ ở Hậu Bích dày và rộng hơn, thích hợp để chịu tải, nhưng cũng dễ gãy hơn; trong công đoạn phải rắc cám gạo trước để tăng độ dẻo dai, rồi đứng lên con lăn đá cán đi cán lại nhiều lần.5 Những động tác này nhắc chúng ta rằng, túi kaji ban đầu không phải là một họa tiết do nhà thiết kế nào đó vẽ ra, mà là câu trả lời mà các gia đình nông thôn dần dần làm ra để vật liệu có thể chịu được sức nặng.
Nó cũng chưa bao giờ chỉ là "túi đi chợ". Kho Ký ức Văn hóa Quốc gia (國家文化記憶庫) ghi lại rằng trước khi vật liệu nhựa trở nên phổ biến, kaji từng được dùng để vận chuyển, nấu nướng và xách đồ hằng ngày; cùng một kết cấu đan phải đáp ứng nhu cầu vận chuyển của một gia đình từ bếp ra đến tận ruộng.6 Nếu chỉ xếp nó vào trí tưởng tượng "bà đi chợ", chiếc túi này sẽ trông hẹp hơn rất nhiều so với đời sống mà nó thực sự đã tham gia vào.
Hoàng Chính Hùng (黃正雄), Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Cộng đồng Hậu Phổ (後廍) mà Nông Truyền Môi phỏng vấn, nói: "LV của người Đài Loan cũng bắt đầu từ đây."4 Câu nói này dĩ nhiên mang chút hài hước, nhưng nó cũng nói lên một sự tương phản: một chiếc túi từng giúp trang trải tiền đi chợ và học phí cho con cái, sau này lại trở thành một vật đủ sức được nhận ra, được bắt chước, và được thiết kế lại.
📝 Ghi chú của người giám tuyển: Điều đáng nhớ nhất ở túi kaji không phải là nó "rất Đài Loan", mà là ngay từ đầu nó đã có một logic thiết kế bị đời sống buộc phải hình thành: vật liệu phải kiếm được, túi phải chịu được sức nặng, ướt rồi cũng không hỏng. Vẻ đẹp về sau không phải được thêm vào từ hư không, mà là vì con người cuối cùng cũng quay lại nhìn thấy logic đó.
Vải lưới nylon thay thế cỏ lác, cũng đổi luôn một nhịp sống
Túi cỏ lác và túi lưới thường thấy ngày nay không phải cùng một loại vật liệu. Về thời điểm chính xác của sự chuyển đổi, các nguồn tư liệu có đôi chút khác nhau: Nông Truyền Môi ghi nhận Tinh Liêu chuyển sang dùng túi lưới nhựa đỏ lam lục vào thập niên 1960; còn Chính quyền Thành phố Đài Nam thì đặt sự trỗi dậy của ngành công nghiệp nhựa và việc vải lưới nylon trở nên phổ biến vào thập niên 1970.4 7 Đối với một vật dụng hằng ngày, chính sự khác biệt này lại thú vị: nó không phải một ngày nào đó đột nhiên được "nâng cấp", mà đã dần dần được một loại vật liệu khác tiếp quản trong biến động ngành nghề suốt thập niên 1960 đến 1970.
