Văn học Thổ dân

Tóm tắt 30 giây:
Năm 1932, tác phẩm đầu tiên của một trí thức Thổ dân được đăng trên tạp chí 《理番の友》 (Ri-ban no Tomo), đánh dấu bước chuyển mình của văn học Thổ dân Đài Loan từ truyền khẩu sang thời đại văn bản.
Ngày nay, ngôn ngữ của 16 tộc người Thổ dân đang đối mặt với nguy cơ mai một — những người có thể nói lưu loát tiếng dân tộc đa phần là người trên 70-80 tuổi.
10 năm tới được các học giả gọi là "giai đoạn then chốt để bảo tồn ngôn ngữ".
Từ văn hóa Sơn Hải của Sun Ta-chuan (Tôn Đại Xuyên) đến những trang viết về đại dương của Hsia Man Lan-po-an (Hạ Mạn Lam Ba An), văn học Thổ dân đương đại không chỉ là sự phục hưng văn hóa, mà còn là cầu nối văn học kết nối Đài Loan với thế giới Nam Đảo ở Thái Bình Dương.

Năm 1994, trên bục giảng của Đại học Columbia tại New York, một thanh niên người tộc Bunun đã dùng tiếng Anh nói với các học giả đang có mặt đông đủ rằng: "Văn học của chúng tôi không có chữ viết, nhưng nó cổ xưa hơn bất kỳ nền văn học có chữ viết nào."

Ông chính là Sun Ta-chuan (Tôn Đại Xuyên), người sau này trở thành nhà xây dựng lý thuyết cho văn học Thổ dân Đài Loan. Khoảnh khắc đó, ông muốn chứng minh một sự thật khiến giới học thuật phương Tây kinh ngạc: Văn học truyền khẩu của các dân tộc Thổ dân tại Đài Loan là một trong những truyền thống văn học ngữ hệ Nam Đảo cổ xưa nhất thế giới — sớm hơn văn học Mã Lai 2.000 năm và sớm hơn văn học bản địa Hawaii 1.000 năm.

Nhưng điều đáng lo ngại hơn cả là truyền thống văn học cổ xưa nhất thế giới này đang biến mất với tốc độ chưa từng thấy.

📝 Ghi chú của người giám tuyển
Sự mâu thuẫn của văn học Thổ dân Đài Loan nằm ở chỗ: Nó là huyết mạch văn học cổ xưa nhất của Đài Loan, nhưng lại là "văn học hiện đại" trẻ tuổi nhất.
Những câu chuyện được truyền khẩu hàng ngàn năm, mãi đến năm 1932 mới lần đầu tiên được viết lên giấy.

1932: Bước ngoặt lịch sử từ âm thanh đến chữ viết

Năm 1932 là điểm phân chia quan trọng nhất trong lịch sử văn học Thổ dân Đài Loan. Năm này, tạp chí 《理番の友》 (Ri-ban no Tomo) thời kỳ Nhật trị bắt đầu đăng tải tác phẩm của các trí thức Thổ dân, chính thức đưa văn học Thổ dân Đài Loan bước vào kỷ nguyên sáng tác bằng văn bản.

Trong hàng ngàn năm trước đó, văn học Thổ dân hoàn toàn dựa vào truyền khẩu: thần thoại, truyền thuyết, bài hát tế lễ và lời cầu nguyện. Thần thoại sáng thế cổ xưa nhất của người Atayal (Thái Gia) mang tên 《巨石生人》 (Người sinh ra từ đá lớn), có lẽ đã được lưu truyền suốt 3.000 năm. Bản hợp xướng tám bè 《祈禱小米豐收歌》 (Bài hát cầu nguyện mùa màng bội thu hạt kê) của người Bunun được ca ngợi là một trong những bản hòa âm đa âm cổ xưa nhất thế giới.

Những tác phẩm này không có chữ viết, nhưng chúng sống trong tiếng nói của tộc người, sống trong mỗi nghi lễ tế tự, và sống trong cả những lời hát ru mẹ ru con ngủ.

