Pháo hoa muối: Một thành pháo, làm sao lưu giữ ký ức dịch bệnh trên phố Hàm Thủy?

[Ảnh: Hàm Thủy Pháo bung nở trong màn đêm, tiền cảnh có thể thấy những người tham gia mặc đồ bảo hộ. Đã nhúng vào tệp Markdown]

Hình: Hiện trường Hàm Thủy Pháo. Nguồn ảnh: Trang hoạt động lễ hội của Văn phòng Khu Hàm Thủy, Thành phố Đài Nam, trích từ tài liệu hoạt động chính thức¹.

[Ảnh: Tuyên truyền an toàn và bố trí bảo hộ của thành pháo Hàm Thủy Pháo. Đã nhúng vào tệp Markdown]

Hình: Thành pháo và bố trí bảo hộ. Nguồn ảnh: Tài liệu tuyên truyền lễ hội chính thức của Văn phòng Khu Hàm Thủy, Thành phố Đài Nam.

Tổng quan 30 giây: Hàm Thủy Pháo gắn kết tín ngưỡng Quan Đế, kỹ thuật xây thành pháo và lễ rước kiệu Nguyên Tiêu trên cùng một con phố. Nguồn gốc xua đuổi dịch bệnh được người dân địa phương công nhận chỉ là một lớp vỏ; ngày nay, Pháo Hàm Thủy còn phải đối mặt với sự kế thừa của thành pháo, tính thương mại hóa, an toàn tập thể và ô nhiễm không khí; vì vậy, nó không chỉ đơn thuần là pháo hoa, cũng không phải nghi thức cổ xưa chỉ có thể được bảo tồn nguyên trạng.

Năm 1885, cuộc khủng hoảng trong truyền thuyết địa phương Hàm Thủy không phải là một màn trình diễn pháo hoa, mà là nỗi sợ hãi còn sót lại từ dịch tả và bệnh tật kéo dài. Đến ngày 27 tháng 6 năm 2008, Hàm Thủy Pháo đã được Cục Di sản Văn hóa của Bộ Văn hóa đăng ký là một loại hình dân tục. Cho đến ngày nay, xung quanh Tết Nguyên Tiêu, thành pháo vẫn được đưa ra trước kiệu thần, để hàng ngàn quả pháo bay cùng lúc được bắn ra.^{2 3}

Khung cảnh đó dễ dàng được chụp lại với màu đỏ cam: đám đông đội mũ bảo hiểm, người khiêng kiệu đẩy kiệu vào ánh lửa, và Pháo Hàm Thủy phun ra từ mọi phía của giàn gỗ. Nhưng điều thực sự đặc biệt của Hàm Thủy Pháo chính là nó không phải là "mọi người đến xem pháo hoa". Đối với người dân Hàm Thủy, thành pháo là lễ vật dâng lên Quan Đế; vụ nổ là một phần của nghi thức, và con phố là nơi cộng đồng địa phương tái tập hợp.

Điểm phi trực giác nhất của Hàm Thủy Pháo: Khách du lịch nhìn thấy sức công phá, còn cư dân gìn giữ quy tắc.

Thành pháo không phải giàn pháo hoa, mà là một tác phẩm thủ công tạm thời hoàn thành tại chỗ

Thành pháo còn được gọi là ổ pháo. Nó trước hết được dựng bằng các thanh gỗ hoặc sắt góc làm giá đỡ, sau đó dùng dây cotton, lưới thép hoặc lưới nhựa để cố định pháo bay, sắp xếp các góc bắn hai chiều, bốn hướng, sáu hướng hay thậm chí tám hướng, và đặt tâm lửa ở trung tâm; cuối cùng mới thêm trang trí bên ngoài. Nó trông giống như một công trình chuẩn bị cháy, nhưng thực chất là sự tổng hợp của cấu trúc, góc độ, vật liệu và thứ tự kích hoạt.³

Ban đầu, kích thước thành pháo nhỏ, thường do các hộ gia đình tự làm. Khi sự phân công lao động chuyên nghiệp thay đổi, việc đặt hàng hoặc mua thành pháo sẵn dần tăng lên. Thành pháo từ đó chuyển từ thủ công của hộ gia đình sang một kỹ thuật cần có đội ngũ chuyên nghiệp và kế hoạch truyền thừa địa phương để duy trì. Cục Di sản Văn hóa gần đây vẫn liệt kê các chương trình đào tạo và truyền thừa việc xây dựng thành pháo, bởi vì sự biến mất của một thành pháo không chỉ là thiếu đi một món đồ pháo hoa hình dáng, mà còn có thể là thiếu đi cả một cách thức hợp tác do địa phương biết.²

Chữ "thành" rất chính xác. Thành pháo có bộ xương, có mặt tiền, có tâm lửa, và cũng có một thời điểm phải được chờ đợi. Nó sẽ không tự hoàn thành ý nghĩa ở một khoảng đất trống; chỉ khi kiệu thần đến, tấm giấy đỏ che phủ bị vén lên, và giấy vàng được đốt cháy, công trình tạm thời này mới bước vào nghi thức.