| Thời kỳ | Vật liệu chính | Công việc của chiếc túi | Bối cảnh có thể đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Nông thôn thời kỳ đầu | Cỏ lác, cỏ lác tam giác | Phơi khô cỏ, cán phẳng, đan thành túi xách chịu được sức nặng | Nghề phụ gia đình và ngành đan lát địa phương ở Hậu Bích2 4 |
| Giai đoạn chuyển đổi thập niên 1960–1970 | Vải lưới nhựa / vải lưới nylon | Đáp ứng nhu cầu sử dụng hằng ngày bằng vật liệu chịu ẩm, chịu mài mòn, chịu nặng hơn | Ngành công nghiệp nhựa trỗi dậy và thay thế vật liệu4 7 |
| Từ cuối thập niên 2000 trở đi | Cỏ lác, dây đai đóng gói bằng nhựa và túi xách cải tiến | Trải nghiệm nghề thủ công, sản phẩm cộng đồng và nhu cầu lưu trữ hiện đại | Sự phục hồi của xưởng thủ công Tinh Liêu và mở rộng sản phẩm5 8 |
Vải lưới nhựa đúng là ứng phó tốt hơn với độ ẩm và việc khuân vác. Chính quyền Thành phố Đài Nam chỉ ra rằng vải lưới nylon, nhờ chống nước, chịu mài mòn, chịu nặng, đã dần xuất hiện ở nông thôn, chợ rau và tiệm tạp hóa.7 Nhưng nếu chỉ viết chuyện này thành "truyền thống thua kém hiện đại" thì không công bằng: cỏ lác giảm đi, dân số nông thôn di cư ra ngoài, các sạp rau truyền thống biến mất, cũng đã làm thay đổi khung cảnh đời sống mà nghề đan tay vốn gắn liền vào.5
Vì vậy, sự thay đổi vật liệu không phải là một đường thẳng đi lên. Một mặt, nó mang lại cho đời sống hằng ngày những lựa chọn nhanh hơn, rẻ hơn, bền hơn; mặt khác, nó cũng khiến cho tay nghề đứng trên con lăn đá cán cỏ, hoàn thành nhờ sự phân công trong gia đình, dần dần không còn là kỹ năng bắt buộc của mỗi hộ gia đình nữa. Sở dĩ sau này túi kaji có thể được người ta hoài niệm, chính là vì người ta bắt đầu nhận ra rằng những động tác từng không mấy ai để ý ấy, đang lùi dần từ đời sống hằng ngày vào trong ký ức.
Đỏ, lam, lục được mượn vào Quốc khánh, vật dụng bình dân bước vào vị trí chính giữa
Năm 2017, ba màu đỏ, lam, lục của túi kaji được mượn vào hình ảnh chủ đạo của lễ Quốc khánh Đài Loan. Tư liệu tác phẩm do Giải thưởng Thiết kế Golden Pin (金點設計獎) lưu giữ viết rất rõ: đội ngũ thiết kế lấy cảm hứng từ nghề đan truyền thống của Đài Loan, phối hợp ba màu gốc của túi kaji, đưa sắc màu dân gian vào lễ hội quốc gia, đồng thời dùng những đường nét đan xen để thể hiện sự đoàn kết giữa các thế hệ và các tộc người khác nhau.9
Ảnh: Trang tư liệu tác phẩm của Giải thưởng Thiết kế Golden Pin.
Đây không phải lần đầu tiên túi kaji được gọi là "LV của Đài Loan", nhưng lại là khoảnh khắc nó được đặt vào vị trí chính giữa hình ảnh quốc gia. Điều đáng chú ý không phải là việc chính quyền cuối cùng cũng "chứng nhận" giá trị cho một vật dụng hằng ngày, mà là lựa chọn thiết kế đã không sửa nó thành một thứ khác: đỏ, lam, lục vẫn là bộ màu khiến người ta nhớ đến chợ và tiệm tạp hóa, kết cấu đan vẫn là cấu trúc của hình ảnh. Văn hóa bình dân không cần khoác lên bộ lễ phục mới được bước vào.
Mạch chuyện này không dừng lại ở Quốc khánh. Kho Ký ức Văn hóa Quốc gia ghi lại rằng hình ảnh chủ đạo của hội chợ "Taiwan Way – Hương vị Đài Loan" tại Hồng Kông năm 2019 cũng lấy túi kaji làm yếu tố, phông sân khấu treo cả túi kaji thật.6 Từ những đường đan trước Phủ Tổng thống cho đến vật thật trưng bày ở hội chợ nước ngoài, chiếc túi này dần dần trở thành một loại từ vựng thị giác của Đài Loan không cần phiên dịch: nhìn thấy lưới đan và sọc màu là biết ngay nó đến từ một lối sống đã chở đời thường suốt nhiều năm.