Sau năm 1932, tình hình bắt đầu thay đổi.

✦ "Khi văn học của một dân tộc nhảy từ âm thanh lên trang giấy, đó không chỉ là sự thay đổi về hình thức, mà là một cuộc cách mạng về toàn bộ phương thức tư duy."

Thực tại cấp bách đằng sau những con số

16 tộc người, 42 phương ngôn, 588.660 người. Đây là dữ liệu cơ bản của các dân tộc Thổ dân Đài Loan hiện nay. Nhưng một nhóm số liệu khác đáng được quan tâm hơn:

Điều này có ý nghĩa gì? Lời chia sẻ của ông Po Hung-ming (Ba Hoành Minh), Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Ngôn ngữ Thổ dân Đài Loan, rất trực diện: "Trong 10 năm tới, khi những người có thể nói trọn vẹn tiếng dân tộc dần mất đi mà không thực hiện được việc kế thừa, ngôn ngữ và văn hóa sẽ thực sự bước vào con đường diệt vong."

UNESCO đã xếp các ngôn ngữ Thổ dân Đài Loan vào nhóm "ngôn ngữ đang gặp nguy hiểm", với mức độ khác nhau nhưng tất cả đều đối mặt với khủng hoảng. Trong số 2.000 ngôn ngữ đang gặp nguy hiểm trên toàn thế giới, ngôn ngữ của 16 tộc người Đài Loan chiếm tới 1/16.

Tình trạng của người Saisiyat (Tái Hạ) là nghiêm trọng nhất. Cô Feng Wei-ping (Phong Vi Bình), giáo viên tiếng Saisiyat tại Trường Tiểu học Wufeng (Ngũ Phong), đã nói lên một thực tế đau lòng: "Tiếng Saisiyat có một từ gọi là 『minhaeha:o'』, nghĩa là 'nếu có người săn được lợn rừng mà không chia sẻ, khiến hàng xóm phải chờ đợi đến mức đổ bệnh thì phải đi xin lỗi' — toàn bộ đạo đức của bộ lạc được cô đọng trong một từ, nhưng tiếng Trung hoàn toàn không tìm thấy từ tương đương để dịch."

Những từ vựng như vậy, một khi thất truyền, thứ mất đi không chỉ là ngôn ngữ, mà là cả phương thức tư duy của một nền văn hóa.

1987: Phong trào phục hưng văn học sau khi bãi bỏ thiết quân luật

Năm 1987, Đài Loan bãi bỏ thiết quân luật, văn học Thổ dân đón nhận bước ngoặt lớn thứ hai.

Năm 1989, Tai Pang Sa-sa-le (Đài Bang Tát Sa Lặc) người tộc Rukai (Lỗ Khôi) đã sáng lập tờ 《原報》 (Nguyên Báo). Năm 1990, Wa-li-si Nuo-gan (Ngõa Lịch Tư Nặc Cán) người tộc Atayal và Li-ge-la-le A-nu-wu (Lợi Cách Lạp Lạc A Nữ Ô) người tộc Paiwan (Bài Loan) đã cùng sáng lập tạp chí 《獵人文化》 (Văn hóa thợ săn). Năm 1993, Sun Ta-chuan thành lập "Nhà xuất bản Tạp chí Văn hóa Sơn Hải", quyết định này sau đó được Bảo tàng Văn học Đài Loan đánh giá là một trong những "sự kiện trọng đại trong sự phát triển văn học mới của Đài Loan".

Đây không phải là ngẫu nhiên. Vào thập niên 1980, phong trào bản địa hóa tại Đài Loan trỗi dậy, thuyết nhất nguyên về "văn hóa Trung Hoa" bị phá vỡ, và sự đa dạng văn hóa bắt đầu được khẳng định. Các dân tộc Thổ dân đột nhiên nhận ra rằng họ không còn cần phải che giấu bản sắc của mình; ngược lại, văn hóa của họ đã trở thành minh chứng quan trọng cho thấy Đài Loan "khác biệt với Trung Quốc".