📝 Ghi chú của người biên tập: Trọng tâm kỹ thuật của Hàm Thủy Pháo không phải là làm pháo to hơn, mà là đặt một nhóm người vào cùng một khoảnh khắc kích hoạt.

Bốn lời giải thích về nguồn gốc, cơ quan chức năng không gán nhãn cho truyền thuyết

Về nguồn gốc của pháo hoa, trang web Di sản Văn hóa Quốc gia đã tổng hợp bốn lời kể địa phương: chống Thanh phục Minh, kế thừa tục đấu lửa từ vùng Giang Tuyền, dùng pháo để chào đón Gia Khánh Quân, và lời giải thích xua đuổi dịch bệnh được chấp nhận phổ biến nhất.²

Bản đồ văn hóa tôn giáo của Bộ Nội vụ cũng ghi năm 1885, tức năm thứ mười một đời Quang Tự, là thời điểm suy đoán về nguồn gốc, mô tả các thương nhân Hàm Thủy mời Quan Thánh Đế Quân tuần hành để cầu an bằng lễ rước kiệu và pháo hoa. Từ khóa ở đây là "suy đoán": nó công nhận tầm quan trọng của ký ức địa phương mà không gán cho một truyền thuyết chỉ có một đáp án duy nhất đã được tất cả các tài liệu lịch sử chứng minh.³

Lý do lời giải thích xua đuổi dịch bệnh lại có sức ảnh hưởng, không chỉ vì nó nghe hay, mà vì nó kết nối kinh nghiệm địa phương. Các khu định cư di dân đối mặt với sự bất ổn của biển, đất đai, bệnh tật và sinh kế; các vị thần từ quê hương dần trở thành thần bảo hộ địa phương. Lễ rước kiệu Quan Đế do đó đồng thời mang theo tín ngưỡng, trật tự xã hội và trí tưởng tượng về tai ương. Tài liệu của Bộ Nội vụ cũng đặt sự phát triển của khu định cư Hàm Thủy, tín ngưỡng Quan Đế và nguồn gốc pháo hoa trong cùng một mạch địa phương.³

Điều này không có nghĩa là khói lưu huỳnh thực sự có thể tiêu diệt dịch tả. Nó cho thấy một cộng đồng đã phản ứng lại với những mối nguy hiểm không thể kiểm soát bằng cách mà họ có thể hiểu và hoàn thành chung. Sau khi bệnh tật qua đi, hành động đó được giữ lại và tái diễn vào mỗi dịp Nguyên Tiêu.

Từ pháo liên châu đến "pháo con": Hình thái thay đổi, nghi thức mới trở nên như ngày nay

Hình dáng quen thuộc của "thả pháo con" ngày nay chủ yếu hình thành sau năm 1936 trong thời kỳ Nhật Bản cai trị. Ban đầu, lễ rước kiệu sử dụng chủ yếu là pháo và pháo hoa. Sau chiến tranh, pháo hoa dựa trên pháo bay đã phát triển, thành pháo xuất hiện từ năm 1980, và sau năm 1984, thành pháo càng được tạo hình hóa hơn.³

Giai đoạn lịch sử này cho thấy truyền thống không phải là một chiếc hộp được mang nguyên vẹn từ thời cổ đại đến ngày nay. Vật liệu đã thay đổi, thành pháo trở nên lớn hơn, hình dáng phức tạp hơn, và người xem Pháo Hàm Thủy cũng mở rộng từ cư dân địa phương sang khách du lịch từ nơi khác. Dân tục vẫn được gọi là truyền thống, nhưng nó đã mọc ra hình dạng mới thông qua những lựa chọn kỹ thuật và sự thương lượng xã hội hết lần này đến lần khác.