Vào cuối thập niên 2000, xưởng thủ công túi kaji ở Tinh Liêu cũng tiếp nối hướng đi này. Tư liệu địa phương ghi năm thành lập là một hoạt động cộng đồng sau năm 2007, còn Nông Truyền Môi thì ghi nhận Hoàng Chính Hùng lập xưởng tại phố cổ Tinh Liêu vào năm 2008; ít nhất cả hai nguồn đều cùng chỉ ra rằng giai đoạn phục hồi này diễn ra vào cuối thập niên 2000.5 8 Xưởng đã mở rộng chiếc túi xách thành các sản phẩm như ví đựng danh thiếp, cặp sách, túi đựng cơm hộp, ví tiền lẻ và túi đựng bình nước, giúp kinh nghiệm đan lát cũ có thể tiếp tục được luyện tập trong những bối cảnh sử dụng mới.5 8 Kho Ký ức Văn hóa Quốc gia bổ sung rằng cộng đồng Hậu Phổ năm 2008 đã mở lớp đan tay cỏ lác và túi Đài Khách (臺客袋) thông qua Chương trình Hiện thực hóa Ước mơ; xưởng cũng thử dùng dây đai cứng hơn, túi lưới nhiều màu và các loại vải khác chất liệu, làm thành túi đeo chéo đựng vừa tài liệu A4, túi đeo hông và túi đựng đồ.6
Trọng tâm của những cải biến này không phải là dán nhãn "văn hóa sáng tạo" lên đồ vật cũ, mà là thừa nhận rằng cách sử dụng đã thay đổi. Gia đình nông thôn ngày trước cần một chiếc túi có thể đựng, có thể xách, hỏng thì thay cái khác; túi công sở và túi đựng đồ ngày nay thì phải đáp ứng việc đi làm, đi học và làm việc văn phòng. Vật liệu khác nhau, nhưng vấn đề lại giống nhau: làm sao để một món đồ nhẹ nhàng có thể bền lâu hơn trong đời sống thực tế.
Được nhìn thấy lại cũng có nghĩa là khung cảnh cũ đang dần lùi xa
"Từ quê mùa hóa thời thượng" là câu chuyện dễ kể nhất về túi kaji, nhưng không phải là toàn bộ câu chuyện. Nó nói về thành quả cải biến một cách quá nhẹ nhàng, như thể chỉ cần đổi một ngôn ngữ thiết kế là vấn đề của địa phương đã được giải quyết. Trong câu chuyện về Chu Bảo Phượng, Chính quyền Thành phố Đài Nam đồng thời viết về việc dân số nông thôn di cư ra ngoài, các sạp rau truyền thống biến mất, và việc cộng đồng cố gắng giữ lại tay nghề bằng xưởng thủ công, trải nghiệm và sản phẩm sáng tạo.5
Đây không phải là phản đối văn hóa sáng tạo. Ngược lại, chính vì xưởng làm ra ví đựng danh thiếp, cặp sách và túi đựng cơm hộp, cách chế biến cỏ lác và phương pháp đan của Hậu Bích mới có cơ hội được nhìn thấy, được chạm vào, được thế hệ sau hỏi đến. Vấn đề là: nếu chỉ giữ lại họa tiết đỏ lam lục mà quên mất nó lớn lên từ loại lao động nào, thì túi kaji sẽ chỉ còn là một tấm danh thiếp Đài Loan có thể sao chép hàng loạt.
📝 Ghi chú của người giám tuyển: Sự lật ngược văn hóa thực sự, không phải là đổi tên "quê" thành "sành điệu". Mà là để người ta biết: một món đồ sở dĩ có vẻ đẹp, thường không phải vì nó được thiết kế đẹp trước, mà vì có người đã sống đời sống của mình đủ chuẩn xác trong suốt nhiều năm.
500 phần quà được phát ra trong một giờ đó ở Paris đã khiến nhiều người lần đầu tiên xách túi kaji trên tay.1 Còn con lăn đá ở Hậu Bích vẫn nhắc nhở một điều khác: thứ được thế giới nhận ra không nên chỉ là ba vệt màu, mà là những con người đã ép cỏ cho phẳng, khâu túi cho chắc, đóng gói cả những ngày tháng vào trong đó. Túi kaji không cần phải ngụy trang thành hàng hiệu mới xứng đáng được trân trọng; dáng vẻ nguyên bản của nó đã đủ để nói lên cách Đài Loan làm cho đời thường trở nên đủ bền bỉ.
Đọc thêm
- 農傳媒〈後壁散步：新農村慢活指南〉 — Đọc hiện trường thực hành của xưởng túi kaji và con lăn đá, qua những cánh đồng và lối đi cộng đồng ở Hậu Bích.
- 金點設計獎〈2017雙十國慶主視覺「2017一起更好 BETTER TAIWAN」〉 — Xem cách các màu sắc của túi kaji được chuyển dịch thành hình ảnh chủ đạo của lễ Quốc khánh.
- 文化部〈文化奧運臺灣館開幕〉 — Quay lại thông tin tổ chức lễ khai mạc Nhà triển lãm Đài Loan tại Olympic Văn hóa Paris.