Nhưng sự chuyển đổi này mang đến một vấn đề phức tạp: Người Thổ dân nên dùng ngôn ngữ nào để viết?

Phần lớn các nhà văn Thổ dân đã chọn tiếng Hán. Đây là một quyết định thực dụng đầy đau đớn — vì ngôn ngữ dân tộc không có hệ thống chữ viết hiện đại, và tiếng Hán là lựa chọn duy nhất giúp tác phẩm được nhiều người đọc hơn.

Hsia Man Lan-po-an trong cuốn 《天空的眼睛》 (Đôi mắt của bầu trời) đã viết: "Tôi dùng chữ Hán để viết về đại dương của người Tao (Đạt Ngộ), giống như dùng dây thanh quản của người khác để hát bài ca của chính mình."

Sự đột phá mang tính toàn cầu của văn học đại dương

Tác phẩm của Hsia Man Lan-po-an không chỉ thay đổi văn học Đài Loan, mà còn thay đổi sự hiểu biết của quốc tế về Đài Loan.

Cuốn 《天空的眼睛》 (2012) của ông kể chuyện dưới góc nhìn của loài cá, ngay từ đầu đã đảo lộn chủ nghĩa lấy con người làm trung tâm truyền thống. Học giả văn học Anh Ti-han Chang gọi đây là điển hình của "geostory" (truyện địa chính trị) — một hình thức tự sự mới vượt qua biên giới quốc gia, kết nối con người và thiên nhiên.

Quan trọng hơn, những trang viết về đại dương của Hsia Man Lan-po-an đã định vị lại Đài Loan trong bối cảnh Thái Bình Dương. Đài Loan không còn là "vùng biên viễn của Trung Quốc", mà là "trung tâm của thế giới Nam Đảo ở Thái Bình Dương".

Sự chuyển đổi này mang ý nghĩa chính trị sâu sắc. Văn hóa đánh bắt cá chuồn của người Tao dưới ngòi bút của Hsia Man Lan-po-an có hệ thống tri thức đại dương tương đồng với người bản địa tại quần đảo Marshall hay Quần đảo Cook ở Philippines. Tác phẩm của ông đã khiến các học giả quốc tế bắt đầu thảo luận nghiêm túc về khái niệm "phê bình sinh thái bản địa xuyên Thái Bình Dương" (transpacific indigenous ecocriticism).

Trong tác phẩm 《複眼人》 (Người đa nhãn - 2011), Ngô Minh Ích (Wu Ming-yi) đã sáng tạo ra "cư dân đảo Wa-yōu-wa-yōu", với hệ thống tín ngưỡng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ văn hóa Tao. Đây không phải là sự trùng hợp — văn học Thổ dân đã trở thành nguồn tài nguyên quan trọng để văn học Đài Loan "vươn ra thế giới".

Giải thưởng Văn học Thổ dân Đài Loan lần thứ 15: Sự trưởng thành về thể chế

Giải thưởng Văn học Thổ dân Đài Loan lần thứ 15 năm 2024 có tổng giải thưởng là NT$810,000, hạn đăng ký đến ngày 16 tháng 8.

Đằng sau con số này là thành quả thể chế hóa trong suốt 30 năm qua của văn học Thổ dân:

• 1993-2026: Từ Nhà xuất bản Tạp chí Văn hóa Sơn Hải đến Quỹ Sự nghiệp Văn hóa Thổ dân.
• Năm 2001: Đại học Đông Hoa thành lập Học viện Dân tộc, thiết lập "Khoa Ngôn ngữ và Truyền thông Dân tộc".
• Sự bùng nổ nghiên cứu học thuật: Các trường như Đại học Chính trị, Đại học Thành Công lần lượt mở các khóa học về văn học Thổ dân.