Khoảng năm 2000, các thành pháo siêu lớn liên tiếp xuất hiện. Năm 2007, còn có thành pháo thuyền rồng, thành pháo ấm trà... Những vật thể này đã đẩy nghi thức pháo hoa của Hàm Thủy lên một màn trình diễn công cộng nổi bật hơn, và làm mờ ranh giới giữa "dân tục" và "hoạt động du lịch".³

📝 Ghi chú của người biên tập: Truyền thống không phải là từ chối thay đổi. Truyền thống là việc địa phương vẫn nhận ra mình đang làm gì sau khi đã thay đổi.

Kiệu thần tiến vào lửa, không phải diễn viên thách thức khán giả

Điểm nhấn của Pháo Hàm Thủy thường rơi vào lễ rước kiệu Quan Đế đêm Nguyên Tiêu. Khi đoàn kiệu thần đến gần các cửa hàng hoặc hộ dân, thành pháo sẽ nhanh chóng được đưa ra đường. Nghi thức trước tiên là vén tấm giấy đỏ ghi "Văn Hành Thánh Đế Thiên Thu" và đốt cùng với giấy vàng, sau đó châm lửa tâm. Thành pháo trong khoảnh khắc bắn ra pháo bay theo nhiều hướng khác nhau, âm thanh và khói biến con phố thành một hiện trường lửa ngắn ngủi.³

Người khiêng kiệu mặc mũ bảo hiểm và quần áo dày, đẩy kiệu vào ngọn lửa, để kiệu thần nhấp nhô trước và sau thành pháo. Hành động này được gọi là "lư pháo" hay "xung pháo". "Lư" vừa là công cụ cày xới đất đai, cũng liên kết với biểu tượng dùng lưỡi cày hóa giải tai ương của địa phương. Pháo hoa được kích hoạt thành công được hiểu là Quan Đế nhận lễ vật dâng lên từ tín đồ.³

Vì vậy, vị trí người xem không phải là vấn đề duy nhất. Ai có thể chạm vào ổ pháo, khi nào thành pháo được đưa ra, ai có thể tham gia, và người ngoài có thể tự bắn pháo con hay không, tất cả đều liên quan đến tính toàn vẹn của nghi thức. Tài liệu của Bộ Nội vụ đặc biệt ghi lại sự coi trọng các quy tắc và điều cấm kỵ này của địa phương, cũng ghi nhận sự không đồng tình của cư dân đối với việc khách du lịch tùy tiện can thiệp vào nghi thức.³

Nếu chỉ mô tả người khiêng kiệu là "người dũng cảm", sẽ bỏ sót phần quan trọng hơn: họ không phải để chứng minh mình không sợ trước khán giả, mà đang đảm nhận một vai trò giữa thần linh và địa phương. Bộ trang bị đầy đủ đó vừa là thiết bị bảo hộ, vừa là vẻ ngoài của thân phận nghi thức.

Khi tín ngưỡng địa phương trở thành sự kiện quy mô lớn, ai chịu trách nhiệm để nó tiếp diễn?

Hàm Thủy Pháo được thúc đẩy thành một hoạt động du lịch quy mô lớn vào khoảng năm 2000, do đó nhận được khả năng hiển thị rộng rãi hơn. Lý do đăng ký di sản văn hóa nhấn mạnh tính địa phương, sự tổ chức định kỳ và việc nội hóa trong đời sống cư dân. Hai cách mô tả này không mâu thuẫn nhau, nhưng lại đẩy hoạt động theo hai hướng khác nhau: du lịch cần cao trào có thể quan sát được, còn nghi thức địa phương cần một trật tự được tôn trọng.²

An toàn công cộng do đó không phải là phần phụ lục thêm vào cuối bài. Các điểm hướng dẫn của Thành phố Đài Nam yêu cầu Văn phòng Khu Hàm Thủy hướng dẫn Miếu Vũ phải xin phép cơ quan quản lý theo quy định về an toàn hoạt động tập thể lớn 30 ngày trước sự kiện. Điều này có nghĩa là Pháo Hàm Thủy ngày nay phải đồng thời đối mặt với thần linh, cư dân, du khách, cứu hỏa, giao thông và người quản lý hành chính.⁴

Chi phí môi trường cũng không thể bị che khuất bởi ánh lửa màu cam. Tóm tắt nghiên cứu của Đại học Giao thông Dương Minh Quốc lập ghi nhận rằng trong giai đoạn Pháo Hàm Thủy cụ thể, nồng độ bụi tổng cộng trung bình 5 giờ tại mặt đất là 443,9 μg/m³, và đa vòng thơm hạt là 33,9 ng/m³. Lượng phơi nhiễm bụi tổng cộng của người tham gia trong 3,5 giờ là 2865,9 μg/m³. Đây là các giai đoạn và mẫu cụ thể của nghiên cứu đó, không nên suy luận trực tiếp kết quả sức khỏe của tất cả các năm hay mọi người, nhưng đủ để cho thấy "kích thích" cũng chính là sự phơi nhiễm.⁵