Tài liệu tham khảo
- 文化部〈文化奧運臺灣館開幕 近4000觀眾High翻臺灣之夜〉 — Thông báo chính thức của cơ quan tổ chức về lễ khai mạc Nhà triển lãm Đài Loan tại Olympic Văn hóa Paris năm 2024, cung cấp dữ liệu gốc như gần 4.000 khán giả trong ngày đầu, 500 phần quà và việc phát hết trong vòng một giờ.↩2345
- 臺南市政府〈「臺南奇人帶路」後壁茄芷阿嬤周寶鳳，從藺草、尼龍網布到打包帶，巧手編出茄芷袋產業史〉 — Bài viết của chính quyền địa phương do Cục Du lịch Thành phố Đài Nam thu thập câu chuyện của người thợ ở Hậu Bích, giải thích mối quan hệ giữa cỏ lác, ngành đan lát và sự truyền lại nghề túi kaji ở Hậu Bích.↩23
- Taiwan Pavilion at Paris 2024 Cultural Olympiad to Showcase Traditional and Contemporary Art — Thông cáo báo chí tiếng Anh năm 2024, tóm lược 22 đoàn biểu diễn, hơn 120 người tham gia và gần 60 buổi trình diễn của Nhà triển lãm Đài Loan, cung cấp bối cảnh cho kế hoạch văn hóa quốc tế.↩
- 農傳媒〈後壁散步：新農村慢活指南〉 — Bài phỏng vấn địa phương của Nông Truyền Môi thuộc Bộ Nông nghiệp, ghi lại việc Tinh Liêu phơi khô, cán phẳng cỏ lác tam giác rồi đan, cùng với những chia sẻ của Hoàng Chính Hùng về nghề phụ gia đình và bối cảnh chuyển đổi vật liệu của túi kaji.↩2345
- 臺南市政府〈「臺南奇人帶路」後壁茄芷阿嬤周寶鳳，從藺草、尼龍網布到打包帶，巧手編出茄芷袋產業史〉 — Cùng trang này còn ghi chi tiết kinh nghiệm chế biến cỏ lác của Chu Bảo Phượng, hành động phục hồi của cộng đồng Hậu Phổ và sự chuyển đổi của địa phương sau khi dân nông thôn di cư ra ngoài, có thể dùng làm nguồn cụ thể cho việc truyền nghề và những thách thức.↩23456
- 國家文化記憶庫〈後壁區菁寮里5-4 後廍社區的LV台客時尚／社區文化產業〉 — Tư liệu văn hóa địa phương do Cục Văn hóa Thành phố Đài Nam xây dựng hồ sơ và công bố theo giấy phép CC BY-SA, ghi lại công dụng của túi kaji trước khi nhựa phổ biến, lớp đan tay của cộng đồng Hậu Phổ năm 2008 và việc cải tiến bằng dây đai, cũng như việc hình ảnh này được dùng tại hội chợ "Taiwan Way – Hương vị Đài Loan" ở Hồng Kông năm 2019.↩23
- 臺南市政府〈「臺南奇人帶路」後壁茄芷阿嬤周寶鳳，從藺草、尼龍網布到打包帶，巧手編出茄芷袋產業史〉 — Cùng trang này giải thích rằng sau khi ngành công nghiệp nhựa trỗi dậy vào thập niên 1970, túi kaji chuyển sang dùng vải lưới nylon, đồng thời liệt kê các đặc tính sử dụng như chống nước, chịu mài mòn, chịu nặng.↩23
- 農傳媒〈後壁散步：新農村慢活指南〉 — Bài viết ghi lại việc xưởng túi kaji Tinh Liêu thành lập năm 2008 cùng các sản phẩm mở rộng như túi đựng bình nước, túi đựng mỹ phẩm, túi đựng bút, bổ sung thời gian và hình thức thực hành của cộng đồng.↩23
- 金點設計獎〈2017雙十國慶主視覺「2017一起更好 BETTER TAIWAN」〉 — Tư liệu tác phẩm trên nền tảng giải thưởng liên quan đến Viện Nghiên cứu Thiết kế Đài Loan, liệt kê đội ngũ thiết kế và giải thích rằng hình ảnh chủ đạo của lễ Quốc khánh lấy cảm hứng thiết kế từ ba màu đỏ, lam, lục và họa tiết đan của túi kaji.↩