Nhưng chỉ số thực sự nằm ở sự mở rộng của đội ngũ nhà văn. Từ "thế hệ vận động bản địa" đời đầu (Sun Ta-chuan, Wa-li-si Nuo-gan, Hsia Man Lan-po-an, Ba-tai), đến thế hệ mới như Mã Dực Hàng (Ma Yi-hang), Trình Đình (Cheng Ting), Hoàng Tỷ (Huang Xi), văn học Thổ dân Đài Loan đã hình thành nên một hệ thống kế thừa qua ba thế hệ nhà văn.

💡 Bạn có biết
Tác phẩm 《笛鸛》 (Chim cò thổi sáo) của Ba-tai lấy bối cảnh lịch sử người Bunun, nhưng nó không phải là "tiểu thuyết dân tộc học" — nó dùng văn học để viết lại những lịch sử đã bị lãng quên.
Kiểu "tái cấu trúc lịch sử" này đã trở thành một đặc điểm quan trọng của văn học Thổ dân đương đại.

Cuộc đua sinh tử giữa ngôn ngữ và văn học

Vấn đề hiện nay là: Thời gian không còn nhiều nữa.

Theo "Kế hoạch hành động toàn cầu thập kỷ ngôn ngữ bản địa quốc tế" (2022-2032) của Liên Hợp Quốc, trong số 2.000 ngôn ngữ đang gặp nguy hiểm trên thế giới, dự kiến có 1.500 ngôn ngữ sẽ biến mất hoàn toàn trước khi thế kỷ này kết thúc.

Ngôn ngữ của 16 tộc người Đài Loan đều nằm trong danh sách đó.

Khảo sát của Hiệp hội Phát triển Ngôn ngữ Thổ dân Đài Loan cho thấy, "thế hệ cuối cùng" có thể nói lưu loát tiếng dân tộc hiện nay đa phần là những người từ 70-80 tuổi. Sau 10 năm nữa khi họ qua đời, nếu không có sự kế thừa hiệu quả, ngôn ngữ sẽ chuyển từ trạng thái "nguy cấp" sang "tuyệt chủng".

Chính phủ đã và đang hành động:

• Năm 2017: Thông qua 《原住民族語言發展法》 (Luật Phát triển Ngôn ngữ Thổ dân), đưa tiếng dân tộc trở thành "ngôn ngữ quốc gia".
• Chứng nhận ngôn ngữ: Với 16 ngôn ngữ và 42 phương ngôn, tỷ lệ vượt qua kiểm định tổng thể đã vượt quá 50%.
• Mô hình sư phụ - đệ tử: Truyền dạy theo hình thức một kèm một, nhưng quy mô vẫn còn hạn chế.

Nhưng thắng bại của cuộc chiến bảo tồn ngôn ngữ này cuối cùng vẫn nằm ở văn học.

Một nền văn hóa không có ngôn ngữ chỉ là sự du lịch hóa bề nổi. Câu nói này của Po Hung-ming đã chỉ ra cốt lõi: Văn học Thổ dân không chỉ là sáng tác văn chương, nó là chiến trường cuối cùng để ngôn ngữ tồn tại.

Văn học là cầu nối tới thế giới Nam Đảo

Trên bản đồ văn học thế giới, văn học Thổ dân Đài Loan giữ một vị trí độc đáo.

Đài Loan là nơi khởi nguồn của 250 triệu người thuộc ngữ hệ Nam Đảo, lưu giữ nhiều từ vựng cổ nhất của ngữ hệ này. Học giả nổi tiếng Robert Blust tại Đại học Hawaii (Hoa Kỳ) cho rằng, nghiên cứu ngôn ngữ Thổ dân Đài Loan cũng chính là nghiên cứu về nguồn gốc của toàn bộ nền văn minh Thái Bình Dương.

Điều này mang lại cho văn học Thổ dân Đài Loan một tầm nhìn thế giới. Khi tác phẩm 《Whale Rider》 (Kỵ sĩ cá voi) của nhà văn người Maori ở New Zealand thành công trên quốc tế, độc giả Đài Loan nhận ra rằng cuốn 《小男孩與大鯊魚》 (Cậu bé và con cá mập lớn) của Hsia Man Lan-po-an cũng kể về những chủ đề thần thoại "con người và quái vật đại dương" gần như tương tự.