Một nghiên cứu khác của Đại học Thành Công Quốc lập phân tích thành phần chất ô nhiễm được thải ra từ Pháo Hàm Thủy, chỉ ra rằng ion kali, ion magie và nitrat có thể được dùng làm thành phần theo dõi, và quan sát thấy nồng độ bụi lơ lửng trong thời gian pháo hoa khoảng gấp đôi bình thường. Các báo cáo giám sát trước đây của Bộ Môi trường cũng chỉ ra rằng giá trị tức thời của bụi lơ lửng vào giờ cao điểm bắn pháo vượt xa mức trung bình hàng ngày.^{6 7}

📝 Ghi chú của người biên tập: Bảo tồn dân tục không phải là biện hộ cho rủi ro, mà là giúp con người có khả năng quyết định cách tiếp tục thực hiện sau khi đã biết cái giá phải trả.

[Ảnh: Thành pháo chính Hàm Thủy Pháo được bắn vào ban đêm. Đã nhúng vào tệp Markdown]

Hình: Cảnh thành pháo chính kích hoạt. Nguồn ảnh: Tài liệu hoạt động Hàm Thủy Pháo của Thành phố Đài Nam.

Người dân Hàm Thủy muốn bảo tồn, có lẽ không chỉ là một đêm đó

Cục Di sản Văn hóa phân loại Hàm Thủy Pháo là dân tục thuộc thể loại nghi thức, lễ hội và sự kiện, người bảo tồn là Ủy ban Quản lý Miếu Vũ Hàm Thủy, chu kỳ tổ chức là hàng năm. Cách đăng ký này nhắc nhở chúng ta rằng đối tượng được bảo tồn không phải là một bức ảnh pháo hoa, mà là cả một hệ thống quan hệ: thành pháo được dựng như thế nào, ai truyền thừa, kiệu thần tuần hành ra sao, cư dân dâng pháo ra sao, và địa phương duy trì trật tự trong các quy chuẩn an toàn hiện đại như thế nào.²

Cuốn sách 《Bộ sưu tập Di sản Văn hóa Đài Nam lớn 02—Hàm Thủy Pháo》 do Văn Bác Hoàng biên soạn, được xuất bản năm 2015 và có 183 trang. Sự tồn tại của nó cũng cho thấy Hàm Thủy Pháo không chỉ cần được chụp ảnh, mà còn cần được nghiên cứu, ghi chép và giải thích lặp đi lặp lại bởi địa phương.⁸

Khi khách du lịch đứng sau mũ bảo hiểm và ống kính, điều thực sự đáng mang về không phải là "tôi đã bị pháo bắn" như một chiến tích, mà là một câu hỏi khác: tại sao một nơi lại sẵn lòng dựng lên mỗi năm một thành pháo sẽ biến mất trong vài phút? Câu trả lời không chỉ nằm ở thuốc súng, mà còn ở con người giao phó ký ức, tín ngưỡng và trách nhiệm cho năm tiếp theo.

Câu chuyện dịch bệnh năm 1885 chưa chắc đã được tái hiện thành một sự thật lịch sử duy nhất. Nhưng việc đăng ký di sản văn hóa năm 2008, sự truyền thừa thành pháo liên tục, các quy chuẩn an toàn hoạt động và giám sát môi trường đã mang lại sức nặng cho ký ức địa phương này ngày nay. Hàm Thủy Pháo không phải là bảo tồn quá khứ như một vật tĩnh, mà là mỗi năm để một thành pháo ngắn ngủi cháy trên phố, rồi yêu cầu những người đang sống tiếp nhận lại quy tắc đó.

Đọc thêm

Nếu muốn đọc sâu hơn, có thể bắt đầu từ cuốn 《Bộ sưu tập Di sản Văn hóa Đài Nam lớn 02—Hàm Thủy Pháo》 của Văn Bác Hoàng; nếu muốn hiểu dân tục đã tiến vào quản trị hiện đại như thế nào, có thể đối chiếu với các điểm hướng dẫn hoạt động của Thành phố Đài Nam và việc đo lường mức độ phơi nhiễm pháo hoa bằng nghiên cứu môi trường.^{8 4 5}

Tài liệu tham khảo