Đây không phải là sự trùng hợp, mà là ký ức văn hóa có cùng huyết thống.

Sự quốc tế hóa của văn học Thổ dân Đài Loan không phải để trở thành "văn học thế giới", mà là để kết nối lại mạng lưới văn hóa Thái Bình Dương vốn đã bị chủ nghĩa thực dân chia cắt.

Những năm gần đây, tác phẩm của các nhà văn Thổ dân Đài Loan liên tục được dịch sang tiếng Anh, Nhật, Hàn và được đưa ra thảo luận tại các hội thảo văn học bản địa quốc tế cùng với các nhà văn bản địa Canada và Úc. Những sự giao lưu này chứng minh rằng: Văn học Thổ dân Đài Loan không phải là nhánh phụ của văn học Đài Loan, mà là một thành phần quan trọng của văn học Thái Bình Dương.

Lời kết: Những người hát cuối cùng

Vào ngày này năm 2026, khi bạn lật mở cuốn tiểu thuyết của Ba-tai trong một hiệu sách ở Đài Bắc, hay nghe bản hợp xướng tám bè của người Bunun trên các nền tảng âm nhạc, bạn đang chứng kiến một phép màu:

Một truyền thống văn học đáng lẽ đã biến mất, dưới tác động của hiện đại hóa, không những tồn tại mà còn nở ra những đóa hoa mới.

Nhưng phép màu này rất mong manh. Tốc độ biến mất của ngôn ngữ còn nhanh hơn cả sự tan chảy của các dòng sông băng. Mỗi người trẻ không còn nói tiếng dân tộc đều có thể là thính giả cuối cùng của một câu chuyện cổ xưa nào đó.

Những gì văn học Thổ dân đang đối mặt không chỉ là thách thức về sáng tác, mà còn là trách nhiệm kế thừa nền văn minh. Họ phải bảo tồn những âm thanh cổ xưa nhất giữa dòng thác toàn cầu hóa, và tái tạo trí tuệ truyền thống trong ngôn ngữ của thời hiện đại.

Đây là nhiệm vụ khó khăn nhất, nhưng cũng là món quà quý giá nhất của văn học Đài Loan.

Bởi vì khi người già cuối cùng nói tiếng Saisiyat qua đời, thứ mất đi không chỉ là một ngôn ngữ, mà là một cách nhìn thế giới. Khi bài cổ nhạc cuối cùng của người Atayal bị lãng quên, thứ bị đứt đoạn không chỉ là giai điệu, mà là cuộc đối thoại với tổ tiên.

Điều mà văn học Thổ dân cần làm chính là đảm bảo rằng ngày đó sẽ không bao giờ đến.

Tài liệu tham khảo

• Văn học Thổ dân Đài Loan - Wikipedia
• Giải thưởng Văn học Thổ dân Đài Loan lần thứ 15 năm 2024 - Quỹ Sự nghiệp Văn hóa Thổ dân
• Ngôn ngữ cũng có thể bị lạc đường 4 / Quan tâm văn hóa Thổ dân cũng có thể mang tính quốc tế - United Daily News
• Taiwanese Literature in Transition: Indigenous Writing and Eco-literature as Method - Taiwan Insight
• Thực hiện 《Luật Phát triển Ngôn ngữ Thổ dân》 — Thúc đẩy phục hưng ngôn ngữ Thổ dân - Hành chính viện
• Nhà xuất bản Tạp chí Văn hóa Sơn Hải - Kho lưu trữ kỹ thuật số hình ảnh và âm thanh văn học Thổ dân Đài Loan
• Trang thông tin toàn cầu của Ủy ban Thổ dân
• Phong trào khẳng định danh tính Thổ dân Đài Loan - Wikipedia
• Văn học tiếng mẹ đẻ bản địa Đài Loan - Bảo tàng Văn học Quốc gia Đài Loan